Adhikarana pANDurogashophavisarpanidAnAdhyAyaH, pANDurogasya saMprAptiH (2-4) · Śloka 4
യതോ യഥൈവോദരം ദോഷസങ്ഘാതജം തഥൈതേऽപി, ഇത്യാഹ - - - - അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗശോഫവിസര്പനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||
പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാ യഥോക്തൈഃ കോപനൈര്മലാഃ|
തത്രാനിലേന ബലിനാ ക്ഷിപ്തം പിത്തം ഹൃദി സ്ഥിതമ്||൧||
ധമനീര്ദശ സമ്പ്രാപ്യ വ്യാപ്നുവത്സകലാം തനുമ്|
ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യാന്തരമാശ്രിതമ്||൨||
ത്വങ്മാംസയോസ്തത്കുരുതേ ത്വചി വര്ണാന് പൃഥഗ്വിധാന്|
പാണ്ഡുഹാരിദ്രഹരിതാന് പാണ്ഡുത്വം തേഷു ചാധികമ്||൩||
യതോऽതഃ പാണ്ഡുരിത്യുക്തഃ സ രോഗഃ|
|൪|
View original
यतो यथैवोदरं दोषसङ्घातजं तथैतेऽपि, इत्याह - - - - अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः|
तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्||१||
धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्|
श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्||२||
त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्|
पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्||३||
यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः|
|४|
Adhikarana pANDurogasya sAmAnyalakShaNam (4-7) · Śloka 7
തേന ഗൌരവമ്|
ധാതൂനാം സ്യാച്ച ശൈഥില്യമോജസശ്ച ഗുണക്ഷയഃ||൪||
തതോऽല്പരക്തമേദസ്കോ നിഃസാരഃ സ്യാച്ഛ്ലഥേന്ദ്രിയഃ|
മൃദ്യമാനൈരിവാങ്ഗൈര്നാ ദ്രവതാ ഹൃദയേന ച||൫||
ശൂനാക്ഷികൂടഃ സദനഃ കോപനഃ ഷ്ഠീവനോऽല്പവാക്|
അന്നദ്വിട് ശിശിരദ്വേഷീ ശീര്ണരോമാ ഹതാനലഃ||൬||
സന്നസക്ഥോ ജ്വരീ ശ്വാസീ കര്ണക്ഷ്വേഡീ ഭ്രമീ ശ്രമീ|
|൭|
View original
तेन गौरवम्|
धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः||४||
ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः|
मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च||५||
शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्|
अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः||६||
सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी|
|७|
Adhikarana pANDurogasya pa~jcavidhatvam (7) · Śloka 7
|
സ പഞ്ചധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈര്മൃത്തികാദനാത്||൭||
View original
|
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||७||
Adhikarana pANDurogasya pUrvarUpam (8-9) · Śloka 9
പ്രാഗ്രൂപമസ്യ ഹൃദയസ്പന്ദനം രൂക്ഷതാ ത്വചി|
അരുചിഃ പീതമൂത്രത്വം സ്വേദാഭാവോऽല്പവഹ്നിതാ||൮||
സാദഃ ശ്രമോ|
|൯|
View original
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि|
अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता||८||
सादः श्रमो|
|९|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
അനിലാത്തത്ര ഗാത്രരുക്തോദകമ്പനമ്|
കൃഷ്ണരൂക്ഷാരുണസിരാനഖവിണ്മൂത്രനേത്രതാ||൯||
ശോഫാനാഹാസ്യവൈരസ്യവിട്ശോഷാഃ പാര്ശ്വമൂര്ധരുക്|
|൧൦|
View original
अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्|
कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता||९||
शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्|
|१०|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
|
പിത്താദ്ധരിതപീതാഭസിരാദിത്വം ജ്വരസ്തമഃ||൧൦||
തൃട്സ്വേദമൂര്ച്ഛാശീതേച്ഛാ ദൌര്ഗന്ധ്യം കടുവക്ക്രതാ|
വര്ചോഭേദോऽമ്ലകോ ദാഹഃ|൧൧|
View original
|
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः||१०||
तृट्स्वेदमूर्च्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्क्रता|
वर्चोभेदोऽम्लको दाहः|११|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
|
കഫാച്ഛുക്ലസിരാദിതാ||൧൧||
തന്ദ്രാ ലവണവക്ത്രത്വം രോമഹര്ഷഃ സ്വരക്ഷയഃ കാസശ്ചഛര്ദിശ്ച|
|൧൨|
View original
|
कफाच्छुक्लसिरादिता||११||
तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः कासश्चछर्दिश्च|
|१२|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (12) · Śloka 12
|
നിചയാന്മിശ്രലിങ്ഗോऽതിദുഃസഹഃ||൧൨||
