5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭੇਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਾਸਾਦੁਪੇਕ੍ਸਯਾ "ਸ਼੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿ" (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੩|੩੮) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਸ਼੍ਚੈਕਯੋਗਕ੍ਸੇਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਵਦਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ? ਯਸ੍ਯੇਦਂ ਨਿਦਾਨਮ੍, ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਨੇਕਰੋਗਾਨੁਗਤੋ ਬਹੁਰੋਗਪੁਰੋਗਮਃ| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ੋਸੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਚ ਸ੍ਮਤਃ||੧||

ਸ੦-ਅਨੇਕੈਃਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦਿਭਿਃ, ਪਰਿਵਤਃ| ਤਥਾ, ਬਹੂਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ-ਗੁਲ੍ਮਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨਾਂ, ਪੁਰੋਗਮਃ-ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼੍ਚ| ਯਥਾ ਹਿ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਰਥੇਭਾਸ਼੍ਵਜਨੈਰਨੁਗਮ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਯਂ ਰੋਗੋ ਰੋਗੈਃ| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਸਂਜ੍ਞਾਃ|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਚ ਰਾਜ੍ਞੋਭੂਦ੍ਯਦਯਂ ਪੁਰਾ| ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਾ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਤਤੋ ਮਤਃ||੨|| ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਕਤੇਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਸਃ| ਰਸਾਦਿਸ਼ੋਸਣਾਚ੍ਛੋਸੋ ਰੋਗਰਾਟ੍ ਤੇਸੁ ਰਾਜਨਾਤ੍||੩||

ਸ੦-ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਾਂ-ਅਸ਼੍ਚਿਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ-ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਚ, ਯੋ ਰਾਜਾ-ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾ-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਅਭਵਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਪੇ ਹਿ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਮਤਿਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਂ ਦਕ੍ਸਮਨਤਵਾਦੇਨ ਵਞ੍ਚਯਤੋਪਮਾਨਿਤਦੁਹਿਤਸ੍ਨੇਹਵਸ਼ਾਦੁਦ੍ਭੂਤਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਦਕ੍ਸਤਃ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਭਵਦਿਤਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਸ੍ਠੀਸਮਾਸਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ| ਯਚ੍ਚ-ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ, ਰਾਜਾ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ-ਰਾਜਾਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਅਨੇਕਰੋਗਾਨੀਕਪਰਿਵਤਤ੍ਵੇਨ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ, ਤਤੋ ਰਾਜਾ ਚਾਸੌ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਮਤੋ ਮੁਨੀਨਾਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ ਦੇਹਸ਼੍ਚੌਸਧਂ ਚ, ਤਯੋਃ ਕ੍ਸਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਕਤਿਃ-ਕਾਰਣਂ, ਤਤੋ ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਕਤੇਃ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਹੁਕਾਲਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਕਿਲਾਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਹੁਤਰਂ ਕਾਲਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਨ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਃ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਔਸਧਾਨ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਪੁਨਰਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਇਤਿ ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਕਤੇਃ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸਃ| ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ ਸਮ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ, ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਨ੍ਯੋਪਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਕਾਰੀ, ਸੋਪਿ ਕ੍ਸਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਮ੍ਭਵਃ-ਕਾਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ ਸ਼ੋਸ ਇਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਰੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਰੋਗਤ੍ਵੇਨੈਸ ਏਵ ਭ੍ਰਾਜਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਰਾਡਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

ਸਾਹਸਂ ਵੇਗਸਂਰੋਧਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ||੪||

ਸ੦-ਸਾਹਸਂ-ਕਾਯੇਨ ਵਾਚਾ ਵਾਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ| ਵੇਗਸਂਰੋਧੋ-ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਮੁਨ੍ਮੁਖੀਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਰਣਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਓਜਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੋ-ਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੇਹਸ੍ਨੇਹੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ, ਦੇਹਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਂ ਕਤ੍ਵਾਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮|੨)- "ਦੇਹਸ੍ਨੇਹਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਪਾਨਯੋਰ੍ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗੋ-ਅਨ੍ਯਥਾਸੇਵਨਮਨ੍ਯਥਾਭ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਤਸ੍ਯ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਾਹਸਾਦਯੋ ਹੇਤਵਃ| ਪਾਠਾਦੇਵ ਚਤੁਃਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਚਤੁਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਹਸਾਦਯ ਏਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਤਯਾ ਭਿਨ੍ਨਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਾਹਸਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਖ੍ਯੇ ਸਾਹਸਜੇ ਵੇਗਸਂਰੋਧਜੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਜੇਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਤ੍ਯਾਗਜੇ ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਵਨੋ ਹੇਤੁਃ|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍||੫|| ਮੁਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਥੈਵਾਤਿਵਿਵਤ੍ਯ ਵਾ| ਸਰ੍ਪਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਜਨਯੇਦ੍ਗਦਾਨ੍||੬||

