5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શ્વાસહિધ્મનિદાનાદનન્તરં રાજયક્ષ્માદિનિદાનારમ્ભેઽયં સમ્બન્ધઃ| કાસાદુપેક્ષયા "શ્વાસક્ષયચ્છર્દિ" (હૃ. નિ. અ. ૩|૩૮) ઇત્યુક્તમ્| હિધ્માશ્વાસયોશ્ચૈકયોગક્ષેમત્વાત્ શ્વાસહિધ્માનિદાનાનન્તરં રાજયક્ષ્મનિદાનમારભ્યતે -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રાજયક્ષ્માદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-પૂર્વવદત્ર વ્યાખ્યા| આદિશબ્દેન સ્વરભેદાદીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

રાજયક્ષ્મા ક ઉચ્યતે ? યસ્યેદં નિદાનમ્, ઇત્યાહ - - - - અથ રાજયક્ષ્મનિદાનમ્| અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ| રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ ચ સ્મૃતઃ||૧||

સ૦-અનેકૈઃજ્વરાતીસારાદિભિઃ, પરિવૃતઃ| તથા, બહૂનાં રોગાણાં-ગુલ્માતીસારાદીનાં, પુરોગમઃ-પ્રધાનશ્ચ| યથા હિ રાજા પ્રાક્ પશ્ચાત્ રથેભાશ્વજનૈરનુગમ્યતે, તથાઽયં રોગો રોગૈઃ| રાજયક્ષ્મેત્યાદયશ્ચતસ્રઃ સંજ્ઞાઃ|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

તત્રાદ્યાં સંજ્ઞાં વ્યુત્પાદયન્નાહ - - - - નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાં ચ રાજ્ઞોઽભૂદ્યદયં પુરા| યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ||૨|| દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ| રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાટ્ તેષુ રાજનાત્||૩||

સ૦-નક્ષત્રાણાં-અશ્ચિન્યાદીનાં, તથા દ્વિજાનાં-બ્રાહ્મણાનાં ચ, યો રાજા-ચન્દ્રઃ, તસ્ય પુરા-પૂર્વં, અભવત્| પૂર્વકલ્પે હિ રોહિણ્યામતિસક્તસ્ય ચન્દ્રસ્ય શ્વશુરં દક્ષમનૃતવાદેન વઞ્ચયતોઽપમાનિતદુહિતૃસ્નેહવશાદુદ્ભૂતક્રોધાત્ પ્રજાપતેર્દક્ષતઃ રાજયક્ષ્માઽભવદિતિ શ્રૂયતે| તસ્માદ્રાજ્ઞો યક્ષ્મા રાજયક્ષ્મેત્યુચ્યતે ષષ્ઠીસમાસવ્યુત્પત્ત્યા| યચ્ચ-યસ્માચ્ચ, રાજા ચ યક્ષ્મા ચ-રાજાચ રોગાણાં મધ્યે અનેકરોગાનીકપરિવૃતત્વેન યક્ષ્મા ચ, તતો રાજા ચાસૌ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્માઽભિમતો મુનીનામિતિ શેષઃ| તથા દેહશ્ચૌષધં ચ, તયોઃ ક્ષયઃ, તસ્ય કૃતિઃ-કારણં, તતો દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે| અનેન ચાસ્ય વ્યાધેર્બહુકાલસ્થાયિત્વં દ્યોતયતિ| કિલાયં વ્યાધિર્બહુતરં કાલમવતિષ્ઠતે ન ચ શાન્તિં ગચ્છતિ| યાવદ્દેહઃ ક્ષીયતે, ઔષધાન્યપિ ક્ષીયન્તે, ન પુનરયં વ્યાધિઃ, ઇતિ દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે| તત્સમ્ભાવાચ્ચ સઃ| તદિત્યનેન દેહૌષધક્ષયઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે| સ સમ્ભવો-જન્મ, યસ્યાસૌ તત્સમ્ભવઃ, તસ્માદપિ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે| એવમન્યોઽપિ યો વ્યાધિર્દેહૌષધક્ષયકારી, સોઽપિ ક્ષયાખ્યસ્ય વ્યાધેઃ સમ્ભવઃ-કારણમ્, તસ્માજ્જાયત ઇત્યર્થઃ| રસાદીનાં શોષણાત્ શોષ ઇતિ ભણ્યતે| રોગેત્યાદિ| બહુષુ રોગેષુ મધ્યે રોગત્વેનૈષ એવ ભ્રાજતે, તસ્માદ્રોગરાડિત્યુચ્યતે|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃસ્નેહસઙ્ક્ષયઃ| અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્ય હેતવઃ||૪||

સ૦-સાહસં-કાયેન વાચા વાઽયથાબલમારમ્ભઃ| વેગસંરોધો-વાતવિણ્મૂત્રાદીનામુન્મુખીભૂતાનાં ધારણમ્| શુક્રં ચ ઓજશ્ચ સ્નેહશ્ચ તેષાં સઙ્ક્ષયો-વિનાશઃ| અત્ર સ્નેહશબ્દેન દેહસ્નેહો ગ્રાહ્યઃ, દેહશબ્દલોપં કૃત્વાઽયં નિર્દિષ્ટઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૮|૨)- "દેહસ્નેહપરિક્ષયાત્" ઇતિ| તથા, અન્નપાનયોર્યથાશાસ્ત્રં યો વિધિસ્તસ્ય ત્યાગો-અન્યથાસેવનમન્યથાઽભ્યવહારઃ| તસ્ય-રાજયક્ષ્મણઃ, ચત્વારઃ સાહસાદયો હેતવઃ| પાઠાદેવ ચતુઃસઙ્ખ્યાત્વે લબ્ધે ચતુર્ગ્રહણં નિયમાર્થમ્| યદ્યપિ સાહસાદય એતે પ્રત્યેકમનેકપ્રકારતયા ભિન્નાઃ, તથાઽપિ સાહસાદિચતુષ્ટયં નાતિક્રામન્તીત્યર્થઃ| તથાઽસ્મિન્ રાજયક્ષ્માખ્યે સાહસજે વેગસંરોધજે શુક્રૌજઃસ્નેહસઙ્ક્ષયજેઽન્નપાનવિધિત્યાગજે વા ચતુર્વિધે વિશેષેણ પવનો હેતુઃ|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

