13. pāṇḍurōgaśōphavisarpanidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഉദരനിദാനാദനന്തരം പാണ്ഡുശോഫവിസര്പനിദാനമാരഭ്യതേ|

Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4

യതോ യഥൈവോദരം ദോഷസങ്ഘാതജം തഥൈതേऽപി, ഇത്യാഹ - - - - അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗശോഫവിസര്പനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാ യഥോക്തൈഃ കോപനൈര്മലാഃ| തത്രാനിലേന ബലിനാ ക്ഷിപ്തം പിത്തം ഹൃദി സ്ഥിതമ്||൧|| ധമനീര്ദശ സമ്പ്രാപ്യ വ്യാപ്നുവത്സകലാം തനുമ്| ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യാന്തരമാശ്രിതമ്||൨|| ത്വങ്മാംസയോസ്തത്കുരുതേ ത്വചി വര്ണാന് പൃഥഗ്വിധാന്| പാണ്ഡുഹാരിദ്രഹരിതാന് പാണ്ഡുത്വം തേഷു ചാധികമ്||൩|| യതോऽതഃ പാണ്ഡുരിത്യുക്തഃ സ രോഗഃ| |൪|

സ൦- യത്ര മലാഃ-വാതാദയഃ, പിത്തപ്രധാനാ യഥോക്തൈഃ-സര്വരോഗനിദാനാദ്യുക്തൈഃ, കോപനൈഃ കുപിതാഃ-ക്രുദ്ധാഃ, പാണ്ഡുരോഗഹേതവഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| [ തത്ര- ] തേഷു തഥാഭൂതേഷു സത്സു, വാതേന ബലിനാ-ബലവതാ, ക്ഷിപ്തം പിത്തം ഹൃദി സ്ഥിതമനന്തരം തത്പിത്തം ധമനീര്ദശ-ഹൃദി സ്ഥിതാഃ, സമ്പ്രാപ്യ-ആശ്രിത്യ, സകലാം തനും വ്യാപ്നുവത്-അശ്നുവാനമ്| സകലശബ്ദോപാദാനം മൂത്രപുരീഷാദീനാമപി ഗ്രഹണാര്ഥമ്| അത ഏവാഖ്യാസ്യതി (ശ്ലോ. ൯) - "കൃഷ്ണരൂക്ഷാരുണസിരാനഖവിണ്മൂത്രനേത്രതാ|" ഇതി| തഥാ ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യ| കിമ്ഭൂതം പിത്തമ് ? ത്വങ്മാസയോരന്തരം-മധ്യമാശ്രിതമ്| തത്-പിത്തം, ത്വചി വര്ണാന് പൃഥഗ്വിധാന്-നാനാപ്രകാരാന്, പാണ്ഡുഹാരിദ്രഹരിതാന് കുരുതേ| തേഷു-വര്ണേഷു മധ്യേ, യതോ-യസ്മാത്, അതിശയേന പാണ്ഡുത്വമധികമതഃ-അസ്മാത്, സ രോഗഃ പാണ്ഡുരിത്യുക്തഃ-സംജ്ഞിതഃ| നനു, 'പിത്തപ്രധാനാഃ' ഇതി കഥമുക്തമ് ? യാവതാ (യതോ) വായോര്ബലീയസ്ത്വാത് 'വാതപ്രധാനാഃ' ഇതി വക്തും യുക്തം സ്യാത്| ബലീയസ്ത്വം ചാനന്തരമേവ പ്രതിപാദിതം 'തത്രാനിലേന ബലിനാ ക്ഷിപ്തം' ഇതി| അസദേതത്| യതോ നാത്ര ബലീയസ്ത്വാബലീയസ്ത്വകൃതേ പ്രാധാന്യാപ്രാധാന്യേ വിവക്ഷിതേ| കിന്തര്ഹി ? പാണ്ഡുരോഗകരണം പ്രതി കര്തൃത്വാകര്തൃത്വേ| പിത്തസ്യ ച പാണ്ഡുരോഗകരണം പ്രതി മുഖ്യം കര്തൃത്വമ്, അതഃ 'പിത്തപ്രധാനാഃ' ഇതി യുക്തമുക്തമ്| നനു, യദി ത്രയോ ദോഷാഃ പാണ്ഡുരോഗഹേതവഃ, കഥം തര്ഹി വക്ഷ്യതി ? (ശ്ലോ. ൭) - "സ പഞ്ചധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈര്മൃത്തികാദനാത്|" ഇതി| ഉച്യതേ| സര്വഃ പാണ്ഡുരോഗസ്ത്രിദോഷജ ഏവ| കിന്തു ഹേതുവിശേഷൈര്യോ രൂപഭേദസ്തേന പഞ്ചാത്മകഃ ശോഫവത്, ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രായുക്തമ്|

Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7

തേന ഗൌരവമ്| ധാതൂനാം സ്യാച്ച ശൈഥില്യമോജസശ്ച ഗുണക്ഷയഃ||൪|| തതോऽല്പരക്തമേദസ്കോ നിഃസാരഃ സ്യാച്ഛ്ലഥേന്ദ്രിയഃ| മൃദ്യമാനൈരിവാങ്ഗൈര്നാ ദ്രവതാ ഹൃദയേന ച||൫|| ശൂനാക്ഷികൂടഃ സദനഃ കോപനഃ ഷ്ഠീവനോऽല്പവാക്| അന്നദ്വിട് ശിശിരദ്വേഷീ ശീര്ണരോമാ ഹതാനലഃ||൬|| സന്നസക്ഥോ ജ്വരീ ശ്വാസീ കര്ണക്ഷ്വേഡീ ഭ്രമീ ശ്രമീ| |൭|

സ൦-തേന-പാണ്ഡുരോഗേണ, ധാതൂനാം-രസരുധിരാദീനാം, ഗൌരവം ശൈഥില്യം ച സ്യാത്| തഥാ, ഓജസോ ഗുണക്ഷയോ-മാധുര്യ(മന്ദ)ശൈത്യാദീനാമോജോഗുണാനാം (ഹൃ. നി. അ. ൬|൧) വിനാശഃ| തത ഏവ-ഓജോഗുണക്ഷയാത്, പാണ്ഡ്വാമയീ നരോऽല്പരക്തമേദസ്കഃ| അല്പേ രക്തമേദസീ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, നിഃസാരോ-ദുര്ബലഃ സ്യാത്|തഥാ ശ്ലഥേന്ദ്രിയഃ| [ ശ്ലഥാനി- ] ശിഥിലാനി, ഇന്ദ്രിയാണി-വാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥരൂപാണി, യസ്യ സ ശ്ലഥേന്ദ്രിയഃ| തഥാ, ഇന്ദ്രിയശബ്ദേന ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ചക്ഷുരാദീനാമധിഷ്ഠാനാന്യുപലക്ഷ്യന്തേ| നനു, പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാ ഇതി പിത്തവൃദ്ധിരുക്താ| പിത്തവൃദ്ധ്യാ ച രക്തവൃദ്ധ്യാ ഭവിതവ്യമ്| തത്കഥമുക്തമല്പരക്തതേതി ? അത്രോച്യതേ| ദോഷാണാമന്യോന്യദൂഷണാത് ദൂഷസ്യ ച ദോഷൈര്ദൂഷിതത്വാത് പ്രസാദപരമ്പരയാऽപുഷ്ടൌ സത്യാം കിട്ടബാഹുല്യാത് പിത്ത[സ്യ]അധിക്യമ്, ന രക്തസ്യ പ്രസാദാത്മകസ്യ, ഇതി പിത്താധിക്യമല്പരക്തതാ ചേത്യുപപന്നമ്| തഥാ, അങ്ഗൈഃ-അവയവൈഃ, മൃദ്യമാനൈരിവാസൌ നര ഉപലക്ഷിതഃ, തഥാ ഹൃദയേന ദ്രവതാ ച| തഥാ, ശൂനാവക്ഷികൂടൌ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, സദനഃ-അങ്ഗസാദവാന്| തഥാ, കോപനാദികഃ സ്യാത്|

Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7

| സ പഞ്ചധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈര്മൃത്തികാദനാത്||൭||

സ൦-സഃ-പാണ്ഡുരോഗഃ, പഞ്ചധാ സ്യാത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സന്നിപാതേന മൃദ്ഭക്ഷണാച്ച| നനു, മൃത്തികാദനാത് പൃഥഗ്പാണ്ഡുരോഗോ ന വാച്യഃ, പൃഥഗ്വാതാദിദോഷജേ പാണ്ഡുരോഗേऽന്തര്ഭൂതത്വാത്| മൃദാ ഹി വാതാദിപ്രകോപോ വിധീയതേ തിക്തോഷണാദിഭിരിവ| വാതാദിപ്രകോപശ്ച പാണ്ഡുരോഗകൃത്| തസ്മാത്പൃഥങ്മൃദോ ന യുക്തോ നിര്ദേശഃ| അത്ര ബ്രൂമഃ| മൃദോऽന്യേ യേ വാതാദിപ്രകോപഹേതവഃ പാണ്ഡുരോഗസമ്പാദനേ സമ്ഭാവനായോഗ്യാഃ, തേ പാണ്ഡുരോഗം സമ്പാദ്യ ഹേതുസ്വരൂപസത്തയാ വിനിവര്തന്തേ| മൃത്തികാ തു തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈര്വിനാ പാണ്ഡുരോഗം യാവത്കായേऽവതിഷ്ഠതേ| ഇത്യയം വാതാദികോപഹേതുഭ്യോऽന്യേഭ്യോ മൃദഃ പാണ്ഡുരോഗം പ്രതി വിശേഷഃ| തസ്മാന്മൃദാ പൃഥക് പാണ്ഡുരോഗോ വക്തും ന്യായ്യഃ|

Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

പ്രാഗ്രൂപമസ്യ ഹൃദയസ്പന്ദനം രൂക്ഷതാ ത്വചി| അരുചിഃ പീതമൂത്രത്വം സ്വേദാഭാവോऽല്പവഹ്നിതാ||൮|| സാദഃ ശ്രമോ| |൯|

സ൦-അസ്യ പാണ്ഡുരോഗസ്യ ഹൃദയസ്പന്ദനാദി പ്രാഗ്രൂപമ്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

അനിലാത്തത്ര ഗാത്രരുക്തോദകമ്പനമ്| കൃഷ്ണരൂക്ഷാരുണസിരാനഖവിണ്മൂത്രനേത്രതാ||൯|| ശോഫാനാഹാസ്യവൈരസ്യവിട്ശോഷാഃ പാര്ശ്വമൂര്ധരുക്| |൧൦|

സ൦-തത്ര-തേഷു പാണ്ഡുരോഗേഷു മധ്യേ, വാതാത്പാണ്ഡുരോഗേ ഗാത്രരുഗാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| പിത്താദ്ധരിതപീതാഭസിരാദിത്വം ജ്വരസ്തമഃ||൧൦|| തൃട്സ്വേദമൂര്ച്ഛാശീതേച്ഛാ ദൌര്ഗന്ധ്യം കടുവക്ക്രതാ| വര്ചോഭേദോऽമ്ലകോ ദാഹഃ|൧൧|

സ൦-പിത്താദ്ധരിതപീതാഭസിരാദിത്വം(ത്വാദി) സ്യാത്|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| കഫാച്ഛുക്ലസിരാദിതാ||൧൧|| തന്ദ്രാ ലവണവക്ത്രത്വം രോമഹര്ഷഃ സ്വരക്ഷയഃ കാസശ്ചഛര്ദിശ്ച| |൧൨|

സ൦-കഫാച്ഛുക്ലസിരാദിതാ[ദി] സ്യാത്|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| നിചയാന്മിശ്രലിങ്ഗോऽതിദുഃസഹഃ||൧൨||

സ൦-നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, മിശ്രലിങ്ഗഃ പാണ്ഡുരോഗഃ സോऽതിദുഃസഹോ-ഘോരതമഃ|

Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

മൃത്കഷായാऽനിലം പിത്തമൂഷരാ മധുരാ കഫമ്| ദൂഷയിത്വാ രസാദീംശ്ച രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷ്യ ച||൧൩|| സ്രോതാംസ്യപക്വൈവാപൂര്യ കുര്യാദ്രുദ്ധ്വാ ച പൂര്വവത്| പാണ്ഡുരോഗം തതഃ ശൂനനാഭിപാദാസ്യമേഹനഃ||൧൪|| പുരീഷം കൃമിമന്മുഞ്ചേദ്ഭിന്നം സാസൃക്കഫം നരഃ| |൧൫|

സ൦-മൃദ്ഭക്ഷിതാ കഷായരസാ വാതം ദൂഷയിത്വാ പാണ്ഡുരോഗം കുര്യാത്| ഊഷരാ-സക്ഷാരമൃത്തികാ, പിത്തം ദൂഷയിത്വാ പാണ്ഡുരോഗം കുര്യാത്| മധുരാ മൃത്തികാ കഫം ദൂഷയിത്വാ പാണ്ഡുരോഗം കുര്യാത്| തഥാ, രസാദീംശ്ച ധാതൂന് ദൂഷയിത്വാ രൌക്ഷ്യാച്ച ഹേതോര്ഭുക്തം വിരൂക്ഷ്യ ചേതി| യതഃ സ്വഭാവത ഏവ മൃത്തികാ രൂക്ഷാ| തസ്മാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷയതി| സ്രോതാംസി ചാപൂര്യ രുദ്ധ്വാऽപക്വൈവ സതീ പാണ്ഡുരോഗം പൂര്വവത് പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാ ഇത്യാദിനാ ന്യായേന കുര്യാത്| മൃത്തികായാ ഗുരുത്വാത് പാകാഭാവഃ| അഥവാ അശബ്ദോऽത്രേഷദര്ഥേ| അലോമികാ ഏഡകേതി യഥാ| തേന കിഞ്ചിത്പക്വേതി ഗമ്യതേ| തതഃ-തേന പാണ്ഡുരോഗേണ, ശൂനനാഭ്യാദികഃ സന് കൃമ്യാദിയുതം പുരീഷം മുഞ്ചേത്|

Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17

അഥ പ്രതിജ്ഞാവാക്യേऽനുക്താമപി കാമലാം തുല്യഹേത്വാദികത്വാത് പ്രദര്ശയന്നാഹ - - - - | യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സേവേത പിത്തലം തസ്യ കാമലാമ്||൧൫|| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാം പിത്തം ദഗ്ധ്വാऽസൃങ്മാംസമാവഹേത്| ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വങ്നഖവക്ത്രശകൃത്തയാ||൧൬|| ദാഹാവിപാകതൃഷ്ണാവാന് ഭേകാഭോ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ||൧൭|| കിം പാണ്ഡുരോഗിണ ഏവ പിത്തലാന്യാസേവമാനസ്യ കാമലാ ഭവേത്, ഉതാപാണ്ഡുരോഗിണോऽപി ? ഇത്യാഹ - - - - ഭവേത്പിത്തോല്ബണസ്യാസൌ പാണ്ഡുരോഗാദൃതേऽപി ച||൧൭||

സ൦-യോ നരഃ പാണ്ഡുരോഗീ സന് പിത്തലം-മരിചകാഞ്ചികാദിദ്രവ്യമത്യര്ഥം, സേവേത-ഉപയുങ്ക്തേ, തസ്യ-പാണ്ഡുരോഗിണഃ, പിത്തം കര്തൃ കാമലാമാവഹേത്| കീദൃശീമ്| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാമ്| കോഷ്ഠോ-മഹാസ്രോതഃ, ശാഖാ-രക്താദയസ്ത്വക് ച, ഇതി തദുഭയമാശ്രയോ യസ്യാസ്താമ്, കിം കൃത്വാ ? രക്തം മാംസം ച ദഗ്ധ്വാ| കഥമ് ? ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വങ്നഖവക്ത്രശകൃത്തയാ| തദാ ച പുരുഷോ ദാഹാദിമാന് മണ്ഡൂകച്ഛായോ ദുര്ബലേന്ദ്രിയശ്ച സ്യാത്| ദുര്ബലാനി-സ്വവിഷയേऽപ്യശക്താനി, ഇന്ദ്രിയാണി യസ്യ സ ഏവമ്| സ൦-പാണ്ഡുരോഗമന്തരേണാപി പിത്താധികസ്യ നരസ്യ പിത്തലാന്യാസേവമാനസ്യാസൌ കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാ കാമലാ സ്യാത്, ന കേവലം പാണ്ഡുരോഗിണഃ|

Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18

ഉപേക്ഷയാ ച ശോഫാഢ്യാ സാ കൃച്ഛ്രാ കുമ്ഭകാമലാ| |൧൮|

സ൦-ഉപേക്ഷയാ-ചികിത്സാം വിനാ, സൈവ-കാമലാ, യദാ ശോഫാഢ്യാ-ശ്വയഥുബഹുലാ, സ്യാത്തദാ കുമ്ഭകാമലേത്യുച്യതേ| കൃച്ഛ്രാ-കൃച്ഛ്രസാധ്യാ|

Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

ഹലീമകം ലക്ഷയതി - - - - | ഹരിതശ്യാവപീതത്വം പാണ്ഡുരോഗേ യദാ ഭവേത്||൧൮|| വാതപിത്താദ്ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷോ മൃദുര്ജ്വരഃ| തന്ദ്രാബലാനലഭ്രംശോ ലോഢരം തം ഹലീമകമ്||൧൯|| അലസം ചേതി ശംസന്തി| |൨൦|

സ൦-പാണ്ഡുരോഗേ സതി യദാ ഹരിതശ്യാവപീതതാ ഭ്രമാദയശ്ച വാതപിത്താത്സ്യുഃ, അതശ്ച തം ഹലീമകം ശംസന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ| തം ച ഹലീമകം, ലോഢരം തഥാऽലസം ചാചക്ഷതേ|

Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22

തേഷാം പൂര്വമുപദ്രവാഃ| ശോഫപ്രധാനാഃ കഥിതാഃ സ ഏവാതോ നിഗദ്യതേ||൨൦|| ഇതി പാണ്ഡുരോഗനിദാനമ്| അഥ ശോഫനിദാനമ്| പിത്തരക്തകഫാന്വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാഃ| നീത്വാ രുദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ്||൨൧|| ഉത്സേധം സംഹതം ശോഫം തമാഹുര്നിചയാദതഃ| സര്വം|൨൨|

സ൦-തേഷാം-പാണ്ഡുരോഗപ്രകാരാണാം, പൂര്വമുപദ്രവാ യതഃ ശോഫപ്രധാനാഃ കഥിതാഃ| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, പാണ്ഡുരോഗനിദാനാദനന്തരം ശോഫ ഏവ ഭണ്യതേ, ന വിസര്പഃ| ശോഫഃ പ്രധാനഃ-പ്രഥമോ, യേഷാം ത ഏവം കഥിതാഃ| ക്വഃ ? ഇഹൈവ| യഥോക്തമ് (ശ്ലോ. ൬)- "ശൂനാക്ഷികൂടഃ" ഇത്യാദി| തഥാ (ശ്ലോ. ൧൪)- "ശൂനനാഭിപാദാസ്യമേഹനഃ" ഇതി| സ൦-ബഹിര്ഭൂതാഃ സിരാ ബഹിഃസിരാഃ,-ബാഹ്യാഃ സിരാഃ| വായുഃ പിത്തരക്തകഫാന് കര്മഭൂതാന് ബഹിഃ സിരാഃ കര്മഭൂതാ നീത്വോത്സേധം കുര്യാത്| നയതേര്ദ്വികര്മകത്വാത് പിത്താദയോ ബഹിഃസിരാശ്ച കര്മ| യഥാ,-അജാം നയതി ഗ്രാമമിതി| തേനായമര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ-ബഹിഃസിരാസു പിത്താദീന്നീത്വേതി| കിമ്ഭൂതോ വായുഃ ? ദുഷ്ടഃ സന്,-കോപനൈഃ കുപിതഃ| കിമ്ഭൂതമുത്സേധമ് ? ത്വക് ച മാംസം ച ത്വങ്മാംസേ, തേ സംശ്രയഃ-ആശ്രയോ, യസ്യ തമ്| തൈര്ഹീതി ഹിശബ്ദോऽവധാരണേ| തൈരേവ-ബഹിഃസിരാഃ പ്രാപ്തൈഃ പിത്തരക്തകഫൈഃ, രുദ്ധഗതിഃ| അത ഏവ സംഹതം-സമന്താദ്ധതം നിശ്ചലമിവ സമ്പന്നം, ഉത്സേധമ്| യതശ്ചൈവം വാതപിത്തകഫൈഃ ശോഫഃ സഞ്ജായതേ, തസ്മാത്സര്വം ശോഫം നിചയാത്-ദോഷത്രയാത്, ആഹുഃ|

Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23

നനു, ഏവം സതീദം വിരുധ്യതേ "ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈ" ഇതി| അത ആഹ - - - - | ഹേതുവിശേഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ്||൨൨|| ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി| |൨൩|

സ൦-തുശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥഃ| യദ്യപി സര്വസ്ത്രിദോഷജഃ ശോഫസ്തഥാऽപി ഹേതുവിശേഷൈര്യോ രൂപഭേദസ്തസ്മാന്നവാത്മകം ശോഫമാഹുഃ| തഥാ ഹി-യോऽയം സന്നിപാതഃ ശോഫഹേതുരേഷ കദാചിത്സമം കൃത്വാ കുപ്യതി കദാചിദ്വിഷമം കൃത്വൈകദോഷവൃദ്ധിസ്വരൂപതയാ| ഏവം ച ഹേതുവിശേഷൈര്യോ ലക്ഷണഭേദസ്തസ്മാന്നവപ്രകാരത്വം ശോഫസ്യ ന്യായ്യമേവ| ലക്ഷണഭേദശ്ചൈഷാം സ്പഷ്ട ഏവ| തഥാ ചാഭിഘാതാദ്ധേതോശ്ച യഥാവദന്യല്ലക്ഷണം വിഷാദ്ധേതോരന്യല്ലക്ഷണം തദ്വത് പൃഥഗ്വാതാദേശ്ച യഥാവദന്യത് ദ്വന്ദ്വജേ ചാന്യത് സന്നിപാതജേ ചാന്യദിതി| ഏവം ലക്ഷണവിശേഷാന്നവാത്മകമാഹുഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്, ചികിത്സാവിശേഷാദപി ഹി നവാത്മക ഏവ ശോഫഃ|

Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24

| ദ്വിധാ വാ നിജമാഗന്തും സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗജം ച തമ്||൨൩|| പൃഥൂന്നതഗ്രഥിതതാവിശേഷൈശ്ച ത്രിധാ വിദുഃ| |൨൪|

സ൦-അഥവാ നിജാഗന്തുഭേദേന ദ്വിധാ ശ്വയഥുമാഹുഃ| തഥാ, തം-ശോഫം, സര്വാങ്ഗജം-സര്വശരീരജം, ഏകാങ്ഗജം-ഏകാവയവജം ച, ഇതി പുനര്ദ്വിപ്രകാരമാഹുഃ| പൃഥുശ്ചോന്നതശ്ച ഗ്രഥിതശ്ച തേഷാം ഭാവഃ പൃഥൂന്നതഗ്രഥിതതാ, തയാ വിശേഷാസ്തൈസ്ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരം, ശോഫം വിദുഃ| വിദുരിതി "വിദ ജ്ഞാനേ" ഇത്യസ്മാദുസാദേശഃ| പൃഥുത്വേന-വിസ്തീര്ണകൃതത്വേന വിശേഷേണ, തഥോന്നതത്വേന വിശേഷേണ, തഥാ ഗ്രഥിതസ്വരൂപത്വേന വിശേഷേണേതി യോജ്യമ്|

Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29

| സാമാന്യഹേതുഃ ശോഫാനാം ദോഷജാനാം വിശേഷതഃ||൨൪|| വ്യാധികര്മോപവാസാദിക്ഷീണസ്യ ഭജതോ ദ്രുതമ്| അതിമാത്രമഥാന്യസ്യ ഗുര്വമ്ലസ്നിഗ്ധശീതലമ്||൨൫|| ലവണക്ഷാരതീക്ഷ്ണോഷ്ണശാകാമ്ബു സ്വപ്നജാഗരമ്| മൃദ്ഗ്രാമ്യമാംസവല്ലൂരമജീര്ണശ്രമമൈഥുനമ്||൨൬|| പദാതേര്മാര്ഗഗമനം യാനേന ക്ഷോഭിണാऽപി വാ| ശ്വാസകാസാതിസാരാര്ശോജഠരപ്രദരജ്വരാഃ||൨൭|| വിഷൂച്യലസകച്ഛര്ദിഗര്ഭവീസര്പപാണ്ഡവഃ| അന്യേ ച മിഥ്യോപക്രാന്താസ്തൈര്ദോഷാ വക്ഷസി സ്ഥിതാഃ||൨൮|| ഊര്ധ്വം ശോഫമധോ ബസ്തൌ മധ്യേ കുര്വന്തി മധ്യഗാഃ| സര്വാങ്ഗഗാഃ സര്വഗതം പ്രത്യങ്ഗേഷു തദാശ്രയാഃ||൨൯||

സ൦-വക്ഷ്യമാണോ ഗുര്വമ്ലസ്നിഗ്ധാദികോ വര്ഗഃ [ ശോഫാനാം- ] ശ്വയഥൂനാം നിജാനാമാഗന്തൂനാം ച, സാമാന്യഹേതുഃ-ഉത്പത്തൌ കാരണമ്| ദോഷജാനാം ശ്വയഥൂനാം പുനരതിശയേന ഹേതുഃ, ന തഥാऽऽഗന്തൂനാം, ഇതി വിശേഷശബ്ദേന ദ്യോതയതി| വ്യാധികര്മോപവാസാദിഭിഃ ക്ഷീണസ്യ, വ്യാധിനാ-ജ്വരാദിനാ ക്ഷീണസ്യ, തഥാ കര്മണാ-പഞ്ചവിധേന വമനവിരേചനനിരൂഹാനുവാസനനസ്യാഖ്യേന, തഥോപവാസേന, ആദിഗ്രഹണാദന്യേന ച മാര്ഗാദിനാ ക്ഷീണസ്യ, ദ്രുതം കൃത്വാ-സഹസൈവ, ഗുര്വാദികം ഭജതഃ| അഥേതി സമുച്ചയേ| വ്യാധ്യാദിക്ഷീണലക്ഷണേഭ്യഃ സകാശാദന്യസ്യ സ്വസ്ഥാദേരപ്യതിമാത്രം-മാത്രാമതിക്രമ്യ, ഭജതോ ദോഷാ വക്ഷസി സ്ഥിതാ ഊര്ധ്വം ശോഫം കുര്വന്തി, പ്രകൃതത്വാദ്വക്ഷസ ഊര്ധ്വമ്| ബസ്തൌ സ്ഥിതാ അധഃ ശോഫം കുര്വന്തി| മധ്യേ സ്ഥിതാ ദോഷാ മധ്യേ ശോഫം കുര്വന്തി| ഗ്രാമ്യാണാം-ചടകകുക്കുടാദീനാം, മാംസം ഗ്രാമ്യമാംസമ്| വല്ലൂരം-ശുഷ്കമാംസമ്| സ്വപ്നോऽത്രാഹഃസ്വപ്നോ ജാഗരശ്ച രാത്രിജാഗരോ ബോധ്യഃ| യാനേന-തുരഗാദിനാ, ക്ഷോഭിണാ-ശരീരസംരമ്ഭജനകേന| തഥാ, ശ്വാസാദയഃ പാണ്ഡുപര്യന്താ രോഗാഃ പ്രാധാന്യേന| തഥാ, അന്യേऽപി-ശ്വാസകാസാദിവ്യതിരിക്താ രോഗാഃ, മിഥ്യോപക്രാന്താഃ-മിഥ്യോപചരിതാ അയഥാശാസ്ത്രമുപക്രാന്താഃ, ശോഫഹേതവഃ| തൈരപി ദോഷാ വക്ഷസി സ്ഥിതാ ഊര്ധ്വം ശോഫം കുര്വന്തി| ബസ്തൌ സ്ഥിതാ അധോ, മധ്യഗാ മധ്യേ, സര്വാങ്ഗഗാഃ സര്വഗതം, പ്രത്യങ്ഗേഷു തദാശ്രയാഃ, ദോഷാഃ ശോഫം കുര്വന്തി|

Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30

തത്പൂര്വരൂപം ദവഥുഃ സിരായാമോऽങ്ഗഗൌരവമ്| |൩൦|

സ൦-തസ്യ-ശ്വയഥോഃ, പൂര്വരൂപം തത്പൂര്വരൂപമ്| ദവഥുഃ-ചക്ഷുരാദിഷു യസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ സ ഭണ്യതേ| യദുക്തമ്-"ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദിഭ്യസ്തീവ്രമൂഷ്മപ്രവര്തനമ്|" ഇതി| തഥാ, സിരായാമോ-യത്ര പ്രദേശേ ശ്വയഥുരുദ്ബുഭൂഷുസ്തത്ര സിരാണാം ദൈര്ഘ്യമിവ| തഥാ, അങ്ഗഗൌരവം സ്യാത്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| വാതാച്ഛോഫശ്ചലോ രൂക്ഷഃ ഖരരോമാऽരുണാസിതഃ||൩൦|| സങ്കോചസ്പന്ദഹര്ഷാര്തിതോദഭേദപ്രസുപ്തിമാന്| ക്ഷിപ്രോത്ഥാനശമഃ ശീഘ്രമുന്നമേത്പീഡിതസ്തനുഃ||൩൧|| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമര്ദനൈഃ ശാമ്യേദ്രാത്രാവല്പോ ദിവാ മഹാന്| ത്വക് ച സര്ഷപലിപ്തേവ തസ്മിംശ്ചിമിചിമായതേ||൩൨||

സ൦-വാതാച്ഛോഫശ്ചലാദിലക്ഷണഃ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

പീതരക്താസിതാഭാസഃ പിത്താദാതാമ്രരോമകൃത്| ശീഘ്രാനുസാരപ്രശമോ മധ്യേ പ്രാഗ്ജായതേ തനുഃ||൩൩|| സതൃഡ്ദാഹജ്വരസ്വേദദവക്ലേദമദഭ്രമഃ| ശീതാഭിലാഷീ വിഡ്ഭേദീ ഗന്ധീ സ്പര്ശാസഹോ മൃദുഃ||൩൪||

സ൦-പിത്താച്ഛോഫഃ പീതരക്താസിതാഭാസാദിലക്ഷണഃ| സ ച മധ്യേ-മധ്യപ്രദേശേ, പ്രാക്-പൂര്വം, ജായതേ| പ്രാഗ്ഗ്രഹണം പശ്ചാത്സകലേऽപി ദേഹദേശേ സ്യാദിതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37

കണ്ഡൂമാന് പാണ്ഡുരോമത്വക്കഠിനഃ ശീതലോ ഗുരുഃ| സ്നിഗ്ധഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്ഥിരഃ സ്ത്യാനോ നിദ്രാച്ഛര്ദ്യഗ്നിസാദകൃത്||൩൫|| ആക്രാന്തോ നോന്നമേത്കൃച്ഛ്രശമജന്മാ നിശാബലഃ| സ്രവേന്നാസൃക് ചിരാത്പിച്ഛാം കുശശസ്ത്രാദിവിക്ഷതഃ||൩൬|| സ്പര്ശോഷ്ണകാങ്ക്ഷീ ച കഫാത്| |൩൭|

സ൦-കഫാച്ഛോഫഃ കണ്ഡൂയുതാദിലക്ഷണഃ സ്യാത്| തഥാ, ആക്രാന്തഃ-പീഡിതഃ സന്, വാതിക ഇവ നോന്നമേത്| തഥാ, കൃച്ഛ്രേ ശമജന്മനീ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, നിശാബലോ-രാത്രാവധിക ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, കുശശസ്ത്രാദിഭിര്വിക്ഷതഃ സ ശോഫോ ന രക്തം സ്രവേത്| കിന്തര്ഹി ? ചിരേണ പിച്ഛാം-ലസീകാപരപര്യായാം, സ്രവേത്| തഥാ, സ്പര്ശാഭിലാഷീ ഉഷ്ണാഭിലാഷീ ച സ്യാത്|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37

യഥാസ്വം ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ| സങ്കരാദ്ധേതുലിങ്ഗാനാമ്|൩൭|

സ൦-ഹേതവശ്ച ലിങ്ഗാനി ച, തേഷാം സങ്കരാത്-സങ്കീര്ണത്വേന, യഥാസ്വം ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ ശോഫാഃ, സ്യുരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37

| നിചയാന്നിചയാത്മകഃ||൩൭||

സ൦-നിചയാത്മകോ-ദോഷത്രയജഃ ശോഫോ, നിചയാത്-ഹേതുലിങ്ഗനിചയാത്, സ്യാത്|

Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

അഭിഘാതേന ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ| ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ||൩൮|| രസൈഃ ശൂകൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന്| ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ||൩൯||

സ൦-തഥാ, ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിര്യഃ ശോഫഃ സോऽഭിഘാതേന, വേദ്യ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ, ഹിമേനാനിലേന തഥോദധ്യനിലേന-സാഗരജേന വായുനാ, തഥാ രസൈഃ ശൂകൈശ്ച ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുര്വിസര്പവാന് ഭവേത്| സ ച ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസശ്ച ബാഹുല്യേന ച പിത്തലക്ഷണഃ സ്യാത്| പിത്തശോഫസ്യ ലക്ഷണം പിത്തശോഫലക്ഷണമ്, പിത്തശോഫലക്ഷണമിവ ലക്ഷണം യസ്യ സ പിത്തലക്ഷണഃ| സപ്തമ്യുപമാനപൂര്വസ്യേതി ബഹുവ്രീഹിരുത്തരപദലോപശ്ച|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42

വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത്| ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാപാതാദവിഷപ്രാണിനാമപി||൪൦|| വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാത്| വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത്||൪൧|| മൃദുശ്ചലോऽവലമ്ബീ ച ശീഘ്രോ ദാഹരുജാകരഃ| |൪൨|

സ൦-വിഷജഃ ശോഫഃ സവിഷാണാം പ്രാണിനാമങ്ഗേ പരിസര്പണാത്-ഗമനാത്, തഥാ തേഷാമേവ മൂത്രണാത്| തഥാ, ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാനാമാപാതാത് അവിഷപ്രാണിനാമപി ശോഫഃ സ്യാത്| അപിശബ്ദാന്ന കേവലം സവിഷപ്രാണിനാമ്| തഥാ, വിണ്മൂത്രശുക്രൈരുപഹതം-തത്സ്പര്ശാദ്ദൂഷിതമപ്രശസ്തമ്| വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതം ച തന്മലവച്ച വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവത്, തഥാവിധം ച തദ്വസ്ത്രം ച, തസ്യ സങ്കരഃ-സംസ്പര്ശഃ, തസ്മാദപി ശോഫഃ സ്യാത്| തഥാ വിഷവൃക്ഷാണാമനിലസ്തസ്യ സംസ്പര്ശാത്, ഗരയോഗസ്യാവചൂര്ണനം-അവധ്വംസനം, തസ്മാച്ച മൃദ്വാദിഗുണയുക്തഃ ശ്വയഥുഃ സ്യാത്|

Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4

| നവോऽനുപദ്രവഃ ശോഫഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ||൪൨|| ഇതി ശോഫനിദാനമ്||൪||

സ൦-നവഃ-അചിരോത്പന്നഃ, തഥാऽനുപദ്രവഃ-ഉപദ്രവരഹിതഃ, ശോഫഃ സാധ്യഃ| അസാധ്യഃ പുരാ-വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ, ഈരിതഃ-അഭിഹിതഃ| യഥോക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൯൨) - "അനേകോപദ്രവയുതഃ പാദാഭ്യാം പ്രസൃതോ നരമ്| നാരീം ശോഫോ മുഖാദ്ധന്തി കുക്ഷിഗുഹ്യാദുഭാവപി||" ഇതി|

Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43

ശ്വയഥുവദ്ദോഷൈര്ദൂഷ്യൈശ്ച യതോ വിസര്പോ ഭവതി,അതസ്തന്നിദാനം പ്രകമ്യതേ - - - - അഥ വിസര്പനിദാനമ്| സ്യാദ്വിസര്പോऽഭിഘാതാന്തൈര്ദോഷൈര്ദൂഷ്യൈശ്ച ശോഫവത്| |൪൩|

സ൦-വിസര്പഃ സര്വ ഏവ ശോഫവത്| ദോഷൈഃ-പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈര്ദ്വയൈഃ സമസ്തൈസ്തഥാऽഭിഘാതാത്, ഏവമഭിഘാതാന്തൈര്ദോഷൈഃ ശോഫവദ്വിസര്പസമ്ഭവഃ| ദൂഷ്യൈരപി ശോഫവത്| ഏവം "പിത്തരക്തകഫാന് വായുഃ" (ശ്ലോ. ൨൧) ഇത്യാദിരപി ഗ്രന്ഥോऽത്ര യോജ്യഃ|

Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44

| ത്ര്യധിഷ്ഠാനം ച തം പ്രാഹുര്ബാഹ്യാന്തരുഭയാശ്രയാത്||൪൩|| യഥോത്തരം ച ദുഃസാധ്യാഃ| |൪൪|

സ൦-തം ച-വിസര്പം, ത്ര്യധിഷ്ഠാനം പ്രാഹുഃ, ആത്രേയാദയ ഇതി ശേഷഃ| [ കസ്മാത് ? ] ബാഹ്യാന്തരുഭയാശ്രയാത്-പൂര്വാര്ജിതകര്മവശാത് കദാചിദ്ബാഹ്യാശ്രയോ വിസര്പോ ജായതേ, ബാഹ്യ ആശ്രയോ യസ്യ സ തഥാ, ഏവം കദാചിദന്തരാശ്രയഃ, കദാചിദുഭയാശ്രയഃ, [ തസ്മാത് ]| തേ ച ബാഹ്യാന്തരുഭയാശ്രയാ വിസര്പാ യഥോത്തരം ദുഃസാധ്യാഃ| ദുഃഖേന സാധ്യന്ത ഇതി ദുഃസാധ്യാഃ|

Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45

തത്ര ദോഷാ യഥായഥമ്| പ്രകോപണൈഃ പ്രകുപിതാ വിശേഷേണ വിദാഹിഭിഃ||൪൪|| ദേഹേ ശീഘ്രം വിസര്പന്തി തേऽന്തരന്തഃസ്ഥിതാ ബഹിഃ| ബഹിഃസ്ഥാ ദ്വിതയേ ദ്വിസ്ഥാഃ|൪൫|

സ൦-തസ്മിന് വിസര്പേ യഥായഥം പ്രകോപണൈഃ-തിക്തോഷണാദിഭിഃ, പ്രകുപിതാ വിശേഷേണ പുനര്വിദാഹിഭിരത്യര്ഥം കൃത്വാ പ്രകുപിതാ ദേഹേ ശീഘ്രം-ആശ്വേവ, വിസര്പന്തി| തേऽന്തഃസ്ഥിതാ അന്തര്വിസര്പന്തി| ബഹിഃസ്ഥാ ദോഷാ ബഹിര്വിസര്പന്തി| ദ്വിതയേऽന്തര്ബഹീരൂപേ, ദ്വിസ്ഥാഃ-ഉഭയസ്ഥാഃ സന്തോ, വിസര്പന്തി|

Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47

| വിദ്യാത്തത്രാന്തരാശ്രയമ്||൪൫|| മര്മോപതാപാത്സമ്മോഹാദയനാനാം വിഘട്ടനാത്| തൃഷ്ണാതിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമം ച പ്രവര്തനാത്||൪൬|| ആശു ചാഗ്നിബലഭ്രംശാദതോ ബാഹ്യം വിപര്യയാത്| |൪൭|