ਸ੦-ਤੈਃ-ਸਾਹਸਾਦਿਭਿਃ, ਉਦੀਰ੍ਣੋਨਿਲ ਇਦਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਗਦਾਨ੍ ਜਨਯੇਤ੍| ਉਦੀਰ੍ਣਃ-ਉਲ੍ਬਣਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਮਧਿਕਃ| ਅਤ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯਾਵਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਕਫਂ ਸਰ੍ਵਤਃ-ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਉਦੀਰ੍ਯ, ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨ੍-ਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਦ੍ਵਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ ਆਤ੍ਰੇਯਮਤੇਨ ਤੁ ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨ੍, ਆਵਿਸ਼੍ਯ-ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਃ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਾਸ਼੍ਚਂ-ਸਨ੍ਧੀਨ੍, ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍-ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਮਰ੍ਦਯਨ੍ਨਿਵ, ਤਥਾ ਸਿਰਾ ਅਪਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਗਾਃ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍, ਤਥਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖਾਨਿ-ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ, ਤਥੈਵ ਤਾਨਿ ਵਾ ਅਤਿਵਿਵਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਾਨਿ| ਸਰ੍ਪਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਪੀਨਸਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯੇਤ੍, ਅਧਃ ਸਰ੍ਪਨ੍ ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਵਿਟ੍ਸ਼ੋਸਂ ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਸਰ੍ਪਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਂ ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਇਤਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

ਰੂਪਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਭਸ਼ਂ ਕ੍ਸਵਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਵਹ੍ਨਿਦੇਹਯੋਃ||੭|| ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਮਤ੍ਰਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਸ਼ੁਚਾਵਪ੍ਯਸ਼ੁਚੀਕ੍ਸਣਮ੍| ਮਕ੍ਸਿਕਾਤਣਕੇਸ਼ਾਦਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨਯੋਃ||੮|| ਹਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੁਚਿਰਸ਼੍ਨਤੋਪਿ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਪਾਣ੍ਯੋਰਵੇਕ੍ਸਾ ਪਾਦਾਸ੍ਯਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸ੍ਣੋਰਤਿਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ||੯|| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜਿਜ੍ਞਾਸਾ ਕਾਯੇ ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਣਿਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗੁਣ੍ਠਨਮ੍||੧੦|| ਨਖਕੇਸ਼ਾਤਿਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਾਭਿਭਵੋ ਭਵੇਤ੍| ਪਤਙ੍ਗਕਕਲਾਸਾਹਿਕਪਿਸ਼੍ਵਾਪਦਪਕ੍ਸਿਭਿਃ||੧੧|| ਕੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੁਸਭਸ੍ਮਾਦਿਰਾਸ਼ੌ ਸਮਧਿਰੋਹਣਮ੍| ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਾਂ ਗ੍ਰਾਮਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੋਮ੍ਭਸਃ||੧੨|| ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਿਰੀਣਾਂ ਪਤਤਾਂ ਜ੍ਵਲਤਾਂ ਚ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍| |੧੩|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ, ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੋਃ, ਰੂਪਂ-ਅਗ੍ਰਰੂਪਂ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਦਿ| ਵਹ੍ਨੇਃ ਸਦਨਂ-ਪਾਕਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਾਦੋ-ਨਿਰ੍ਬਲਤਾ| ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਮਤ੍ਰਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਮਪ੍ਯਸ਼ੁਚਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਤਦਾਨੀਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਣ੍ਯੋਰਵੇਕ੍ਸਾ-ਭੂਯਸਾ ਸ੍ਵਪਾਣੀ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜਿਜ੍ਞਾਸਾ-ਕਿਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੌ ਮੇ ਬਾਹੂ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ| ਕਾਯੇ-ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ੋਭਨੇਪਿ, ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਾਨੀਂ ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਦਸ੍ਯੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਰਃ-ਮਸ੍ਤਕਸ੍ਯ, ਗੁਣ੍ਠਨਂ-ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਸਞ੍ਛਾਦਨਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਤਸ੍ਯ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ ਪਤਙ੍ਗਾਦਿਭਿਰਭਿਭਵੋ ਭਵੇਤ੍-ਪਤਙ੍ਗਾਦ੍ਯੈਃ ਪਰਾਭੂਯਤੇ| ਪਤਙ੍ਗਃ-ਕੀਟਭੇਦਃ| ਤਥਾ, ਕੇਸ਼ਾਦਿਰਾਸ਼ਿਸ੍ਵਧਿਰੋਹਣਂ ਤਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਗ੍ਰਾਮਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਂ ਸਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਰੁਜੋਰੁਚਿਃ||੧੩|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਸਂਸ਼ੋਸਾਵਧਃ, ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਗੇ| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਥੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਦ੍ਗੋਸੇ, ਸਨ੍ਧਿਗੇ ਭਵਤਿ ਜ੍ਵਰਃ||੧੪|| ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ| |੧੫|