અત એવાહ - - - - તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય સર્વતઃ| શરીરસન્ધીનાવિશ્ય તાન્ સિરાશ્ચ પ્રપીડયન્||૫|| મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિવૃત્ય વા| સર્પન્નૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્યથાસ્વં જનયેદ્ગદાન્||૬||

સ૦-તૈઃ-સાહસાદિભિઃ, ઉદીર્ણોઽનિલ ઇદમિદં કુર્વન્ યથાસ્વં ગદાન્ જનયેત્| ઉદીર્ણઃ-ઉલ્બણઃ પિત્તશ્લેષ્મભ્યામધિકઃ| અત એવ પિત્તમુદીર્ય-સ્વસ્થાનાચ્ચ્યાવયિત્વા, તથા કફં સર્વતઃ-સર્વસ્માત્ ઉદીર્ય, તથા શરીરસન્ધીન્-દશાધિકશતદ્વયસઙ્ખ્યાતાન્ આત્રેયમતેન તુ દ્વિસહસ્રસઙ્ખ્યાતાન્, આવિશ્ય-તેષામન્તઃ-પ્રવેશં કૃત્વા, તાશ્ચં-સન્ધીન્, પ્રપીડયન્-પ્રકર્ષેણ મર્દયન્નિવ, તથા સિરા અપિ સકલશરીરગાઃ પ્રપીડયન્, તથાઽન્યેષાં સ્રોતસાં મુખાનિ-દ્વારાણિ રુદ્ધ્વા, તથૈવ તાનિ વા અતિવિવૃત્ય-પ્રસાર્ય સ્રોતોમુખાનિ| સર્પન્નિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં સર્પન્ વાયુઃ પીનસાદીન્ વ્યાધીન્ જનયેત્, અધઃ સર્પન્ વિડ્ભ્રંશં વિટ્શોષં વા કુર્યાત્, તિર્યક્ સર્પન્ પાર્શ્વરુજં વા કુર્યાત્, ઇતિ યથાસ્વંશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં ક્ષવઃ| પ્રસેકો મુખમાધુર્યં સદનં વહ્નિદેહયોઃ||૭|| સ્થાલ્યમત્રાન્નપાનાદૌ શુચાવપ્યશુચીક્ષણમ્| મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ||૮|| હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરશ્નતોઽપિ બલક્ષયઃ| પાણ્યોરવેક્ષા પાદાસ્યશોફોઽક્ષ્ણોરતિશુક્લતા||૯|| બાહ્વોઃ પ્રમાણજિજ્ઞાસા કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિત્વં મૂર્દ્ધગુણ્ઠનમ્||૧૦|| નખકેશાતિવૃદ્ધિશ્ચ, સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્| પતઙ્ગકૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ||૧૧|| કેશસ્થિતુષભસ્માદિરાશૌ સમધિરોહણમ્| શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ||૧૨|| જ્યોતિર્ગિરીણાં પતતાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્| |૧૩|

સ૦-તસ્ય-રાજયક્ષ્મણઃ, ભવિષ્યતઃ ઉત્પિત્સોઃ, રૂપં-અગ્રરૂપં, પ્રતિશ્યાયાદિ| વહ્નેઃ સદનં-પાકાસામર્થ્યમ્| દેહસ્ય સાદો-નિર્બલતા| સ્થાલ્યમત્રાન્નપાનાદીનાં શુદ્ધાનામપ્યશુચિદર્શનમિતિ તદાનીં પુરુષસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનં જાયત ઇત્યર્થઃ| પાણ્યોરવેક્ષા-ભૂયસા સ્વપાણી પશ્યતિ| બાહ્વોઃ પ્રમાણજિજ્ઞાસા-કિયત્પ્રમાણૌ મે બાહૂ ઇતિ જ્ઞાતુમિચ્છતિ| કાયે-શરીરે શોભનેઽપિ, બૈભત્સ્યદર્શનમિતિ મિથ્યાજ્ઞાનં તદાનીં રોગસ્વભાવાદસ્યોત્પદ્યતે| મૂર્ધ્રઃ-મસ્તકસ્ય, ગુણ્ઠનં-વસ્ત્રાદિના સઞ્છાદનમ્| સ્વપ્ને ચ તસ્ય યક્ષ્મિણઃ પતઙ્ગાદિભિરભિભવો ભવેત્-પતઙ્ગાદ્યૈઃ પરાભૂયતે| પતઙ્ગઃ-કીટભેદઃ| તથા, કેશાદિરાશિષ્વધિરોહણં તથા શૂન્યગ્રામદેશાદીનાં દર્શનં સ્વપ્ને ભવેત્|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

પ્રાગ્રૂપમુક્ત્વા સમ્પ્રત્યેકાદશરૂપમધિકૃત્યાહ - - - - | પીનસશ્વાસકાસાં સમૂર્દ્ધસ્વરરુજોઽરુચિઃ||૧૩|| ઊર્ધ્વં, વિડ્ભ્રંશસંશોષાવધઃ, ચ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે| તિર્યક્સ્થે પાર્શ્વરુદ્ગોષે, સન્ધિગે ભવતિ જ્વરઃ||૧૪|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ| |૧૫|