View original
|
निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुःसहः||१२||
Adhikarana mRuttikAjasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
മൃത്കഷായാऽനിലം പിത്തമൂഷരാ മധുരാ കഫമ്|
ദൂഷയിത്വാ രസാദീംശ്ച രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷ്യ ച||൧൩||
സ്രോതാംസ്യപക്വൈവാപൂര്യ കുര്യാദ്രുദ്ധ്വാ ച പൂര്വവത്|
പാണ്ഡുരോഗം തതഃ ശൂനനാഭിപാദാസ്യമേഹനഃ||൧൪||
പുരീഷം കൃമിമന്മുഞ്ചേദ്ഭിന്നം സാസൃക്കഫം നരഃ|
|൧൫|
View original
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्|
दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च||१३||
स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुद्ध्वा च पूर्ववत्|
पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः||१४||
पुरीषं कृमिमन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः|
|१५|
Adhikarana kAmalAyAH lakShaNam (15-17) · Śloka 17
അഥ പ്രതിജ്ഞാവാക്യേऽനുക്താമപി കാമലാം തുല്യഹേത്വാദികത്വാത് പ്രദര്ശയന്നാഹ - - - - |
യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സേവേത പിത്തലം തസ്യ കാമലാമ്||൧൫||
കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാം പിത്തം ദഗ്ധ്വാऽസൃങ്മാംസമാവഹേത്|
ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വങ്നഖവക്ത്രശകൃത്തയാ||൧൬||
ദാഹാവിപാകതൃഷ്ണാവാന് ഭേകാഭോ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ||൧൭||
കിം പാണ്ഡുരോഗിണ ഏവ പിത്തലാന്യാസേവമാനസ്യ കാമലാ ഭവേത്, ഉതാപാണ്ഡുരോഗിണോऽപി ? ഇത്യാഹ - - - - ഭവേത്പിത്തോല്ബണസ്യാസൌ പാണ്ഡുരോഗാദൃതേऽപി ച||൧൭||
View original
अथ प्रतिज्ञावाक्येऽनुक्तामपि कामलां तुल्यहेत्वादिकत्वात् प्रदर्शयन्नाह - - - - |
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्||१५||
कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया||१६||
दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः||१७||
किं पाण्डुरोगिण एव पित्तलान्यासेवमानस्य कामला भवेत्, उतापाण्डुरोगिणोऽपि ? इत्याह - - - - भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेऽपि च||१७||
Adhikarana kumbhakAmalAyAH lakShaNam (18) · Śloka 18
ഉപേക്ഷയാ ച ശോഫാഢ്യാ സാ കൃച്ഛ്രാ കുമ്ഭകാമലാ|
|൧൮|
View original
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला|
|१८|
Adhikarana halImakasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20
ഹലീമകം ലക്ഷയതി - - - - |
ഹരിതശ്യാവപീതത്വം പാണ്ഡുരോഗേ യദാ ഭവേത്||൧൮||
വാതപിത്താദ്ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷോ മൃദുര്ജ്വരഃ|
തന്ദ്രാബലാനലഭ്രംശോ ലോഢരം തം ഹലീമകമ്||൧൯||
അലസം ചേതി ശംസന്തി|
|൨൦|
View original
हलीमकं लक्षयति - - - - |
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्||१८||
वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः|
तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्||१९||
अलसं चेति शंसन्ति|
|२०|
Adhikarana shophasya saMprAptiH (20-22) · Śloka 22
തേഷാം പൂര്വമുപദ്രവാഃ|
ശോഫപ്രധാനാഃ കഥിതാഃ സ ഏവാതോ നിഗദ്യതേ||൨൦||
ഇതി പാണ്ഡുരോഗനിദാനമ്|
അഥ ശോഫനിദാനമ്|
പിത്തരക്തകഫാന്വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാഃ|
നീത്വാ രുദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ്||൨൧||
ഉത്സേധം സംഹതം ശോഫം തമാഹുര്നിചയാദതഃ|
സര്വം|൨൨|
View original
तेषां पूर्वमुपद्रवाः|
शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||२०||
इति पाण्डुरोगनिदानम्|
अथ शोफनिदानम्|
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः|
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्||२१||
उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः|
सर्वं|२२|
Adhikarana shophasya navavidhatvam (22-23) · Śloka 23
നനു, ഏവം സതീദം വിരുധ്യതേ "ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈ" ഇതി|
അത ആഹ - - - - |
ഹേതുവിശേഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ്||൨൨||
ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി|
