5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રાજયક્ષ્માદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

રાજયક્ષ્મા ક ઉચ્યતે ? યસ્યેદં નિદાનમ્, ઇત્યાહ - - - - અથ રાજયક્ષ્મનિદાનમ્| અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ| રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ ચ સ્મૃતઃ||૧||

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

તત્રાદ્યાં સંજ્ઞાં વ્યુત્પાદયન્નાહ - - - - નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાં ચ રાજ્ઞોઽભૂદ્યદયં પુરા| યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ||૨|| દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ| રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાટ્ તેષુ રાજનાત્||૩||

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃસ્નેહસઙ્ક્ષયઃ| અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્ય હેતવઃ||૪||

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

અત એવાહ - - - - તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય સર્વતઃ| શરીરસન્ધીનાવિશ્ય તાન્ સિરાશ્ચ પ્રપીડયન્||૫|| મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિવૃત્ય વા| સર્પન્નૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્યથાસ્વં જનયેદ્ગદાન્||૬||

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં ક્ષવઃ| પ્રસેકો મુખમાધુર્યં સદનં વહ્નિદેહયોઃ||૭|| સ્થાલ્યમત્રાન્નપાનાદૌ શુચાવપ્યશુચીક્ષણમ્| મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયોઽન્નપાનયોઃ||૮|| હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરશ્નતોઽપિ બલક્ષયઃ| પાણ્યોરવેક્ષા પાદાસ્યશોફોઽક્ષ્ણોરતિશુક્લતા||૯|| બાહ્વોઃ પ્રમાણજિજ્ઞાસા કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિત્વં મૂર્દ્ધગુણ્ઠનમ્||૧૦|| નખકેશાતિવૃદ્ધિશ્ચ, સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્| પતઙ્ગકૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ||૧૧|| કેશસ્થિતુષભસ્માદિરાશૌ સમધિરોહણમ્| શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતોઽમ્ભસઃ||૧૨|| જ્યોતિર્ગિરીણાં પતતાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્| |૧૩|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

પ્રાગ્રૂપમુક્ત્વા સમ્પ્રત્યેકાદશરૂપમધિકૃત્યાહ - - - - | પીનસશ્વાસકાસાં સમૂર્દ્ધસ્વરરુજોઽરુચિઃ||૧૩|| ઊર્ધ્વં, વિડ્ભ્રંશસંશોષાવધઃ, ચ્છર્દિશ્ચ કોષ્ઠગે| તિર્યક્સ્થે પાર્શ્વરુદ્ગોષે, સન્ધિગે ભવતિ જ્વરઃ||૧૪|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ| |૧૫|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| તેષામુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્કણ્ઠોદ્ધ્વંસમુરોરુજમ્||૧૫|| જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિસાદાસ્યપૂતિતાઃ| |૧૬|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| તત્ર વાતાચ્છિરઃપાર્શ્વશૂલમંસાઙ્ગમર્દનમ્||૧૬|| કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ સ્વરભ્રંશઃ| |૧૭|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

પિત્તાત્પાદાંસપાણિષુ| દાહોઽતિસારોસૃક્ઽઽછર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ||૧૭||

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

કફાદરોચકશ્છર્દિઃ કાસો મૂર્દ્ધાઙ્ગગૌરવમ્| પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરસાદોઽલ્પવહ્નિતા||૧૮||

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

યક્ષ્મિણો માંસા(અન્ના)દ્યભ્યવહારતોઽપિ ધાતુક્ષયો જાયતે, ન ધાતુપુષ્ટિઃ, ઇત્યત્ર યુક્તિમાહ - - - - દોષૈર્મન્દાનલત્વેન સોપલેપૈઃ કફોલ્બણૈઃ| સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતૂષ્મસ્વલ્પકેષુ ચ||૧૯|| વિદહ્યમાનઃ સ્વસ્થાને રસસ્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્| કુર્યાદગચ્છન્માંસાદીનસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ||૨૦|| પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમન્નપક્ત્રૈવ ચાસ્ય યત્| પ્રાયોઽસ્માન્મલતાં યાતં નૈવાલં ધાતુપુષ્ટયે||૨૧|| રસોઽપ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુત એવ તુ| ઉપસ્તબ્ધઃ સ શકૃતા કેવલં વર્તતે ક્ષયી||૨૨||