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു വിസര്പേഷു മധ്യേ, അന്തരാശ്രയം വിസര്പം മര്മോപതാപാദിഭിര്വിദ്യാത്| മര്മണാം-ഹൃദയാദീനാം, ഉപതാപോ-ദുഃഖം, തസ്മാത്| തഥാ, സമ്മോഹാത്-മൂര്ച്ഛോദ്ഭവാത്| അയനാനാം-കര്ണനാസാദീനാം, വിഘട്ടനാത്-വിശേഷേണ ചലനാദതിശയേന പരിസ്ഫുരണാദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, തൃഷ്ണായാ അതിയോഗാത്| തഥാ വേഗാനാം-നാനാരൂപാണാം വേദനാനാം, വിഷമം കൃത്വാ-വിച്ഛിദ്യ വിച്ഛിദ്യ കൃത്വാ, പ്രവര്തനാത്| ആശുച-ശീഘ്രമേവ, അഗ്നിബലയോര്ഭ്രംശാത്-വിനാശാത്| അതോ [ വിപര്യയാത്-പൂര്വോക്താന്തര്വിസര്പ ] ലക്ഷണവിപര്യയാത്, ബാഹ്യം-ബാഹ്യാശ്രയം, വിസര്പം വിദ്യാത്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| തത്ര വാതാത്പരീസര്പോ വാതജ്വരസമവ്യഥഃ||൪൭|| ശോഫസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദായാമാര്തിഹര്ഷവാന്| |൪൮|

സ൦-[തത്ര-] തേഷു വിസര്പേഷു മധ്യേ, വാതാദ്യോ വിസര്പഃ സ വാതജ്വരതുല്യവ്യഥഃ സ്യാത് ശോഫാദിയുതശ്ച|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48

| പിത്താദ്ദ്രുതഗതിഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതഃ||൪൮||

സ൦-പിത്താദ്വിസര്പോ ദ്രുതഗതിഃ-ശീഘ്രവ്യാപീ, തഥാ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതശ്ച സ്യാത്| പിത്തജ്വരലിങ്ഗാനീവ ലിങ്ഗാനി യസ്യ, ഇതി സപ്തമ്യുപമാനപൂര്വസ്യേത്യാദിനാ ബഹുവ്രീഹിരുത്തരപദലോപശ്ച|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49

കഫാത്കണ്ഡൂയുതഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരസമാനരുക്| |൪൯|

സ൦-കഫാദ്വിസര്പഃ കണ്ഡൂമാന് സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരതുല്യരുക് ച| വാതാദിജ്വരലക്ഷണം യഥോക്തമ് (ഹൃ. നി. അ. ൨|൧൧) - "വൈഷമ്യം തത്രതത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്വേദനാശ്ചലാഃ|" ഇത്യാദി|

Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50

| സ്വദോഷലിങ്ഗൈശ്ചീയന്തേ സര്വേ സ്ഫോടൈരുപേക്ഷിതാഃ||൪൯|| തേ പക്വഭിന്നാഃ സ്വം സ്വം ച ബിഭ്രതി വ്രണലക്ഷണമ്| |൫൦|

സ൦-സര്വേ ച വിസര്പാ ഉപേക്ഷിതാഃ-ഉപക്രമരഹിതാഃ, സ്ഫോടൈശ്ചീയന്തേ-വ്യാപ്യന്തേ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സ്വദോഷലിങ്ഗൈഃ-യഥായഥം സ്വദോഷലക്ഷണൈഃ| തേ ച പക്വഭിന്നാഃ സ്വംസ്വം-ആത്മീയമാത്മീയം ദോഷം(ഷജം), വ്രണലക്ഷണം ബിഭ്രതി-ധാരയന്തി| പൂര്വം പക്വാഃ പശ്ചാദ്ഭിന്നാഃ പക്വഭിന്നാഃ, "പൂര്വകാല" ഇത്യാദിനാ സമാസഃ| "തത്ര മാരുതാത്| ശ്യാവഃ കൃഷ്ണോऽരുണഃ" (ഹൃ. ഉ. അ. ൨൫|൫) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടം വ്രണലക്ഷണമ്| "പിത്തേന ക്ഷിപ്രജഃ" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടമ്| ഏവം കഫാദിലക്ഷണമപി ബോധ്യമ്|

Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56

അധുനാ ദ്വന്ദ്വജം ലക്ഷയതി - - - - | വാതപിത്താജ്ജ്വരച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമൈഃ||൫൦|| അസ്ഥിഭേദാഗ്നിസദനതമകാരോചകൈര്യുതഃ| കരോതി സര്വമങ്ഗം ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത്||൫൧|| യം യം ദേശം വിസര്പശ്ച വിസര്പതി ഭവേത്സ സഃ| ശാന്താങ്ഗാരാസിതോ നീലോ രക്തോ വാऽऽശു ച ചീയതേ||൫൨|| അഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈഃ ശീഘ്രഗത്വാദ് ദ്രുതം ച സഃ| മര്മാനുസാരീ വീസര്പഃ സ്യാദ്വാതോऽതിബലസ്തതഃ||൫൩|| വ്യഥേതാങ്ഗം ഹരേത്സംജ്ഞാം നിദ്രാം ച ശ്വാസമീരയേത്| ഹിധ്മാം ച സ ഗതോऽവസ്ഥാമീദൃശീം ലഭതേ ന നാ||൫൪|| ക്വചിച്ഛര്മാരതിഗ്രസ്തോ ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു| ചേഷ്ടമാനസ്തതഃ ക്ലിഷ്ടോ മനോദേഹശ്രമോദ്ഭവാമ്||൫൫|| ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ| |൫൬|

സ൦-വാതപിത്താദ്വിസര്പോ ജ്വരാദിഭിര്യുതഃ സകലമങ്ഗം ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത്-ജ്വലിതാങ്ഗാരവ്യാപ്തസദൃശം കരോതി| യം യം ച ശരീരദേശം വിസര്പോ വിസര്പതി-പ്രസരതി, സ സ പ്രദേശഃ ശാന്താഗാരവദസിതോ നീലോ രക്തോ വാ ഭവേത്| തഥാ, സഃ-വിസര്പോ, ദ്രാഗേവാഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈശ്ചീയതേ-വ്യാപ്യതേ| സ ച വിസര്പഃ ശീഘ്രഗത്വാത്-തത്സ്വഭാവവശാത്, മര്മാനുസാരീ ദ്രുതം-ത്വരിതം കൃത്വാ, സ്യാത്| തത ഏവ ച വാതോऽതിബലോ-ബലീയാന്, അങ്ഗം-ശരീരം, വ്യഥേത-പീഡയേത്| സംജ്ഞാം-സംവിദം, ഹരേത്-നാശയേത്, നിദ്രാം ച ഹരേത്| ശ്വാസമീരയേത്-കുര്യാത്, തഥാ ഹിധ്മാം ച| സഃ-വിസര്പീ, നാ-പുരുഷഃ, ഈദൃശീമവസ്ഥാം ഗതഃ-പ്രാപ്തഃ, ചേതോനവസ്ഥാലക്ഷണയാ-അരത്യാ, ഗ്രസ്തഃ-അഭിഭൂതോ, ന ക്വചിദ്ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു ശര്മ-സുഖം, ലഭതേ| അരതിഗ്രസ്ത ഇതി ഹേതൌ പ്രഥമാ, അരതിഗ്രസ്തത്വാദിത്യര്ഥഃ| ഏവം ക്വചിദപി സുഖാലാഭാദ്ഭൂമ്യാദിഷു ചേഷ്ടമാനഃ-പരിലുഠന്, തതഃ ക്ലിഷ്ടോ-മനസാ കായേന ച, മനോദേഹശ്രമോദ്ഭവാം-തദുത്ഥാം, നിദ്രാമശ്നുതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? ദുഷ്പ്രബോധഃ,-ദുഃഖേന പ്രബോധോ-നിദ്രാപഗമോ, യസ്യ സ ഏവമ്| ഏഷ ചാഗ്ന്യാഖ്യോ വിസര്പ ഉച്യതേ|

Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59

| കഫേന രുദ്ധഃ പവനോ ഭിത്ത്വാ തം ബഹുധാ കഫമ്||൫൬|| രക്തം വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ ത്വക്സിരാസ്നാവമാംസഗമ്| ദൂഷയിത്വാ ച ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമ്||൫൭|| ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം രക്താനാം തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ്| ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിധ്മാവമിഭ്രമൈഃ||൫൮|| മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗാഗ്നിസദനൈര്യുതാമ്| ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ||൫൯||

സ൦-കഫേന പവനോ രുദ്ധസ്തമേവ-കഫം, ബഹുധാ ഭിത്വാ ഗ്രന്ഥീനാം മാലാം കുരുതേ| രക്തം ച വൃദ്ധരക്തസ്യ നരസ്യ ദൂഷയിത്വാ ഗ്രന്ഥീനാം മാലാം കുരുതേ| കിമ്ഭൂതം രക്തമ് ? ത്വക്സിരാസ്നാവമാംസഗമ്| കിമ്ഭൂതാനാം ഗ്രന്ഥീനാമ് ? ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരസ്വഭാവാനാം തഥാ രക്തവര്ണാനാമ്| കിമ്ഭൂതാമ്, മാലാമ് ? തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ്| തീവ്രൌ രുഗ്ജ്വരൌ യസ്യാസ്താമ് തഥാ ശ്വാസാദിഭിര്യുതാമ്| ഇത്യയം-അനന്തരോക്തോ, ഗ്രന്ഥിവീസര്പ ഉച്യതേ| കഫവാതകോപജശ്ചായം വേദ്യഃ|

Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64

കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ നിദ്രാതന്ദ്രാശിരോരുജഃ| അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേപപ്രലാപാരോചകഭ്രമാഃ||൬൦|| മൂര്ച്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ്| ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി||൬൧|| പ്രായേണാമാശയേ ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക്| പിടകൈരവകീര്ണോऽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ||൬൨|| മേചകാഭോऽസിതഃ സ്നിഗ്ധോ മലിനഃ ശോഫവാന് ഗുരുഃ| ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രാജ്യോഷ്മാ സ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോऽവദീര്യതേ||൬൩|| പങ്കവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണഃ| ശവഗന്ധിശ്ച വീസര്പം കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ്||൬൪||

സ൦-കഫപിത്താത് കര്ദമാഖ്യോ ജായതേ| തത്ര ജ്വരാദയഃ സ്യുഃ| സ ച-വിസര്പഃ, പ്രായേണ-ബാഹുല്യേന, ആമാശയേ-നാഭിസ്തനാന്തരമധ്യേ, ഏകദേശം ഗൃഹ്ണന്-ആക്രാമന്, അനന്തരം ദേഹം സര്പതി-വ്യാപ്നോതി| ന ചാതിരുക് സ്യാത്| തഥാ, പിടകൈരവകീര്ണോ-വ്യാപ്തഃ, സ്യാത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? അതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ| തഥാ, മേചകാഭാദികഃ സ്യാത്| മേചകോ-മയൂരകണ്ഠസദൃശോ വര്ണഃ| തം-താദൃശം, വിസര്പം കര്ദമാഖ്യം-കര്ദമസംജ്ഞം, ഉശന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65

സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈഃ സര്വധാത്വതിസര്പണഃ| |൬൫|

സ൦-സര്വൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്ജാതഃ സര്വജഃ-സന്നിപാതോദ്ഭവോ, വീസര്പഃ സര്വൈര്ലക്ഷണൈരുപലക്ഷിതഃ| സ ച സര്വാന് ധാതൂനതിശയേന സര്പതി സര്വധാത്വതിസര്പണഃ സ്യാത്|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66

| ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത്ക്രുദ്ധഃ സരക്തം പിത്തമീരയന്||൬൫|| വിസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത് കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ്| സ്ഫോടൈഃ ശോഫജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവലോഹിതമ്||൬൬||

സ൦-മാരുതോ-വാതഃ, ക്ഷതാദ്ബാഹ്യകാരണാത് ക്രുദ്ധഃ സന് വിസര്പം കുര്യാത്| കിം കുര്വന് ? പിത്തം സഹ രക്തേന പ്രേരയന്| തഥാ, സ്ഫോടൈഃ-പിടകൈഃ, ചിത്തം-വ്യാപ്തമ്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? കുലത്ഥസദൃശൈഃ| തഥാ, ശോഫാദിഭിരാഢ്യം-അതിശയേന യുതമ്| തഥാ, ശ്യാവലോഹിതം-വര്ണേന|

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13

പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ സാധ്യാ ദ്വന്ദ്വജാശ്ചാനുപദ്രവാഃ| അസാധ്യോ ക്ഷതസര്വോത്ഥൌ സര്വേ ചാക്രാന്തമര്മകാഃ||൬൭|| ശീര്ണസ്നായുസിരാമാംസാഃ പ്രക്ലിന്നാഃ ശവഗന്ധയഃ| ൬൭ ൧/൨| ഇതി വിസര്പനിദാനമ്| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗശോഫവിസര്പനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||

സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ കേവലൈഃ, ത്രയോ വിസര്പാഃ സാധയിതും ശക്യാഃ| ദ്വന്ദ്വജാശ്ചാനുപദ്രവാഃ-കാസവൈവര്ണ്യജ്വരാദിഭിരുപദ്രവൈഃ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൯൭) രഹിതാഃ, ത്രയഃ സാധ്യാഃ| ക്ഷതസര്വോത്ഥൌ ദ്വൌ വിസര്പാവസാധ്യൌ, തഥാസ്വഭാവത്വാത്| സര്വേ വിസര്പാശ്ചാക്രാന്തമര്മകാഃ-അഭിഭൂതമര്മകാശ്ച, അസാധ്യാഃ| തഥാ, ശീര്ണാനി സ്നായുസിരാമാംസാനി യൈസ്തേऽപ്യസാധ്യാഃ| തഥാ, പ്രകര്ഷേണ-അതിശയേന ക്ലിന്നാഃ, തഥാ ശവഗന്ധയഃ-കുണപഗന്ധതുല്യാഃ, യേ തേऽപ്യസാധ്യാഃ| ശവസ്യേവ ഗന്ധോ യേഷാമിതി "ഉപമാനാച്ച" ഇതി ഗന്ധസ്യേദാദേശഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗശോഫവിസര്പനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൩||