સ૦-અંસૌ ચ મૂર્દ્ધા ચ સ્વરશ્ચ તેષાં રુજોંઽસમૂર્દ્ધસ્વરરુજઃ| પીનસશ્ચ શ્વાસશ્ચાંસમૂર્દ્ધસ્વરરુજશ્ચ તાઃ, તથા અરુચિઃ, ઇત્યૂર્ધ્વં-ઊર્ધ્વસ્થિતે દોષે, ભવતિ| અરુચેરેષઃ પૃથગુપન્યાસઃ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થઃ| યથા,-અસ્મિન્ વ્યાધાવતિભયાવહોઽરુચ્યાખ્ય ઉપદ્રવો ન તથા પીનસાદય ઇતિ| અધઃસ્થિતે દોષે વિશઃ-પુરીષસ્ય, ભ્રંશસંશોષૌ વિડ્ભ્રંશસંશોષૌ ભવતઃ| "વિડ્ભ્રંશો-ભિન્નવર્ચસ્ત્વં, વિટ્શોષો-બદ્ધવિટ્કતા|" એતયોશ્ચ પરસ્પરં વિરુદ્ધત્વાન્ન તુલ્યકાલં સમ્ભવઃ| તસ્માત્કદાચિદ્વિડ્ભ્રંશઃ કદાચિદ્વિટ્શોષો ભવતિ| છર્દિસ્તુ કોષ્ઠસ્થિતે દોષે સ્યાત્| તિર્યક્સ્થે દોષે પાર્શ્વરુક્ ભવતિ| સન્ધિગે જ્વરો ભવતિ| એતાનિ પીનસાદીન્યેકાદશ રૂપાણિ શોષિણ ઉત્પદ્યન્તે| મુનિસ્ત્વેવમવોચત્ (ચ. ચિ. અ. ૮|૨૩)- "પ્રતિશ્યાયં જ્વરં કાસમઙ્ગમર્દં શિરોરુજમ્| શ્વાસં વિડ્ભેદમરુચિં પાર્શ્વશૂલં સ્વરક્ષયમ્|| કુરુતે ચાંસસન્તાપમેકાદશં" ઇત્યાદિ|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| તેષામુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્કણ્ઠોદ્ધ્વંસમુરોરુજમ્||૧૫|| જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિસાદાસ્યપૂતિતાઃ| |૧૬|

સ૦-તેષાં-એકાદશસઙ્ખ્યાનાં પીનસાદીનાં પૂર્વોત્પન્નાનાં, કણ્ઠોદ્ધ્વંસાદીન્ પશ્ચાદુત્થિતાન્ સપ્તોપદ્રવાન્ જાનીયાત્| "વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમવિઘાતી ચ સ હ્યુપદ્રવ ઉચ્યતે||" ઇત્યુપદ્રવલક્ષણમ્|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| તત્ર વાતાચ્છિરઃપાર્શ્વશૂલમંસાઙ્ગમર્દનમ્||૧૬|| કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ સ્વરભ્રંશઃ| |૧૭|

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્ રાજયક્ષ્માખ્યે વ્યાધૌ, વાતાદધિકાત્ શિરઃશૂલાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ| દાહોઽતિસારોસૃક્ઽઽછર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ||૧૭||

સ૦-પિત્તાદધિકાત્ પાદાદિષુ દાહઃ સ્યાત્| તથા, અતીસારાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

કફાદરોચકશ્છર્દિઃ કાસો મૂર્દ્ધાઙ્ગગૌરવમ્| પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરસાદોઽલ્પવહ્નિતા||૧૮||

સ૦-કફાદધિકાદરોચકાદયો દશ સ્યુઃ|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

યક્ષ્મિણો માંસા(અન્ના)દ્યભ્યવહારતોઽપિ ધાતુક્ષયો જાયતે, ન ધાતુપુષ્ટિઃ, ઇત્યત્ર યુક્તિમાહ - - - - દોષૈર્મન્દાનલત્વેન સોપલેપૈઃ કફોલ્બણૈઃ| સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતૂષ્મસ્વલ્પકેષુ ચ||૧૯|| વિદહ્યમાનઃ સ્વસ્થાને રસસ્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્| કુર્યાદગચ્છન્માંસાદીનસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ||૨૦|| પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમન્નપક્ત્રૈવ ચાસ્ય યત્| પ્રાયોઽસ્માન્મલતાં યાતં નૈવાલં ધાતુપુષ્ટયે||૨૧|| રસોઽપ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુત એવ તુ| ઉપસ્તબ્ધઃ સ શકૃતા કેવલં વર્તતે ક્ષયી||૨૨||