|൨൩|
View original
ननु, एवं सतीदं विरुध्यते "दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वै" इति|
अत आह - - - - |
हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्||२२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि|
|२३|
Adhikarana shophasya dvidhAtvam (23-24) · Śloka 24
|
ദ്വിധാ വാ നിജമാഗന്തും സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗജം ച തമ്||൨൩||
പൃഥൂന്നതഗ്രഥിതതാവിശേഷൈശ്ച ത്രിധാ വിദുഃ|
|൨൪|
View original
|
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्||२३||
पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः|
|२४|
Adhikarana shophasya tridhAtvam, shophasya nidAnasaMprAptI (24-29) · Śloka 29
|
സാമാന്യഹേതുഃ ശോഫാനാം ദോഷജാനാം വിശേഷതഃ||൨൪||
വ്യാധികര്മോപവാസാദിക്ഷീണസ്യ ഭജതോ ദ്രുതമ്|
അതിമാത്രമഥാന്യസ്യ ഗുര്വമ്ലസ്നിഗ്ധശീതലമ്||൨൫||
ലവണക്ഷാരതീക്ഷ്ണോഷ്ണശാകാമ്ബു സ്വപ്നജാഗരമ്|
മൃദ്ഗ്രാമ്യമാംസവല്ലൂരമജീര്ണശ്രമമൈഥുനമ്||൨൬||
പദാതേര്മാര്ഗഗമനം യാനേന ക്ഷോഭിണാऽപി വാ|
ശ്വാസകാസാതിസാരാര്ശോജഠരപ്രദരജ്വരാഃ||൨൭||
വിഷൂച്യലസകച്ഛര്ദിഗര്ഭവീസര്പപാണ്ഡവഃ|
അന്യേ ച മിഥ്യോപക്രാന്താസ്തൈര്ദോഷാ വക്ഷസി സ്ഥിതാഃ||൨൮||
ഊര്ധ്വം ശോഫമധോ ബസ്തൌ മധ്യേ കുര്വന്തി മധ്യഗാഃ|
സര്വാങ്ഗഗാഃ സര്വഗതം പ്രത്യങ്ഗേഷു തദാശ്രയാഃ||൨൯||
View original
|
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः||२४||
व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्|
अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्||२५||
लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम्|
मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्||२६||
पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणाऽपि वा|
श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः||२७||
विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः|
अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः||२८||
ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः|
सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||२९||
Adhikarana shophasya pUrvarUpam (30) · Śloka 30
തത്പൂര്വരൂപം ദവഥുഃ സിരായാമോऽങ്ഗഗൌരവമ്|
|൩൦|
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्|
|३०|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32
|
വാതാച്ഛോഫശ്ചലോ രൂക്ഷഃ ഖരരോമാऽരുണാസിതഃ||൩൦||
സങ്കോചസ്പന്ദഹര്ഷാര്തിതോദഭേദപ്രസുപ്തിമാന്|
ക്ഷിപ്രോത്ഥാനശമഃ ശീഘ്രമുന്നമേത്പീഡിതസ്തനുഃ||൩൧||
സ്നിഗ്ധോഷ്ണമര്ദനൈഃ ശാമ്യേദ്രാത്രാവല്പോ ദിവാ മഹാന്|
ത്വക് ച സര്ഷപലിപ്തേവ തസ്മിംശ്ചിമിചിമായതേ||൩൨||
View original
|
वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमाऽरुणासितः||३०||
सङ्कोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान्|
क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः||३१||
स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्|
त्वक् च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||३२||
Adhikarana pittajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34
പീതരക്താസിതാഭാസഃ പിത്താദാതാമ്രരോമകൃത്|
ശീഘ്രാനുസാരപ്രശമോ മധ്യേ പ്രാഗ്ജായതേ തനുഃ||൩൩||
സതൃഡ്ദാഹജ്വരസ്വേദദവക്ലേദമദഭ്രമഃ|
ശീതാഭിലാഷീ വിഡ്ഭേദീ ഗന്ധീ സ്പര്ശാസഹോ മൃദുഃ||൩൪||
View original
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोमकृत्|
शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्जायते तनुः||३३||
सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः|
शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||३४||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (35-37) · Śloka 37
കണ്ഡൂമാന് പാണ്ഡുരോമത്വക്കഠിനഃ ശീതലോ ഗുരുഃ|
സ്നിഗ്ധഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്ഥിരഃ സ്ത്യാനോ നിദ്രാച്ഛര്ദ്യഗ്നിസാദകൃത്||൩൫||
ആക്രാന്തോ നോന്നമേത്കൃച്ഛ്രശമജന്മാ നിശാബലഃ|
സ്രവേന്നാസൃക് ചിരാത്പിച്ഛാം കുശശസ്ത്രാദിവിക്ഷതഃ||൩൬||
സ്പര്ശോഷ്ണകാങ്ക്ഷീ ച കഫാത്|