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

અથાસ્ય ક્ષયિણઃ સાધ્યાસાધ્યતામ્ નિરૂપયતિ - - - - લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વપિ ક્ષીણં વ્યાધ્યૌષધબલાક્ષમમ્| વર્જયેત્|૨૩|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| સાધયેદેવ લિઙ્ગેષુ સર્વેષ્વપિ તતોઽન્યથા||૨૩|| ઇતિ રાજયક્ષ્મનિદાનમ્||૧||

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

અથાસ્ય વ્યાધેરુપદ્રવભૂતાનામાદિશબ્દગૃહીતાનાં પઞ્ચાનાં સ્વરભેદાદીનાં રોગાણાં નિદાનાન્યાહ - - - - અથ સ્વરભેદનિદાનમ્| દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ચ મેદસા| સ્વરભેદો ભવેત્|૨૪|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| તત્ર ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ||૨૪|| શૂકપર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયોઽનિલાત્| |૨૫|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષ ઉક્તાવસૂયનમ્||૨૫||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

લિમ્પન્નિવ કફાત્કણ્ઠં મન્દઃ ખુરખુરાયતે| સ્વરો વિબદ્ધઃ|૨૬|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| સર્વૈસ્તુ સર્વલિઙ્ગઃ|૨૬|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ક્ષયાત્કષેત્||૨૬|| ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થમ્| |૨૭|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

મેદસા શ્લેષ્મલક્ષણઃ| કૃચ્છ્રલક્ષ્યાક્ષરશ્ચ|૨૭|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| અત્ર સર્વૈરન્ત્યં ચ વર્જયેત્||૨૭|| ઇતિ સ્વરભેદનિદાનમ્||૨||

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

અથારોચકનિદાનમ્| અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ| સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ||૨૮||

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્| સર્વોત્થે વિરસં શોકક્રોધાદિષુ યથામલમ્||૨૯|| ઇત્યરોચકનિદાનમ્||૩||

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

અથ છર્દિનિદાનમ્| છર્દિર્દોષૈઃ પૃથક્સર્વૈર્દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ પઞ્ચમી| |૩૦|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ઉદાનો વિકૃતો દોષાન્ સર્વાસ્વપ્યૂર્ધ્વમસ્યતિ||૩૦||

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

તાસૂત્ક્લેશાસ્યલાવણ્યપ્રસેકારુચયોઽગ્રગાઃ| |૩૧|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| નાભિપૃષ્ઠં રુજન્ વાયુઃ પાર્શ્વે ચાહારમુત્ક્ષિપેત્||૩૧|| તતો વિચ્છિન્નમલ્પાલ્પં કષાયં ફેનિલં વમેત્| શબ્દોદ્ગારયુતં કૃષ્ણમચ્છં કૃચ્છ્રેણ વેગવત્||૩૨|| કાસસ્યાશોષહૃન્મૂર્દ્ધસ્વરપીડાક્લમાન્વિતઃ| |૩૩|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| પિત્તાત્ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્||૩૩|| સાસૃગમ્લં કટૂષ્ણં ચ તૃણ્મૂર્ચ્છાતાપદાહવત્| |૩૪|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| કફાત્ સ્નિગ્ધં ઘનં શીતં શ્લેષ્મતન્તુગવાક્ષિતમ્||૩૪|| મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્| મુખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્||૩૫||

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

સર્વલિઙ્ગા મલૈઃ સર્વૈ રિષ્ટોક્તા યા ચ તાં ત્યજેત્| |૩૬|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| પૂત્યમેધ્યાશુચિદ્વિષ્ટદર્શનશ્રવણાદિભિઃ||૩૬|| તપ્તે ચિત્તે હૃદિ ક્લિષ્ટે છર્દિર્દ્વિષ્ટાર્થયોગજા| |૩૭|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

નનુ, કૃમ્યાદિજાન્યન્યાનિ છર્દીંષિ સમ્ભવન્ત્યેવ| તેષાં લક્ષણં કસ્માન્નોક્તમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | વાતાદીનેવ વિમૃશેત્કૃમિતૃષ્ણામદૌહૃદે||૩૭|| શૂલવેપથુહૃલ્લાસૈર્વિશેષાત્ કૃમિજાં વદેત્| કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ|૩૮| ઇતિ છર્દિનિદાનમ્||૪||