સ૦-દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, કફોલ્બણત્વાત્ સ્રોતોદ્વારેષુ રુદ્ધેષુ-પિહિતેષુ સત્સુ, રસઃ સ્વસ્થાન એવ વિદહ્યમાનો-ન સમ્યગ્રક્તતાં પ્રાપ્નુવન્, તાંસ્તાન્-અનેકાન્ કણ્ઠોદ્ધ્વંસાદીન્, ઉપદ્રવાન્ કુર્યાત્| કિમ્ભૂતૈર્દોષૈઃ ? કફોલ્બણૈઃ-શ્લેષ્માધિકૈઃ| અત એવ કફાધિકત્વાત્ સહોપલેપેન શ્લેષ્મલેપેન સહ વર્તન્તે સોપલેપાઃ, તૈસ્તથાવિધૈર્દોષૈસ્તદાનીં મન્દાનલત્વં ક્રિયતે| તેનૈવ ચ મન્દાનલત્વેન હેતુના ધાતૂષ્મસુ-રસાદ્યગ્નિષુ, અલ્પકેષુ-અતિશયેનાલ્પેષુ| એવમનેકકારણસદ્ભાવાદ્રસઃ સ્વસ્થાન એવ વિદહ્યમાનઃ-પિત્તકારિણીં મધ્યમાં પાકાવસ્થામનુભવન્ સમ્યક્ પાકમગચ્છન્, યથોચિતાન્ વિકારાંસ્તાંસ્તાન્ કુર્વન્, માંસાદીન્-માંસપ્રભૃતિકાન્ ધાતૂન્, અગચ્છન્-અપ્રાપ્નુવન્, વિદહ્યમાનતયા રક્તતામાપન્નઃ, તદસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ-ઊર્ધ્વં પ્રસર્પતિ, કેવલં નિષ્ઠીવનસહિતં વા| તસ્માત્ ક્ષયિણો ન તન્માંસાદિધાતુપુષ્ટયે| કિઞ્ચાસ્માદપિ હેતોઃ સ રસો ન ધાતુપુષ્ટયે| [યત્-] યસ્માત્, [અન્નં] પચ્યતે-અન્નં સારકિટ્ટત્વં નીયતે, અન્નપક્ત્રૈવ-જાઠરાગ્નિના, કોષ્ઠ એવ-આમપક્વાશયાખ્યે| ઉભયત્રેવકારોઽવધારણે| કોષ્ઠ એવ-ન ધાતુષુ, જાઠરાગ્નિનૈવ-ન ધાત્વગ્નિભિઃ, ઇતિ| યત એવં તતોઽસ્માત્-પ્રાઙ્નિરૂપિતાદ્ધેતુકદમ્બકાત્, પ્રાયો મલતાં-આધિક્યેન મૂત્રપુરીષતાં, પ્રાપ્તમન્નં નૈવ ધાતુપુષ્ટયેઽલં-સમર્થમ્| ધાતુપુષ્ટિગ્રહણેનૈતત્સૂચયતિ,-અભિનવમૃત્કુમ્ભજલલવસ્યન્દનન્યાયેન સૂક્ષ્મસ્રોતોનુપ્રવેશિતયા સોઽન્નરસો ધાત્વાપ્યાયનમાત્રં કરોત્યેવ, અન્યથા વર્ષગણાનુબન્ધિ જીવિતં ક્ષયિણો ન સમ્ભાવ્યેત| તસ્માદ્ધાતુસ્થિતિમાત્રં ભવતિ ન તુ ધાતુપોષણમિતિ સ્થિતમ્| રસઃ-ઉભયરૂપોઽન્નરસો ધાતુરસો વા, અસ્ય-ક્ષયિણઃ, નિકટસ્ય રક્તધાતોર્ન પુષ્ટયે, માંસધાતોર્વિપ્રકૃષ્ટસ્ય તુ કુત એવ સ્યાત્ ? એવં ન સમ્ભાવ્યત ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| નનુ, યદ્યેવં તત્કથમન્યેભ્યો ધાતુભ્યો વિશેષેણ ધારણસ્વભાવેભ્યો વિના ક્ષયી જીવેત્? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-ઉપસ્તબ્ધ ઇતિ| સઃ-ક્ષયી, શકૃતા-પુરીષેણ, કેવલમુપસ્તબ્ધઃ-કૃતાવષ્ટમ્ભો, વર્તતે-પ્રાણિતિ, પૂર્વોક્તન્યાયેન કિઞ્ચિદાહારરસાપ્યાયિતૈર્ધાતુભિર્ધારણસ્વભાવૈર્ધૃતમાત્રઃ| નનુ, "વિદહ્યમાનઃ સ્વસ્થાને રસસ્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્| કુર્યાદગચ્છન્માંસાદીનસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ||" ઇત્યનેન રક્તસ્ય સત્તા પ્રદિપાદિતા| "રસોઽપ્યસ્ય ન રક્તાય" ઇત્યનેન ક્ષયિણો રક્તસ્યાભાવઃ પ્રત્યપાદિ| તદિમે વાક્યે પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| અત્રોચ્યતે| નાનયોર્વાક્યયોઃ પરસ્પરં વિરોધઃ| યતઃ " અસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ" ઇત્યનેન ન તદ્ધાતુરૂપતાં પ્રાપ્તમુક્તમ્| કિન્તર્હિ ? રસસ્ય વિદહ્યમાનતયા સ્વસ્થાનસ્થિતસ્ય રક્તધાત્વાશયમગચ્છતો રક્તોદ્ભૂતિરુક્તા| અનેનૈવાભિપ્રાયેણોત્તરત્ર વાક્યે "રસોઽપ્યસ્ય ન રક્તાય" ઇત્યુવાચ| અનેન હિ રસો ધાતુરૂપાય રક્તાય શોષિણો ન સમ્પદ્યતે ઇતિ પ્રત્યપાદિ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

અથાસ્ય ક્ષયિણઃ સાધ્યાસાધ્યતામ્ નિરૂપયતિ - - - - લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વપિ ક્ષીણં વ્યાધ્યૌષધબલાક્ષમમ્| વર્જયેત્|૨૩|

સ૦-ક્ષયિણં બલમાંસાભ્યાં ક્ષીણં લિઙ્ગેષુ-પીનસાદિષુ, અલ્પેષ્વપિ સત્સુ-ન સર્વેષૂત્પન્નેષુ, વર્જયેત્-નોપક્રમેત્| કિ તમ્ ? વ્યાધ્યૌષધબલાક્ષમમ્| વ્યાધ્યૌષધયોર્બલં વ્યાધ્યૌષધબલમ્, તસ્યાક્ષમમ્| ક્ષયાખ્યસ્ય વ્યાધેર્યદ્બલં તથાઽસ્ય શમનોપાયસ્યૌષધસ્ય યદ્બલં તત્રાક્ષમં-અસહં, યતસ્તતો વર્જયેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| સાધયેદેવ લિઙ્ગેષુ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા||૨૩|| ઇતિ રાજયક્ષ્મનિદાનમ્||૧||

સ૦-અ(ત)તોઽન્યથા-વિપરીતલક્ષણં રાજયક્ષ્મિણં બલમાંસાભ્યામક્ષીણમત એવ વ્યાધ્યૌષધબલક્ષમં, સર્વેષ્વપિ-પીનસાદિષુ લિઙ્ગેષ્વપિ સત્સુ, સાધયેદેવ| કિંપુનર્દ્વિત્રાદિષ્વેષુ સાધયેદિત્યપિશબ્દાર્થઃ|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

અથાસ્ય વ્યાધેરુપદ્રવભૂતાનામાદિશબ્દગૃહીતાનાં પઞ્ચાનાં સ્વરભેદાદીનાં રોગાણાં નિદાનાન્યાહ - - - - અથ સ્વરભેદનિદાનમ્| દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ચ મેદસા| સ્વરભેદો ભવેત્|૨૪|

સ૦-દોષૈઃ-પૃથગ્વાતપિત્તકફૈઃ, સમસ્તૈઃ-સન્નિપતિતૈઃ, તથા ક્ષયાત્, તથા ષષ્ઠઃ સ્વરભેદો મેદસા, સ્યાત્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| તત્ર ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ||૨૪|| શૂકપર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયોઽનિલાત્| |૨૫|

સ૦-તત્ર-તેષુ ષટ્સુ સ્વરભેદેષુ મધ્યે, વાતાત્સ્વરભેદે સતિ ક્ષામાદિમાન્ સ્વરઃ સ્યાત્| તથા, શૂકપૂર્ણસદૃશગલત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયશ્ચ ભવતિ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષ ઉક્તાવસૂયનમ્||૨૫||