|൩൭|
View original
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक्कठिनः शीतलो गुरुः|
स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्||३५||
आक्रान्तो नोन्नमेत्कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः|
स्रवेन्नासृक् चिरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः||३६||
स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफात्|
|३७|
Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (37) · Śloka 37
യഥാസ്വം ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ|
സങ്കരാദ്ധേതുലിങ്ഗാനാമ്|൩൭|
View original
यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः|
सङ्कराद्धेतुलिङ्गानाम्|३७|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (37) · Śloka 37
|
നിചയാന്നിചയാത്മകഃ||൩൭||
View original
|
निचयान्निचयात्मकः||३७||
Adhikarana abhighAtajasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
അഭിഘാതേന ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ|
ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ||൩൮||
രസൈഃ ശൂകൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന്|
ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ||൩൯||
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः|
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः||३८||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान्|
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||३९||
Adhikarana viShajasya lakShaNam (40-42) · Śloka 42
വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത്|
ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാപാതാദവിഷപ്രാണിനാമപി||൪൦||
വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാത്|
വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത്||൪൧||
മൃദുശ്ചലോऽവലമ്ബീ ച ശീഘ്രോ ദാഹരുജാകരഃ|
|൪൨|
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्|
दंष्ट्रादन्तनखापातादविषप्राणिनामपि||४०||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्|
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्||४१||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः|
|४२|
Adhikarana shophasya sAdhyAsAdhyatvam (42-4) · Śloka 4
|
നവോऽനുപദ്രവഃ ശോഫഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ||൪൨||
ഇതി ശോഫനിദാനമ്||൪||
View original
|
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||४२||
इति शोफनिदानम्||४||
Adhikarana visarpasya aShTavidhatvam (43) · Śloka 43
ശ്വയഥുവദ്ദോഷൈര്ദൂഷ്യൈശ്ച യതോ വിസര്പോ ഭവതി,അതസ്തന്നിദാനം പ്രകമ്യതേ - - - - അഥ വിസര്പനിദാനമ്|
സ്യാദ്വിസര്പോऽഭിഘാതാന്തൈര്ദോഷൈര്ദൂഷ്യൈശ്ച ശോഫവത്|
|൪൩|
View original
श्वयथुवद्दोषैर्दूष्यैश्च यतो विसर्पो भवति,अतस्तन्निदानं प्रकम्यते - - - - अथ विसर्पनिदानम्|
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्|
|४३|
Adhikarana visarpasya tryadhiShThAnatvam (43-44) · Śloka 44
|
ത്ര്യധിഷ്ഠാനം ച തം പ്രാഹുര്ബാഹ്യാന്തരുഭയാശ്രയാത്||൪൩||
യഥോത്തരം ച ദുഃസാധ്യാഃ|
|൪൪|
View original
|
त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्||४३||
यथोत्तरं च दुःसाध्याः|
|४४|
Adhikarana visarpasya saMprAptiH (44-45) · Śloka 45
തത്ര ദോഷാ യഥായഥമ്|
പ്രകോപണൈഃ പ്രകുപിതാ വിശേഷേണ വിദാഹിഭിഃ||൪൪||
ദേഹേ ശീഘ്രം വിസര്പന്തി തേऽന്തരന്തഃസ്ഥിതാ ബഹിഃ|
ബഹിഃസ്ഥാ ദ്വിതയേ ദ്വിസ്ഥാഃ|൪൫|
View original
तत्र दोषा यथायथम्|
प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः||४४||
देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः|
बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः|४५|
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam, bahirAshrayasya lakShaNam (45-47) · Śloka 47
|
വിദ്യാത്തത്രാന്തരാശ്രയമ്||൪൫||
മര്മോപതാപാത്സമ്മോഹാദയനാനാം വിഘട്ടനാത്|