ਸ੦-ਅਂਸੌ ਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਚ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਰੁਜੋਂਸਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਰੁਜਃ| ਪੀਨਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਂਸਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਰੁਜਸ਼੍ਚ ਤਾਃ, ਤਥਾ ਅਰੁਚਿਃ, ਇਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ, ਭਵਤਿ| ਅਰੁਚੇਰੇਸਃ ਪਥਗੁਪਨ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ,-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਾਵਤਿਭਯਾਵਹੋਰੁਚ੍ਯਾਖ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਨ ਤਥਾ ਪੀਨਸਾਦਯ ਇਤਿ| ਅਧਃਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਵਿਸ਼ਃ-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਭ੍ਰਂਸ਼ਸਂਸ਼ੋਸੌ ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਸਂਸ਼ੋਸੌ ਭਵਤਃ| "ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ, ਵਿਟ੍ਸ਼ੋਸੋ-ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਤਾ|" ਏਤਯੋਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਟ੍ਸ਼ੋਸੋ ਭਵਤਿ| ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਤੁ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਿਤੇ ਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਗੇ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਪੀਨਸਾਦੀਨ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਰੂਪਾਣਿ ਸ਼ੋਸਿਣ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮੁਨਿਸ੍ਤ੍ਵੇਵਮਵੋਚਤ੍ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮|੨੩)- "ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਾਸਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਵਿਡ੍ਭੇਦਮਰੁਚਿਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਮ੍|| ਕੁਰੁਤੇ ਚਾਂਸਸਨ੍ਤਾਪਮੇਕਾਦਸ਼ਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਮੁਰੋਰੁਜਮ੍||੧੫|| ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਸ੍ਠੀਵਵਹ੍ਨਿਸਾਦਾਸ੍ਯਪੂਤਿਤਾਃ| |੧੬|

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਏਕਾਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਂ ਪੀਨਸਾਦੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ, ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਾਦੀਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਸਪ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| "ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਘਾਤੀ ਚ ਸ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਚ੍ਛਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਮਂਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧੬|| ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| |੧੭|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਖ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ, ਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਾਦਾਂਸਪਾਣਿਸੁ| ਦਾਹੋਤਿਸਾਰੋਸਕ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੁਖਗਨ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਦਃ||੧੭||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਪਾਦਾਦਿਸੁ ਦਾਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਤੀਸਾਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

ਕਫਾਦਰੋਚਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਸੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍| ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪੀਨਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦੋਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ||੧੮||

ਸ੦-ਕਫਾਦਧਿਕਾਦਰੋਚਕਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ ਮਾਂਸਾ(ਅਨ੍ਨਾ)ਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਤੋਪਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋ ਜਾਯਤੇ, ਨ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਿਃ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ - - - - ਦੋਸੈਰ੍ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵੇਨ ਸੋਪਲੇਪੈਃ ਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਧਾਤੂਸ੍ਮਸ੍ਵਲ੍ਪਕੇਸੁ ਚ||੧੯|| ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦਗਚ੍ਛਨ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਸਕ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ||੨੦|| ਪਚ੍ਯਤੇ ਕੋਸ੍ਠ ਏਵਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਪਕ੍ਤ੍ਰੈਵ ਚਾਸ੍ਯ ਯਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਸ੍ਮਾਨ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਨੈਵਾਲਂ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਯੇ||੨੧|| ਰਸੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ ਮਾਂਸਾਯ ਕੁਤ ਏਵ ਤੁ| ਉਪਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ ਸ਼ਕਤਾ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਸਯੀ||੨੨||