સ૦-પિત્તાત્ સ્વરભેદે સતિ તાલુનિ ગલે ચ દાહઃ, તથા શોષઃ, પ્રકૃતત્વાત્તાલુગલયોરેવ| તથા, ઉક્તાવસૂયનં-વાક્યવિષયેઽસહનમ્, પિત્તસ્વરભેદી વાક્યં વક્તુમસમર્થ ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

લિમ્પન્નિવ કફાત્કણ્ઠં મન્દઃ ખુરખુરાયતે| સ્વરો વિબદ્ધઃ|૨૬|

સ૦-કફાત્સ્વરભેદે કણ્ઠં લિમ્પન્નિવ-ઉપલેપમિવ ગલસ્ય કુર્વન્, ખુરખુરાયતે-પ્રકૃતત્વાત્ કણ્ઠસ્યૈવ ખુરખુરમિત્યવ્યક્તં શબ્દં કરોતિ| તથા, સર્વેભ્યઃ સ્વરભેદેભ્યોઽયં મન્દઃ સ્વરો-નોચ્ચૈઃ શ્રૂયતે| તથા, વિબદ્ધો-વદતો મધ્યે સ્ખલનરૂપઃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| સર્વૈસ્તુ સર્વલિઙ્ગઃ|૨૬|

સ૦-સર્વૈઃ-ત્રિભિર્દોષૈઃ સમુદિતૈઃ, સર્વલિઙ્ગઃ-ત્રિદોષલક્ષણઃ, સર્વભેદો ભવતિ|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ક્ષયાત્કષેત્||૨૬|| ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમ્| |૨૭|

સ૦-ક્ષયાત્ સ્વરભેદઃ કષેત્-હિંસ્યાત્, કણ્ઠમર્મઘટનાદિત્યર્થઃ| અનુક્તમપિ પ્રકૃતત્વાત્ કણ્ઠમિતિ લભ્યતે| તથા, ક્ષયસ્વરભેદી ધૂમાયતીવાતિશયેન| અત્યર્થશબ્દેન પિત્તસ્વરભેદેઽપિ ધૂમાયનં ભવતીતિ ગમયતિ| ધૂમાયતીતિ ધૂમનિઃસરણમિવ નાસિકાદિદેશેષ્વનુભવતિ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

મેદસા શ્લેષ્મલક્ષણઃ| કૃચ્છ્રલક્ષ્યાક્ષરશ્ચ|૨૭|

સ૦-મેદસા સ્વરભેદઃ શ્લેષ્મસ્વરભેદલક્ષણઃ| તથા, કૃચ્છ્રેણ-કથઞ્ચિત્, લક્ષ્યાણિ-જ્ઞેયાનિ, અક્ષરાણિ યત્ર સ એવમ્| એતદેવ કૃચ્છ્રલક્ષ્યાક્ષરત્વં કફસ્વરભેદાદધિકમ્|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| અત્ર સર્વૈરન્ત્યં ચ વર્જયેત્||૨૭|| ઇતિ સ્વરભેદનિદાનમ્||૨||

સ૦-સર્વૈર્દોષૈર્યઃ સ્વરભેદઃ, તથાઽન્તે પઠિતત્વાન્મેદઃસ્વરભેદઃ-અન્ત્યઃ, તં ચ વર્જયેત્| ચતુરસ્ત્વન્યાન્ સાધયેદિત્યર્થાદવગમ્યતે|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

અથારોચકનિદાનમ્| અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ| સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ||૨૮||

સ૦-જિહ્વા ચ હૃદયં ચ જિહ્વાહૃદયમ્, તત્સંશ્રયઃ-આશ્રયો, યેષાં તૈસ્તત્રસ્થૈઃ પૃથગ્વાતપિત્તકફૈરરોચકઃ સ્યાત્| તથા, સન્નિપાતેનાર્થાજ્જિહ્વાહૃદયસંશ્રિતેનારોચકઃ સ્યાદિતિ યોજ્યમ્| તથા, મનસઃ સન્તાપેન-અનેકવિધેન ક્રોધશોકાદિનોપતપ્તેન, પઞ્ચમોઽરોચક આગન્તુર્ભવેત્| અત્રાપિ યથાસ્વં દોષાણાં જિહ્વાહૃદયસંશ્રિતત્વમવશ્યમાશ્રયણીયમ્| ઉપાદાનાદેવ પઞ્ચત્વે લબ્ધે મનઃસન્તાપજઃ પઞ્ચમ એવેતિ નિયમાર્થં પઞ્ચમગ્રહણમ્| મન્યુશોકાદ્યનેકપ્રકારમનઃસન્તાપત્વેઽપ્યેક એવ મનઃસન્તાપજોઽરોચક ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્| સર્વોત્થે વિરસં શોકક્રોધાદિષુ યથામલમ્||૨૯|| ઇત્યરોચકનિદાનમ્||૩||

સ૦-વાતાદ્યુદ્ભવેષ્વરોચકેષુ મુખં-આસ્યં, ક્રમેણ કષાયતિક્તમધુરં ભવતિ| વ્યાધિસ્વભાવાત્ પિત્તારોચકેઽપિ તિક્તવક્ત્રતા ભવતિ, ન કટુકાસ્યત્વમ્| સર્વોત્થે-સન્નિપાતજેઽરોચકે, વિરસમાસ્યં ભવતિ-નિશ્ચિતરસાજ્ઞાનમ્| શોકક્રોધાદિસમુત્થેષ્વરોચકેષુ યથામલં-યથાદોષં, મુખં ભવેત્| તત્ર શોકભયકામલોભેર્ષ્યાદિસન્તપ્તમનઃસમુત્થે વાતપ્રકોપાત્ કષાયમ્, ક્રોધસન્તપ્તમનઃસમુત્થે વાતપ્રકોપાત્ તિક્તમ્, ગ્રહોપતપ્તમનઃસમુત્થે સન્નિપાતપ્રકોપાત્ વિરસાસ્યત્વમ્, ઇતિ યથામલશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

અથ છર્દિનિદાનમ્| છર્દિર્દોષૈઃ પૃથક્સર્વૈર્દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ પઞ્ચમી| |૩૦|