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

અધુના હૃદ્રોગં લિલક્ષયિષુરાહ - - - - અથ હૃદ્રોગનિદાનમ્| | સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગદાઃ||૩૮|| તેષાં ગુલ્મનિદાનોક્તૈઃ સમુત્થાનૈશ્ચ સમ્ભવઃ| |૩૯|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| વાતેન શૂલ્યતેઽત્યર્થં યુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ||૩૯|| ભિદ્યતે શુષ્યતિ સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા દ્રવઃ| અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દાસહિષ્ણુતા||૪૦|| વેપથુર્વેષ્ટનં મોહઃ શ્વાસરોધોઽલ્પનિદ્રતા| |૪૧|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| પિત્તા ત્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા દાહઃ સ્વેદોઽમ્લકઃ ક્લમઃ||૪૧|| છર્દનં ચામ્લપિત્તસ્ય ધૂમકઃ પીતતા જ્વરઃ| |૪૨|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્||૪૨|| કાસાગ્નિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ| |૪૩|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| સર્વલિઙ્ગસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ|૪૩|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા||૪૩|| તમઃપ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોષઃ કણ્ડૂઃ કફસ્રુતિઃ| હૃદયં પ્રતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દાર્યતે||૪૪|| ચિકિત્સેદામયં ઘોરં તં શીઘ્રં શીઘ્રકારિણમ્| |૪૫| ઇતિ હૃદ્રોગનિદાનમ્||૫||

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ઉક્તા હૃદ્રોગાઃ| શીઘ્રકારિત્વસામાન્યાત્ તૃષ્ણાઽન્તરં વ્યાખ્યાયતે - - - - અથ તૃષ્ણાનિદાનમ્| | વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્રસક્ષયાત્||૪૫|| ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે તુ કારણમ્| સર્વાસુ તે એવ વાતપિત્તે હેતુઃ| કુત એવમ્ ? ઇત્યાહ - - - - તત્પ્રકોપો હિ સૌમ્યધાતુપ્રશોષણાત્||૪૬|| સર્વદેહભ્રમોત્કમ્પતાપતૃડ્દાહમોહકૃત્| સૌમ્યધાતુપ્રશોષણપૂર્વકં તૃષ્ણાનાં યતો જન્મ, તસ્માદિદમાહ - - - - જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ સિરાઃ||૪૭|| સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે| |૪૮|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્| મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ||૪૮|| કણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાકાર્કશ્યં જિહ્વાનિષ્ક્રમણં ક્લમઃ| પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશસ્તૃઙ્ગ્રહોક્તાસ્તથાઽઽમયાઃ||૪૯||

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

મારુતાત્ ક્ષામતા દૈન્યં શઙ્ખતોદઃ શિરોભ્રમઃ| ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ||૫૦|| શીતામ્બુપાનાદ્દૃદ્ધિશ્ચ| |૫૧|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

પિત્તાન્મૂર્ચ્છાસ્યતિક્તતા| રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતં શોષો દાહોઽતિધૂમકઃ||૫૧||

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

કફતૃષ્ણામાહ - - - - કફો રુણદ્ધિ કુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતમ્| સ્રોતઃસુ સ કફસ્તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ||૫૨|| શુકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્ક્રતા| આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકાઃ||૫૩|| આલસ્યમવિપાકશ્ચ| |૫૪|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

સર્વૈઃ સ્યાત્સર્વલક્ષણા| |૫૪|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| આમોદ્ભવા ચ, ભક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તજા||૫૪|| ઉષ્ણક્લાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષમ્| ઊષ્મા રુદ્ધો ગતઃ કોષ્ઠં યાં કુર્યાત્પિત્તજૈવ સા||૫૫|| યા ચ પાનાતિપાનોત્થા, તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહજા ચ યા| સ્નિગ્ધગુર્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા||૫૬||

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

તૃષ્ણા રસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા| |૫૭|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| શોષમેહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ||૫૭|| યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા| ૫૭ ૧/૨| ઇતિ તૃષ્ણાનિદાનમ્| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે શરીરસ્થાને રાજયક્ષ્માદિનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||