ਸ੦-ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਕਫੋਲ੍ਬਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ-ਪਿਹਿਤੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਰਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨੋ-ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਕ੍ਤਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍-ਅਨੇਕਾਨ੍ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਾਦੀਨ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ? ਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੈਃ| ਅਤ ਏਵ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਹੋਪਲੇਪੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੇਪੇਨ ਸਹ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸੋਪਲੇਪਾਃ, ਤੈਸ੍ਤਥਾਵਿਧੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤਦਾਨੀਂ ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤੇਨੈਵ ਚ ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਧਾਤੂਸ੍ਮਸੁ-ਰਸਾਦ੍ਯਗ੍ਨਿਸੁ, ਅਲ੍ਪਕੇਸੁ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨਾਲ੍ਪੇਸੁ| ਏਵਮਨੇਕਕਾਰਣਸਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ਰਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ-ਪਿਤ੍ਤਕਾਰਿਣੀਂ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਪਾਕਾਵਸ੍ਥਾਮਨੁਭਵਨ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਕਮਗਚ੍ਛਨ੍, ਯਥੋਚਿਤਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਮਾਂਸਾਦੀਨ੍-ਮਾਂਸਪ੍ਰਭਤਿਕਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍, ਅਗਚ੍ਛਨ੍-ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍, ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਤਯਾ ਰਕ੍ਤਤਾਮਾਪਨ੍ਨਃ, ਤਦਸਕ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ, ਕੇਵਲਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਸਹਿਤਂ ਵਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਿਣੋ ਨ ਤਨ੍ਮਾਂਸਾਦਿਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਮਾਦਪਿ ਹੇਤੋਃ ਸ ਰਸੋ ਨ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਯੇ| [ਯਤ੍-] ਯਸ੍ਮਾਤ੍, [ਅਨ੍ਨਂ] ਪਚ੍ਯਤੇ-ਅਨ੍ਨਂ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟਤ੍ਵਂ ਨੀਯਤੇ, ਅਨ੍ਨਪਕ੍ਤ੍ਰੈਵ-ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ, ਕੋਸ੍ਠ ਏਵ-ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਖ੍ਯੇ| ਉਭਯਤ੍ਰੇਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣੇ| ਕੋਸ੍ਠ ਏਵ-ਨ ਧਾਤੁਸੁ, ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨੈਵ-ਨ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ, ਇਤਿ| ਯਤ ਏਵਂ ਤਤੋਸ੍ਮਾਤ੍-ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰੂਪਿਤਾਦ੍ਧੇਤੁਕਦਮ੍ਬਕਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਲਤਾਂ-ਆਧਿਕ੍ਯੇਨ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾਂ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨੈਵ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਯੇਲਂ-ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਤ੍ਸੂਚਯਤਿ,-ਅਭਿਨਵਮਤ੍ਕੁਮ੍ਭਜਲਲਵਸ੍ਯਨ੍ਦਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਯਾ ਸੋਨ੍ਨਰਸੋ ਧਾਤ੍ਵਾਪ੍ਯਾਯਨਮਾਤ੍ਰਂ ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ਜੀਵਿਤਂ ਕ੍ਸਯਿਣੋ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯੇਤ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ਥਿਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਧਾਤੁਪੋਸਣਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਰਸਃ-ਉਭਯਰੂਪੋਨ੍ਨਰਸੋ ਧਾਤੁਰਸੋ ਵਾ, ਅਸ੍ਯ-ਕ੍ਸਯਿਣਃ, ਨਿਕਟਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਧਾਤੋਰ੍ਨ ਪੁਸ੍ਟਯੇ, ਮਾਂਸਧਾਤੋਰ੍ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤੁ ਕੁਤ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਏਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਤ੍ਕਥਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਧਾਤੁਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਧਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸਯੀ ਜੀਵੇਤ੍? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਉਪਸ੍ਤਬ੍ਧ ਇਤਿ| ਸਃ-ਕ੍ਸਯੀ, ਸ਼ਕਤਾ-ਪੁਰੀਸੇਣ, ਕੇਵਲਮੁਪਸ੍ਤਬ੍ਧਃ-ਕਤਾਵਸ੍ਟਮ੍ਭੋ, ਵਰ੍ਤਤੇ-ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਹਾਰਰਸਾਪ੍ਯਾਯਿਤੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਧਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਧਤਮਾਤ੍ਰਃ| ਨਨੁ, "ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦਗਚ੍ਛਨ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਸਕ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ||" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਦਿਪਾਦਿਤਾ| "ਰਸੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਸਯਿਣੋ ਰਕ੍ਤਸ੍undefinedਾਭਾਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਤਦਿਮੇ ਵਾਕ੍ਯੇ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਨਾਤੇ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਨਾਨਯੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੋਧਃ| ਯਤਃ " ਅਸਕ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨ ਤਦ੍ਧਾਤੁਰੂਪਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ? ਰਸਸ੍ਯ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਤਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯਮਗਚ੍ਛਤੋ ਰਕ੍ਤੋਦ੍ਭੂਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯੇ "ਰਸੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ" ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ| ਅਨੇਨ ਹਿ ਰਸੋ ਧਾਤੁਰੂਪਾਯ ਰਕ੍ਤਾਯ ਸ਼ੋਸਿਣੋ ਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

ਅਥਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਿਣਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - ਲਿਙ੍ਗੇਸ੍ਵਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|੨੩|

ਸ੦-ਕ੍ਸਯਿਣਂ ਬਲਮਾਂਸਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਲਿਙ੍ਗੇਸੁ-ਪੀਨਸਾਦਿਸੁ, ਅਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਸਤ੍ਸੁ-ਨ ਸਰ੍ਵੇਸੂਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ, ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍-ਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਕਿ ਤਮ੍ ? ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਯੋਰ੍ਬਲਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਕ੍ਸਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯਦ੍ਬਲਂ ਤਥਾਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨੋਪਾਯਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਯਦ੍ਬਲਂ ਤਤ੍ਰਾਕ੍ਸਮਂ-ਅਸਹਂ, ਯਤਸ੍ਤਤੋ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| ਸਾਧਯੇਦੇਵ ਲਿਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਤਤੋਨ੍ਯਥਾ||੨੩|| ਇਤਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍||੧||

ਸ੦-ਅ(ਤ)ਤੋਨ੍ਯਥਾ-ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਂ ਬਲਮਾਂਸਾਭ੍ਯਾਮਕ੍ਸੀਣਮਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਕ੍ਸਮਂ, ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ-ਪੀਨਸਾਦਿਸੁ ਲਿਙ੍ਗੇਸ੍ਵਪਿ ਸਤ੍ਸੁ, ਸਾਧਯੇਦੇਵ| ਕਿਂਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵੇਸੁ ਸਾਧਯੇਦਿਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

ਅਥਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਦ੍ਰਵਭੂਤਾਨਾਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍| ਦੋਸੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਮੇਦਸਾ| ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵੇਤ੍|੨੪|