સ૦-પૃથક્-પ્રત્યેકં, દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, છર્દિર્ભવેત્| સન્નિપતિતૈસ્ત્રિભિરપિ છર્દિઃ સ્યાત્| તથા, દ્વિષ્ટૈઃ-અનભિપ્રેતૈઃ શબ્દાદિભિશ્ચ, પઞ્ચમી છર્દિર્ભવેત્| પૂર્વવત્ પઞ્ચમીત્યેતન્નિયમાર્થમ્| દ્વિષ્ટાનાં હ્યર્થાનાં બહુત્વાત્ બહ્વ્યશ્છર્દયો ભવન્તીત્યાશઙ્ક્યતે તથા શઙ્કાનિવૃત્તયે દ્વિષ્ટાર્થયોગજા એકૈવ છર્દિરિત્યુક્તમ્|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ઉદાનો વિકૃતો દોષાન્ સર્વાસ્વપ્યૂર્ધ્વમસ્યતિ||૩૦||

સ૦-ઉદાનાખ્યો વાયુર્વિકૃતઃ સર્વાનપિ દોષાન્-વાતપિત્તકફાન્, ઊર્ધ્વમસ્યતિ-ક્ષિપતિ| અપિશબ્દ એવાર્થે, સર્વાસ્વેવ છર્દિષ્વિત્યર્થઃ|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

તાસૂત્ક્લેશાસ્યલાવણ્યપ્રસેકારુચયોઽગ્રગાઃ| |૩૧|

સ૦-તાસુ-છર્દિષુ, ઉત્ક્લેશાદયોઽગ્રગાઃ-અગ્રે ગચ્છન્તિ પ્રાગ્રૂપતયોદ્ભવન્તિ| ઉત્ક્લેશઃ-સ્વસ્થાન એવ મૂર્તસ્ય દોષસ્યોદયો બુદ્બુદવદુત્થાનમ્|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| નાભિપૃષ્ઠં રુજન્ વાયુઃ પાર્શ્વે ચાહારમુત્ક્ષિપેત્||૩૧|| તતો વિચ્છિન્નમલ્પાલ્પં કષાયં ફેનિલં વમેત્| શબ્દોદ્ગારયુતં કૃષ્ણમચ્છં કૃચ્છ્રેણ વેગવત્||૩૨|| કાસસ્યાશોષહૃન્મૂર્દ્ધસ્વરપીડાક્લમાન્વિતઃ| |૩૩|

સ૦-વાયુઃ કાસાદિમાન્ ઇદમિદં કુર્વન્ વમેત્-છર્દિં કરોતિ| નાભિં પૃષ્ઠં ચ રુજન્-પીડયન્, પાર્શ્વે ચ રુજન્, આહારમુત્ક્ષિપેત્-ઊર્ધ્વં પ્રેરયેત્| તતઃ-તસ્માદાહારસ્યોર્ધ્વગમનાદનન્તરં, વિચ્છિન્નં કૃત્વા-ન નિરન્તરં, અલ્પાલ્પં-અલ્પં કૃત્વા, કષાયં વમેત્-ન મધુરાદ્યન્યતમમ્| તથા, ફેનિલં-ફેનયુક્તમ્| ફેનિલમિતિ "ફેનાદિલચ્ચ" ઇતીલચ્| તથા, શબ્દયુતમુદ્ગારયુતમ્| તથા, કૃષ્ણં-કૃષ્ણવર્ણમ્| તથા, અચ્છં-તનુ| તથા, કૃચ્છ્રેણ-કથંકથઞ્ચિત્ ન યથાસુખમ્| તથા, વેગવત્-વેગયુતમ્|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| પિત્તાત્ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્||૩૩|| સાસૃગમ્લં કટૂષ્ણં ચ તૃણ્મૂર્ચ્છાતાપદાહવત્| |૩૪|

સ૦-પિત્તાત્ ક્ષારોદકસદૃશાદિકં વમેત્| તથા, તૃણ્મૂર્છાતાપદાહા વિદ્યન્તે યસ્મિંસ્તદેવં તૃષ્ણાદિયુક્તં યથા ભવતિ તથા વમેત્|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| કફાત્ સ્નિગ્ધં ઘનં શીતં શ્લેષ્મતન્તુગવાક્ષિતમ્||૩૪|| મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્| મુખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્||૩૫||

સ૦-કફાત્સ્નિગ્ધાદિકં વમેત્| તથા, શ્લેષ્મણઃ સમ્બન્ધિના તન્તુજાલેન ગવાક્ષિતમ્| તથા, મુખશ્વયથ્વાદિમાન્| તથા, મધુરાદિકં વમેત્|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

સર્વલિઙ્ગા મલૈઃ સર્વૈ રિષ્ટોક્તા યા ચ તાં ત્યજેત્| |૩૬|

સ૦-સર્વલિઙ્ગા છર્દિઃ સર્વૈર્મલૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ સન્નિપતિતૈઃ, ભવેત્| ન કેવલં ત્રિભિર્દોષૈઃ સર્વલિઙ્ગા, યા ચ રિષ્ટોક્તા-વિકૃતિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયે (હૃ. શા. અ. ૫|૭૭) - "છર્દિર્વેગવતી" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનોક્તા, સાઽપિ સર્વલિઙ્ગા-દોષત્રયલક્ષણોપેતા, તાં ત્યજેત્-ન ચિકિત્સેત્| ન તુ રિષ્ટોક્તા યા છર્દિસ્તાં ત્યજેદિતિ વ્યાખ્યેયમ્, તસ્યા રિષ્ટત્વેનૈવાસાધ્યત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| પૂત્યમેધ્યાશુચિદ્વિષ્ટદર્શનશ્રવણાદિભિઃ||૩૬|| તપ્તે ચિત્તે હૃદિ ક્લિષ્ટે છર્દિર્દ્વિષ્ટાર્થયોગજા| |૩૭|

સ૦-પૂત્યાદિભિસ્તપ્તે ચિત્તે-ઉપતપ્તે મનસિ, તથા તૈરેવ પૂત્યાદિભિઃ ક્લિષ્ટે-પીડિતે, હૃદિ યા જાયતે છર્દિઃ સા દ્વિષ્ટાર્થયોગજા છર્દિરુચ્યતે| આદિઃ-પ્રકારે, યથા-આકૃતિગણેષુ|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