തൃഷ്ണാതിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമം ച പ്രവര്തനാത്||൪൬||
ആശു ചാഗ്നിബലഭ്രംശാദതോ ബാഹ്യം വിപര്യയാത്|
|൪൭|
View original
|
विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्||४५||
मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्|
तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्||४६||
आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्ययात्|
|४७|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
തത്ര വാതാത്പരീസര്പോ വാതജ്വരസമവ്യഥഃ||൪൭||
ശോഫസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദായാമാര്തിഹര്ഷവാന്|
|൪൮|
View original
|
तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः||४७||
शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्|
|४८|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (48) · Śloka 48
|
പിത്താദ്ദ്രുതഗതിഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതഃ||൪൮||
View original
|
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः||४८||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (49) · Śloka 49
കഫാത്കണ്ഡൂയുതഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരസമാനരുക്|
|൪൯|
View original
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|
|४९|
Adhikarana upekShayA sarveShAM sphoTayutatvam (49-50) · Śloka 50
|
സ്വദോഷലിങ്ഗൈശ്ചീയന്തേ സര്വേ സ്ഫോടൈരുപേക്ഷിതാഃ||൪൯||
തേ പക്വഭിന്നാഃ സ്വം സ്വം ച ബിഭ്രതി വ്രണലക്ഷണമ്|
|൫൦|
View original
|
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः||४९||
ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम्|
|५०|
Adhikarana agnivisarpasya lakShaNam (50-56) · Śloka 56
അധുനാ ദ്വന്ദ്വജം ലക്ഷയതി - - - - |
വാതപിത്താജ്ജ്വരച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമൈഃ||൫൦||
അസ്ഥിഭേദാഗ്നിസദനതമകാരോചകൈര്യുതഃ|
കരോതി സര്വമങ്ഗം ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത്||൫൧||
യം യം ദേശം വിസര്പശ്ച വിസര്പതി ഭവേത്സ സഃ|
ശാന്താങ്ഗാരാസിതോ നീലോ രക്തോ വാऽऽശു ച ചീയതേ||൫൨||
അഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈഃ ശീഘ്രഗത്വാദ് ദ്രുതം ച സഃ|
മര്മാനുസാരീ വീസര്പഃ സ്യാദ്വാതോऽതിബലസ്തതഃ||൫൩||
വ്യഥേതാങ്ഗം ഹരേത്സംജ്ഞാം നിദ്രാം ച ശ്വാസമീരയേത്|
ഹിധ്മാം ച സ ഗതോऽവസ്ഥാമീദൃശീം ലഭതേ ന നാ||൫൪||
ക്വചിച്ഛര്മാരതിഗ്രസ്തോ ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു|
ചേഷ്ടമാനസ്തതഃ ക്ലിഷ്ടോ മനോദേഹശ്രമോദ്ഭവാമ്||൫൫||
ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ|
|൫൬|
View original
अधुना द्वन्द्वजं लक्षयति - - - - |
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः||५०||
अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः|
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्||५१||
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः|
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते||५२||
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतं च सः|
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः||५३||
व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्|
हिध्मां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना||५४||
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु|
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्||५५||
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते|
|५६|
Adhikarana granthivisarpasya lakShaNam (56-59) · Śloka 59
|
കഫേന രുദ്ധഃ പവനോ ഭിത്ത്വാ തം ബഹുധാ കഫമ്||൫൬||
രക്തം വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ ത്വക്സിരാസ്നാവമാംസഗമ്|
ദൂഷയിത്വാ ച ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമ്||൫൭||
ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം രക്താനാം തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ്|
ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിധ്മാവമിഭ്രമൈഃ||൫൮||
മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ഛാങ്ഗഭങ്ഗാഗ്നിസദനൈര്യുതാമ്|
ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ||൫൯||
View original
|
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम्||५६||
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्|
दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्||५७||
ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्|
श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः||५८||
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्|
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||५९||
Adhikarana kardamavisarpasya lakShaNam (60-64) · Śloka 64
കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ നിദ്രാതന്ദ്രാശിരോരുജഃ|
അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേപപ്രലാപാരോചകഭ്രമാഃ||൬൦||
മൂര്ച്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ്|
ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി||൬൧||
പ്രായേണാമാശയേ ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക്|
പിടകൈരവകീര്ണോऽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ||൬൨||
മേചകാഭോऽസിതഃ സ്നിഗ്ധോ മലിനഃ ശോഫവാന് ഗുരുഃ|
ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രാജ്യോഷ്മാ സ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോऽവദീര്യതേ||൬൩||
പങ്കവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണഃ|
ശവഗന്ധിശ്ച വീസര്പം കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ്||൬൪||
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजः|
अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः||६०||
मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्|
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति||६१||
प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्|
पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः||६२||
मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः|
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते||६३||
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः|
शवगन्धिश्च वीसर्पं कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||६४||
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (65) · Śloka 65
സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈഃ സര്വധാത്വതിസര്പണഃ|
|൬൫|
View original
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वतिसर्पणः|
|६५|
Adhikarana kShatajasya lakShaNam (65-66) · Śloka 66
|
ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത്ക്രുദ്ധഃ സരക്തം പിത്തമീരയന്||൬൫||
വിസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത് കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ്|
സ്ഫോടൈഃ ശോഫജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവലോഹിതമ്||൬൬||
View original
|
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्||६५||
विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम्|
स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||६६||
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (13) · Śloka 13
പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ സാധ്യാ ദ്വന്ദ്വജാശ്ചാനുപദ്രവാഃ|
അസാധ്യോ ക്ഷതസര്വോത്ഥൌ സര്വേ ചാക്രാന്തമര്മകാഃ||൬൭||
ശീര്ണസ്നായുസിരാമാംസാഃ പ്രക്ലിന്നാഃ ശവഗന്ധയഃ|
൬൭ ൧/൨|
ഇതി വിസര്പനിദാനമ്|
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗശോഫവിസര്പനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||
View original
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः|
असाध्यो क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः||६७||
शीर्णस्नायुसिरामांसाः प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः|
६७ १/२|
इति विसर्पनिदानम्|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||