ਸ੦-ਦੋਸੈਃ-ਪਥਗ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਃ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਸਸ੍ਠਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਮੋ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਵਰਃ||੨੪|| ਸ਼ੂਕਪਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋਪਸ਼ਯੋਨਿਲਾਤ੍| |੨੫|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਸਟ੍ਸੁ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਸਤਿ ਕ੍ਸਾਮਾਦਿਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਸਦਸ਼ਗਲਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਸ ਉਕ੍ਤਾਵਸੂਯਨਮ੍||੨੫||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਸਤਿ ਤਾਲੁਨਿ ਗਲੇ ਚ ਦਾਹਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੋਸਃ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਾਲੁਗਲਯੋਰੇਵ| ਤਥਾ, ਉਕ੍ਤਾਵਸੂਯਨਂ-ਵਾਕ੍ਯਵਿਸਯੇਸਹਨਮ੍, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰਭੇਦੀ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਸਮਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਕਫਾਤ੍ਕਣ੍ਠਂ ਮਨ੍ਦਃ ਖੁਰਖੁਰਾਯਤੇ| ਸ੍ਵਰੋ ਵਿਬਦ੍ਧਃ|੨੬|

ਸ੦-ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਕਣ੍ਠਂ ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ-ਉਪਲੇਪਮਿਵ ਗਲਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਖੁਰਖੁਰਾਯਤੇ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯੈਵ ਖੁਰਖੁਰਮਿਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇਭ੍ਯੋਯਂ ਮਨ੍ਦਃ ਸ੍ਵਰੋ-ਨੋਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ| ਤਥਾ, ਵਿਬਦ੍ਧੋ-ਵਦਤੋ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਖਲਨਰੂਪਃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਃ|੨੬|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੈਃ-ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮੁਦਿਤੈਃ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਃ-ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਃ, ਸਰ੍ਵਭੇਦੋ ਭਵਤਿ|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕਸੇਤ੍||੨੬|| ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| |੨੭|

ਸ੦-ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ ਕਸੇਤ੍-ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਣ੍ਠਮਰ੍ਮਘਟਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਣ੍ਠਮਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਯਸ੍ਵਰਭੇਦੀ ਧੂਮਾਯਤੀਵਾਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰਭੇਦੇਪਿ ਧੂਮਾਯਨਂ ਭਵਤੀਤਿ ਗਮਯਤਿ| ਧੂਮਾਯਤੀਤਿ ਧੂਮਨਿਃਸਰਣਮਿਵ ਨਾਸਿਕਾਦਿਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਨੁਭਵਤਿ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

ਮੇਦਸਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਕ੍ਸਣਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸ੍ਯਾਕ੍ਸਰਸ਼੍ਚ|੨੭|

ਸ੦-ਮੇਦਸਾ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਃ| ਤਥਾ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ-ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍, ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ-ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ, ਅਕ੍ਸਰਾਣਿ ਯਤ੍ਰ ਸ ਏਵਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸ੍ਯਾਕ੍ਸਰਤ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦਧਿਕਮ੍|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਰਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੭|| ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍||੨||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ, ਤਥਾਨ੍ਤੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦਃਸ੍ਵਰਭੇਦਃ-ਅਨ੍ਤ੍ਯਃ, ਤਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦਵਗਮ੍ਯਤੇ|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

ਅਥਾਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਰੋਚਕੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਹਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯੈਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ||੨੮||

ਸ੦-ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਹਦਯਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾਹਦਯਮ੍, ਤਤ੍ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ-ਆਸ਼੍ਰਯੋ, ਯੇਸਾਂ ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਪਥਗ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰਰੋਚਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਾਰ੍ਥਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਹਦਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇਨਾਰੋਚਕਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ-ਅਨੇਕਵਿਧੇਨ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਾਦਿਨੋਪਤਪ੍ਤੇਨ, ਪਞ੍ਚਮੋਰੋਚਕ ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਜਿਹ੍ਵਾਹਦਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਮਵਸ਼੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯਣੀਯਮ੍| ਉਪਾਦਾਨਾਦੇਵ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਜਃ ਪਞ੍ਚਮ ਏਵੇਤਿ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਮਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮਨ੍ਯੁਸ਼ੋਕਾਦ੍ਯਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਤ੍ਵੇਪ੍ਯੇਕ ਏਵ ਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਜੋਰੋਚਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਮੁਖਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥੇ ਵਿਰਸਂ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿਸੁ ਯਥਾਮਲਮ੍||੨੯|| ਇਤ੍ਯਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍||੩||

ਸ੦-ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਦ੍ਭਵੇਸ੍ਵਰੋਚਕੇਸੁ ਮੁਖਂ-ਆਸ੍ਯਂ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਰੋਚਕੇਪਿ ਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ਭਵਤਿ, ਨ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥੇ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਰੋਚਕੇ, ਵਿਰਸਮਾਸ੍ਯਂ ਭਵਤਿ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਰਸਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥੇਸ੍ਵਰੋਚਕੇਸੁ ਯਥਾਮਲਂ-ਯਥਾਦੋਸਂ, ਮੁਖਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕਭਯਕਾਮਲੋਭੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਨਃਸਮੁਤ੍ਥੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਕਸਾਯਮ੍, ਕ੍ਰੋਧਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਨਃਸਮੁਤ੍ਥੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਤਿਕ੍ਤਮ੍, ਗ੍ਰਹੋਪਤਪ੍ਤਮਨਃਸਮੁਤ੍ਥੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਇਤਿ ਯਥਾਮਲਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