નનુ, કૃમ્યાદિજાન્યન્યાનિ છર્દીંષિ સમ્ભવન્ત્યેવ| તેષાં લક્ષણં કસ્માન્નોક્તમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | વાતાદીનેવ વિમૃશેત્કૃમિતૃષ્ણામદૌહૃદે||૩૭|| શૂલવેપથુહૃલ્લાસૈર્વિશેષાત્ કૃમિજાં વદેત્| કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ|૩૮| ઇતિ છર્દિનિદાનમ્||૪||

સ૦-કારણે કાર્યોપચારાત્ કૃમ્યાદિશબ્દૈરેવ છર્દય ઉચ્યન્તે| કૃમિતૃષ્ણામગર્ભિણીદૌહૃદજે છર્દિષિ વાતાદીનેવ યથા યથં સ્વલક્ષણૈર્વિમૃશેત્-વિચારયેલ્લક્ષયેત્| ન હિ વાતાદીનન્તરેણૈતાઃ છર્દયઃ કથઞ્ચિદપિ સમ્ભવન્તિ| અત એવૈવકારોઽવધારણાર્થોઽત્ર વ્યધાયિ| એવં કૃમિજાં કદાચિદ્વાયુચ્છર્દિલક્ષણોપેતામથવા પિત્તચ્છર્દિલક્ષણોપેતાં કફચ્છર્દિલક્ષણોપેતાં વા યથાયથં લક્ષયેત્| એવં તૃષ્ણામદૌહૃદચ્છર્દિષિ વાતાદીન્ વિમૃશેત્| વિશેષેણ શૂલવેપથુહૃલ્લાસૈઃ કૃમિજાં વદેત્| કૃમિહૃદ્રોગલક્ષણૈશ્ચ-અનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણૈઃ, કૃમિજાં વદેત્|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

અધુના હૃદ્રોગં લિલક્ષયિષુરાહ - - - - અથ હૃદ્રોગનિદાનમ્| | સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગદાઃ||૩૮|| તેષાં ગુલ્મનિદાનોક્તૈઃ સમુત્થાનૈશ્ચ સમ્ભવઃ| |૩૯|

સ૦-હૃદ્ગદાઃ પઞ્ચ સ્મૃતાઃ, તન્ત્રકૃદ્ભિરિતિ શેષઃ| [તેષાં-હૃદ્રોગાણાં, ગુલ્મનિદાનોક્તૈઃ-વક્ષ્યમાણૈઃ, સમુત્થાનૈઃ-કારણૈઃ, સમ્ભવઃ-ઉત્પત્તિઃ| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| વાતેન શૂલ્યતેઽત્યર્થં યુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ||૩૯|| ભિદ્યતે શુષ્યતિ સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા દ્રવઃ| અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દાસહિષ્ણુતા||૪૦|| વેપથુર્વેષ્ટનં મોહઃ શ્વાસરોધોઽલ્પનિદ્રતા| |૪૧|

સ૦-વાતેન હૃદ્રોગેઽત્યર્થં હૃદયં શૂલ્યતે| અત્યર્થશબ્દેનેદં ગમયતિ,-અન્યેષ્વપિ હૃદ્રોગેષુ હૃદયં શૂલ્યતેઽતિશયેન તુ વાતજે હૃદ્રોગે ઇતિ| તથા, તુદ્યતે-પ્રાજનેનેવ| શૂલં-સન્તતા પીડા| તોદો-વિચ્છિન્નોઽતિશયેન રુગુદ્ભવઃ| તથા, હૃદયં સ્ફુટતીત્યાદિક્રિયાદિયુતં ભવતિ| તથા, શૂન્યતા દ્રવત્વં ચ, પ્રકૃતત્વાદ્ધૃદયસ્યૈવ સ્યાદિતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| પિત્તા ત્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા દાહઃ સ્વેદોઽમ્લકઃ ક્લમઃ||૪૧|| છર્દનં ચામ્લપિત્તસ્ય ધૂમકઃ પીતતા જ્વરઃ| |૪૨|

સ૦-પિત્તાત્-પિત્તેન, તૃષ્ણાદય સ્યુઃ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્||૪૨|| કાસાગ્નિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ| |૪૩|

સ૦-શ્લેષ્મણા હૃદ્રોગે હૃદયં સ્તબ્ધં, તથા ભારિકં-ગુરુ, ભવતિ| કથમ્ ? સાશ્મગર્ભવત્-વિદ્યમાનાશ્મગર્ભસદૃશમ્| તથા, કાસાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| સર્વલિઙ્ગસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ|૪૩|

સ૦-સર્વલિઙ્ગો હૃદ્રોગસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ સ્યાત્|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા||૪૩|| તમઃપ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોષઃ કણ્ડૂઃ કફસ્રુતિઃ| હૃદયં પ્રતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દાર્યતે||૪૪|| ચિકિત્સેદામયં ઘોરં તં શીઘ્રં શીઘ્રકારિણમ્| |૪૫| ઇતિ હૃદ્રોગનિદાનમ્||૫||

સ૦-કૃમિભિશ્ચ હૃદ્રોગે શ્યાવાક્ષિતાદ્યાઃ સ્યુઃ| અત્ર-કૃમિહૃદ્રોગે, હૃદયં ક્રકચેનેવ-કરપત્રેણેવ, [ પ્રતતં- ] સન્તતં, દાર્યતે| તં-કૃમિહૃદ્રોગાખ્યમામયં, ઘોરં-અતિદુઃસહં, શીઘ્રકારિણં-આશુવિઘાતકારિણં, શીઘ્રં-આશ્વેવ, ચિકિત્સેત્| મહામર્મણો હૃદયસ્ય કૃમિભિર્ભક્ષણાત્|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ઉક્તા હૃદ્રોગાઃ| શીઘ્રકારિત્વસામાન્યાત્ તૃષ્ણાઽન્તરં વ્યાખ્યાયતે - - - - અથ તૃષ્ણાનિદાનમ્| | વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્રસક્ષયાત્||૪૫|| ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે તુ કારણમ્| સર્વાસુ તે એવ વાતપિત્તે હેતુઃ| કુત એવમ્ ? ઇત્યાહ - - - - તત્પ્રકોપો હિ સૌમ્યધાતુપ્રશોષણાત્||૪૬|| સર્વદેહભ્રમોત્કમ્પતાપતૃડ્દાહમોહકૃત્| સૌમ્યધાતુપ્રશોષણપૂર્વકં તૃષ્ણાનાં યતો જન્મ, તસ્માદિદમાહ - - - - જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ સિરાઃ||૪૭|| સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે| |૪૮|