ਅਥ ਛਰ੍ਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੈਰਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ| |੩੦|

ਸ੦-ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ, ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੈਃ-ਅਨਭਿਪ੍ਰੇਤੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚਮੀ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੀਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਤਯੇ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਯੋਗਜਾ ਏਕੈਵ ਛਰ੍ਦਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ਉਦਾਨੋ ਵਿਕਤੋ ਦੋਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਸ੍ਯਤਿ||੩੦||

ਸ੦-ਉਦਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਕਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਸ੍ਯਤਿ-ਕ੍ਸਿਪਤਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥੇ, ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵੇਵ ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

ਤਾਸੂਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸ੍ਯਲਾਵਣ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਯੋਗ੍ਰਗਾਃ| |੩੧|

ਸ੦-ਤਾਸੁ-ਛਰ੍ਦਿਸੁ, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦਯੋਗ੍ਰਗਾਃ-ਅਗ੍ਰੇ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਤਯੋਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯੋਦਯੋ ਬੁਦ੍ਬੁਦਵਦੁਤ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| ਨਾਭਿਪਸ੍ਠਂ ਰੁਜਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍||੩੧|| ਤਤੋ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਕਸਾਯਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਮੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਗਾਰਯੁਤਂ ਕਸ੍ਣਮਚ੍ਛਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵੇਗਵਤ੍||੩੨|| ਕਾਸਸ੍ਯਾਸ਼ੋਸਹਨ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਪੀਡਾਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਵਾਯੁਃ ਕਾਸਾਦਿਮਾਨ੍ ਇਦਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਮੇਤ੍-ਛਰ੍ਦਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਨਾਭਿਂ ਪਸ੍ਠਂ ਚ ਰੁਜਨ੍-ਪੀਡਯਨ੍, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਰੁਜਨ੍, ਆਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਰਯੇਤ੍| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਦਾਹਾਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ, ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ-ਅਲ੍ਪਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਕਸਾਯਂ ਵਮੇਤ੍-ਨ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਮ੍| ਤਥਾ, ਫੇਨਿਲਂ-ਫੇਨਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਫੇਨਿਲਮਿਤਿ "ਫੇਨਾਦਿਲਚ੍ਚ" ਇਤੀਲਚ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਬ੍ਦਯੁਤਮੁਦ੍ਗਾਰਯੁਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕਸ੍ਣਂ-ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਅਚ੍ਛਂ-ਤਨੁ| ਤਥਾ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ-ਕਥਂਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਨ ਯਥਾਸੁਖਮ੍| ਤਥਾ, ਵੇਗਵਤ੍-ਵੇਗਯੁਤਮ੍|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਨਿਭਂ ਧੂਮ੍ਰਂ ਹਰਿਤਪੀਤਕਮ੍||੩੩|| ਸਾਸਗਮ੍ਲਂ ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਚ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਾਪਦਾਹਵਤ੍| |੩੪|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਦਸ਼ਾਦਿਕਂ ਵਮੇਤ੍| ਤਥਾ, ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਤਾਪਦਾਹਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦੇਵਂ ਤਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਵਮੇਤ੍|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਨ੍ਤੁਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍||੩੪|| ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਂ ਭੂਰਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਖਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਧੁਰ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਵਾਨ੍||੩੫||

ਸ੦-ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਕਂ ਵਮੇਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾ ਤਨ੍ਤੁਜਾਲੇਨ ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਮੁਖਸ਼੍ਵਯਥ੍ਵਾਦਿਮਾਨ੍| ਤਥਾ, ਮਧੁਰਾਦਿਕਂ ਵਮੇਤ੍|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ ਮਲੈਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਚ ਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| |੩੬|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮਲੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਃ, ਭਵੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ, ਯਾ ਚ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤਾ-ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫|੭੭) - "ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਵੇਗਵਤੀ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤਾ, ਸਾਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ-ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾ, ਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਨ ਤੁ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍, ਤਸ੍ਯਾ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ਪੂਤ੍ਯਮੇਧ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ||੩੬|| ਤਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਹਦਿ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਯੋਗਜਾ| |੩੭|

ਸ੦-ਪੂਤ੍ਯਾਦਿਭਿਸ੍ਤਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ-ਉਪਤਪ੍ਤੇ ਮਨਸਿ, ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਪੂਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ-ਪੀਡਿਤੇ, ਹਦਿ ਯਾ ਜਾਯਤੇ ਛਰ੍ਦਿਃ ਸਾ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਯੋਗਜਾ ਛਰ੍ਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਃ-ਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਯਥਾ-ਆਕਤਿਗਣੇਸੁ|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

ਨਨੁ, ਕਮ੍ਯਾਦਿਜਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਛਰ੍ਦੀਂਸਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵਾਤਾਦੀਨੇਵ ਵਿਮਸ਼ੇਤ੍ਕਮਿਤਸ੍ਣਾਮਦੌਹਦੇ||੩੭|| ਸ਼ੂਲਵੇਪਥੁਹਲ੍ਲਾਸੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਕਮਿਜਾਂ ਵਦੇਤ੍| ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ|੩੮| ਇਤਿ ਛਰ੍ਦਿਨਿਦਾਨਮ੍||੪||

ਸ੦-ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਕਮ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਰੇਵ ਛਰ੍ਦਯ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਮਿਤਸ੍ਣਾਮਗਰ੍ਭਿਣੀਦੌਹਦਜੇ ਛਰ੍ਦਿਸਿ ਵਾਤਾਦੀਨੇਵ ਯਥਾ ਯਥਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵਿਮਸ਼ੇਤ੍-ਵਿਚਾਰਯੇਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਾਤਾਦੀਨਨ੍ਤਰੇਣੈਤਾਃ ਛਰ੍ਦਯਃ ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ ਏਵੈਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਵ੍ਯਧਾਯਿ| ਏਵਂ ਕਮਿਜਾਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਯੁਚ੍ਛਰ੍ਦਿਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾਮਥਵਾ ਪਿਤ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾਂ ਕਫਚ੍ਛਰ੍ਦਿਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾਂ ਵਾ ਯਥਾਯਥਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਤਸ੍ਣਾਮਦੌਹਦਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਮਸ਼ੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੂਲਵੇਪਥੁਹਲ੍ਲਾਸੈਃ ਕਮਿਜਾਂ ਵਦੇਤ੍| ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣੈਸ਼੍ਚ-ਅਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ, ਕਮਿਜਾਂ ਵਦੇਤ੍|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

ਅਧੁਨਾ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਲਿਲਕ੍ਸਯਿਸੁਰਾਹ - - - - ਅਥ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| | ਸ੍ਮਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਹਦ੍ਗਦਾਃ||੩੮|| ਤੇਸਾਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ| |੩੯|

ਸ੦-ਹਦ੍ਗਦਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਮਤਾਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| [ਤੇਸਾਂ-ਹਦ੍ਰੋਗਾਣਾਂ, ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ, ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੈਃ-ਕਾਰਣੈਃ, ਸਮ੍ਭਵਃ-ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯੁਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫੁਟਤੀਵ ਚ||੩੯|| ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਦ੍ਰਵਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੀਨਤਾ ਸ਼ੋਕੋ ਭਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ||੪੦|| ਵੇਪਥੁਰ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧੋਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ| |੪੧|

ਸ੦-ਵਾਤੇਨ ਹਦ੍ਰੋਗੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਦਂ ਗਮਯਤਿ,-ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਹਦ੍ਰੋਗੇਸੁ ਹਦਯਂ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ ਵਾਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ-ਪ੍ਰਾਜਨੇਨੇਵ| ਸ਼ੂਲਂ-ਸਨ੍ਤਤਾ ਪੀਡਾ| ਤੋਦੋ-ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਰੁਗੁਦ੍ਭਵਃ| ਤਥਾ, ਹਦਯਂ ਸ੍ਫੁਟਤੀਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਦਿਯੁਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਦਯਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ਪਿਤ੍ਤਾ ਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋਮ੍ਲਕਃ ਕ੍ਲਮਃ||੪੧|| ਛਰ੍ਦਨਂ ਚਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧੂਮਕਃ ਪੀਤਤਾ ਜ੍ਵਰਃ| |੪੨|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍-ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਤਸ੍ਣਾਦਯ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭਾਰਿਕਂ ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍||੪੨|| ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਨਿਸ੍ਠੀਵਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ| |੪੩|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਹਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ, ਤਥਾ ਭਾਰਿਕਂ-ਗੁਰੁ, ਭਵਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍-ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਸਦਸ਼ਮ੍| ਤਥਾ, ਕਾਸਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ|੪੩|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| ਕਮਿਭਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤਾ||੪੩|| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਸ਼ੋਸਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ ਦਾਰ੍ਯਤੇ||੪੪|| ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਾਮਯਂ ਘੋਰਂ ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਮ੍| |੪੫| ਇਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੫||

ਸ੦-ਕਮਿਭਿਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਸ਼੍ਯਾਵਾਕ੍ਸਿਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਤ੍ਰ-ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗੇ, ਹਦਯਂ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ-ਕਰਪਤ੍ਰੇਣੇਵ, [ ਪ੍ਰਤਤਂ- ] ਸਨ੍ਤਤਂ, ਦਾਰ੍ਯਤੇ| ਤਂ-ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਾਖ੍ਯਮਾਮਯਂ, ਘੋਰਂ-ਅਤਿਦੁਃਸਹਂ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਂ-ਆਸ਼ੁਵਿਘਾਤਕਾਰਿਣਂ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ-ਆਸ਼੍ਵੇਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਮਹਾਮਰ੍ਮਣੋ ਹਦਯਸ੍ਯ ਕਮਿਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸਣਾਤ੍|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ਉਕ੍ਤਾ ਹਦ੍ਰੋਗਾਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਣਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ - - - - ਅਥ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍| | ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਰਸਕ੍ਸਯਾਤ੍||੪੫|| ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਤੇ ਏਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਹੇਤੁਃ| ਕੁਤ ਏਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਹਿ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋਸਣਾਤ੍||੪੬|| ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਤਡ੍ਦਾਹਮੋਹਕਤ੍| ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋਸਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਯਤੋ ਜਨ੍ਮ, ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਾਹ - - - - ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਕ੍ਲੋਮਤਾਲੁਤੋਯਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ||੪੭|| ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| |੪੮|