સ૦-વાતાદિભિઃ પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ સ્યુઃ| ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ| ઉપાદાનાદેવ ષટ્સઙ્ખ્યાયા લબ્ધત્વાત્ ષષ્ઠીત્યેતદ્વચનં નિયમાર્થમ્| આમોદ્ભવાદ્યા યા વક્ષ્યમાણાસ્તૃષ્ણાસ્તાઃ સર્વાસ્તૃષ્ણાનાં ષટ્ત્વં નાતિક્રામન્તિ, વાતપિત્તજત્વાત્| પ્રાયેણ તાસામાસ્વેવાન્તર્ભાવઃ| સ૦-સર્વાસુ-પૂર્વોક્તાસુ વક્ષ્યમાણાસુ ચ તૃષ્ણાસુ, વાતપિત્તે કારણમ્| સ૦-હિ-યસ્માત્, સૌમ્યસ્ય શરીરગતસ્ય ધાતોઃ-શ્લેષ્મણો રસાદેર્ધાતોઃ, આહારવિહારાદિના યત્પ્રશોષણં તસ્માત્, તયોઃ-વાતપિત્તયોઃ, પ્રકોપો 'જાયતે' ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| કિમ્ભૂતઃ પ્રકોપઃ ? સર્વદેહભ્રમોત્કમ્પતાપતૃડ્દાહમોહકૃત્| સ૦-જિહ્વાદિસિરાઃ સંશોષ્ય તૃષ્ણાઃ સમુત્પદ્યન્તે|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્| મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ||૪૮|| કણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાકાર્કશ્યં જિહ્વાનિષ્ક્રમણં ક્લમઃ| પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશસ્તૃઙ્ગ્રહોક્તાસ્તથાઽઽમયાઃ||૪૯||

સ૦-મુખશોષાદિકં તૃઙ્ગ્રહોક્તામયપર્યન્તં નિર્દિષ્ટં તાસાં-તૃષ્ણાનાં, સામાન્યલક્ષણમ્| તૃઙ્ગ્રહોક્તાઃ-રોગાનુત્પાદનીયોક્તાઃ (હૃ. સૂ. અ. ૪|૧૦) શોષાઙ્ગસાદબાધિર્યાદયઃ|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

મારુતાત્ ક્ષામતા દૈન્યં શઙ્ખતોદઃ શિરોભ્રમઃ| ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ||૫૦|| શીતામ્બુપાનાદ્દૃદ્ધિશ્ચ| |૫૧|

સ૦-વાતાત્તૃષ્ણાયાં ક્ષામતાદ્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

પિત્તાન્મૂર્ચ્છાસ્યતિક્તતા| રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ||૫૧||

સ૦-પિત્તાત્તૃષ્ણાયાં મૂર્ચ્છાદયો ભવન્તિ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

કફતૃષ્ણામાહ - - - - કફો રુણદ્ધિ કુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતમ્| સ્રોતઃસુ સ કફસ્તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ||૫૨|| શુકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્ક્રતા| આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકાઃ||૫૩|| આલસ્યમવિપાકશ્ચ| |૫૪|

સ૦-કફઃ કુપિતો જલવાહિષુ સ્રોતઃસુ યદા મારુતં રુણદ્ધિ તદા સ ચ કફસ્તેન-મરુતા, પઙ્ક ઇવ શોષ્યતે| તતઃ-તસ્મિન્કફે શુષ્કે સતિ, કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાચિતો-વ્યાપ્તઃ, સ્યાત્| તથા, નિદ્રાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

સર્વૈઃ સ્યાત્સર્વલક્ષણા| |૫૪|

સ૦-સર્વૈઃ-સન્નિપતિતૈઃ, સર્વલિઙ્ગા તૃષ્ણા સ્યાત્|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| આમોદ્ભવા ચ, ભક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તજા||૫૪|| ઉષ્ણક્લાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષમ્| ઊષ્મા રુદ્ધો ગતઃ કોષ્ઠં યાં કુર્યાત્પિત્તજૈવ સા||૫૫|| યા ચ પાનાતિપાનોત્થા, તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહજા ચ યા| સ્નિગ્ધગુર્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા||૫૬||

સ૦-આમોદ્ભવા ચ તૃષ્ણા ભક્તસ્યાહારસ્ય સંરોધાત્ સ્યાત્| સા ચ વાતપિત્તજા| ઉષ્ણેન મ્લાનસ્ય નરસ્ય સહસા-ઝટિત્યેવ, શીતં જલં સેવમાનસ્યોષ્મા રુદ્ધઃ કોષ્ઠં ગતો યાં તૃષં-તૃષ્ણાં, કુર્યાત્ સા પિત્તજૈવ તૃષ્ણા, ન ત્વન્યા બોધ્યા| યા ચ તૃટ્ પાનસ્ય-મદ્યપાનસ્ય, અતિપાનોદ્ભવા સાઽપિ પિત્તજૈવ| યા ચ તીક્ષ્ણાગ્નેઃ પુરુષસ્ય સ્નેહજા તૃટ્ સાઽપિ પિત્તજૈવ| સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તેન ભોજનેન યા તૃટ્ સ્યાત્ સા કફસમ્ભવા વેદ્યા|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

તૃષ્ણા રસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા| |૫૭|

સ૦-રસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન-"રસે રૌક્ષ્યં શ્રમઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૧૭) ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટેન લક્ષણેન, ક્ષયાત્મિકા તૃષ્ણા બોધ્યા|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| શોષમેહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ||૫૭|| યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા| ૫૭ ૧/૨| ઇતિ તૃષ્ણાનિદાનમ્| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે શરીરસ્થાને રાજયક્ષ્માદિનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

સ૦-શોષમેહજ્વરાદ્યન્યતમદીર્ઘરોગોપસર્ગાત્-દીર્ઘકાલાનુબન્ધાત્, યા તૃષ્ણા સ્યાત્ સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા, મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને રાજયક્ષ્માદિનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||