ਸ੦-ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ| ਉਪਾਦਾਨਾਦੇਵ ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਸ੍ਠੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਚਨਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਮੋਦ੍ਭਵਾਦ੍ਯਾ ਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਾਸਾਮਾਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ| ਸ੦-ਸਰ੍ਵਾਸੁ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸੁ ਚ ਤਸ੍ਣਾਸੁ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕਾਰਣਮ੍| ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਗਤਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਰਸਾਦੇਰ੍ਧਾਤੋਃ, ਆਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਨਾ ਯਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਣਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਯੋਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ, ਪ੍ਰਕੋਪੋ 'ਜਾਯਤੇ' ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਃ ? ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਤਡ੍ਦਾਹਮੋਹਕਤ੍| ਸ੦-ਜਿਹ੍ਵਾਦਿਸਿਰਾਃ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾਃ ਸਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਜਲਾਤਪ੍ਤਿਰਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੪੮|| ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਮਯਾਃ||੪੯||

ਸ੦-ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਿਕਂ ਤਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਮਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਾਸਾਂ-ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਃ-ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੋਕ੍ਤਾਃ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੪|੧੦) ਸ਼ੋਸਾਙ੍ਗਸਾਦਬਾਧਿਰ੍ਯਾਦਯਃ|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

ਮਾਰੁਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਮਤਾ ਦੈਨ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਤੋਦਃ ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਰਮਃ| ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਿਨਿਦ੍ਰਾਬਲਕ੍ਸਯਾਃ||੫੦|| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਦਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ| |੫੧|

ਸ੦-ਵਾਤਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਕ੍ਸਾਮਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ੍ਯਤਿਕ੍ਤਤਾ| ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਸ਼ੋਸੋ ਦਾਹੋਤਿਧੂਮਕਃ||੫੧||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

ਕਫਤਸ੍ਣਾਮਾਹ - - - - ਕਫੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੋਯਵਾਹਿਸੁ ਮਾਰੁਤਮ੍| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ ਕਫਸ੍ਤੇਨ ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੋਸ੍ਯਤੇ ਤਤਃ||੫੨|| ਸ਼ੁਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾ| ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ||੫੩|| ਆਲਸ੍ਯਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ| |੫੪|

ਸ੦-ਕਫਃ ਕੁਪਿਤੋ ਜਲਵਾਹਿਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਯਦਾ ਮਾਰੁਤਂ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਦਾ ਸ ਚ ਕਫਸ੍ਤੇਨ-ਮਰੁਤਾ, ਪਙ੍ਕ ਇਵ ਸ਼ੋਸ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕੇ ਸਤਿ, ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਚਿਤੋ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਨਿਦ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ| |੫੪|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੈਃ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਃ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ ਤਸ੍ਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| ਆਮੋਦ੍ਭਵਾ ਚ, ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾ||੫੪|| ਉਸ੍ਣਕ੍ਲਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭੋ ਭਜਤਸ੍ਤਸਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਧੋ ਗਤਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਜੈਵ ਸਾ||੫੫|| ਯਾ ਚ ਪਾਨਾਤਿਪਾਨੋਤ੍ਥਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਨੇਹਜਾ ਚ ਯਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨੇਨ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾ||੫੬||

ਸ੦-ਆਮੋਦ੍ਭਵਾ ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਮ੍ਲਾਨਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਸਹਸਾ-ਝਟਿਤ੍ਯੇਵ, ਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਗਤੋ ਯਾਂ ਤਸਂ-ਤਸ੍ਣਾਂ, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵ ਤਸ੍ਣਾ, ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਬੋਧ੍ਯਾ| ਯਾ ਚ ਤਟ੍ ਪਾਨਸ੍ਯ-ਮਦ੍ਯਪਾਨਸ੍ਯ, ਅਤਿਪਾਨੋਦ੍ਭਵਾ ਸਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵ| ਯਾ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਜਾ ਤਟ੍ ਸਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਭੋਜਨੇਨ ਯਾ ਤਟ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾ ਵੇਦ੍ਯਾ|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

ਤਸ੍ਣਾ ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਿਕਾ| |੫੭|

ਸ੦-ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ-"ਰਸੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਃ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤਸ੍ਣਾ ਬੋਧ੍ਯਾ|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| ਸ਼ੋਸਮੇਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਤਃ||੫੭|| ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮਤਾ| ੫੭ ੧/੨| ਇਤਿ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||

ਸ੦-ਸ਼ੋਸਮੇਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍, ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮਤਾ, ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੫||