Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ? ਯਸ੍ਯੇਦਂ ਨਿਦਾਨਮ੍, ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਨੇਕਰੋਗਾਨੁਗਤੋ ਬਹੁਰੋਗਪੁਰੋਗਮਃ| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ੋਸੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਚ ਸ੍ਮਤਃ||੧||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਚ ਰਾਜ੍ਞੋਭੂਦ੍ਯਦਯਂ ਪੁਰਾ| ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਾ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਤਤੋ ਮਤਃ||੨|| ਦੇਹੌਸਧਕ੍ਸਯਕਤੇਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਸਃ| ਰਸਾਦਿਸ਼ੋਸਣਾਚ੍ਛੋਸੋ ਰੋਗਰਾਟ੍ ਤੇਸੁ ਰਾਜਨਾਤ੍||੩||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
ਸਾਹਸਂ ਵੇਗਸਂਰੋਧਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ||੪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍||੫|| ਮੁਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਥੈਵਾਤਿਵਿਵਤ੍ਯ ਵਾ| ਸਰ੍ਪਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਜਨਯੇਦ੍ਗਦਾਨ੍||੬||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
ਰੂਪਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਭਸ਼ਂ ਕ੍ਸਵਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਵਹ੍ਨਿਦੇਹਯੋਃ||੭|| ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਮਤ੍ਰਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਸ਼ੁਚਾਵਪ੍ਯਸ਼ੁਚੀਕ੍ਸਣਮ੍| ਮਕ੍ਸਿਕਾਤਣਕੇਸ਼ਾਦਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨਯੋਃ||੮|| ਹਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੁਚਿਰਸ਼੍ਨਤੋਪਿ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਪਾਣ੍ਯੋਰਵੇਕ੍ਸਾ ਪਾਦਾਸ੍ਯਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸ੍ਣੋਰਤਿਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ||੯|| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜਿਜ੍ਞਾਸਾ ਕਾਯੇ ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਣਿਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗੁਣ੍ਠਨਮ੍||੧੦|| ਨਖਕੇਸ਼ਾਤਿਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਾਭਿਭਵੋ ਭਵੇਤ੍| ਪਤਙ੍ਗਕਕਲਾਸਾਹਿਕਪਿਸ਼੍ਵਾਪਦਪਕ੍ਸਿਭਿਃ||੧੧|| ਕੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੁਸਭਸ੍ਮਾਦਿਰਾਸ਼ੌ ਸਮਧਿਰੋਹਣਮ੍| ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਾਂ ਗ੍ਰਾਮਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੋਮ੍ਭਸਃ||੧੨|| ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਿਰੀਣਾਂ ਪਤਤਾਂ ਜ੍ਵਲਤਾਂ ਚ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍| |੧੩|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਂ ਸਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਰੁਜੋਰੁਚਿਃ||੧੩|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਵਿਡ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਸਂਸ਼ੋਸਾਵਧਃ, ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਗੇ| ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਥੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਦ੍ਗੋਸੇ, ਸਨ੍ਧਿਗੇ ਭਵਤਿ ਜ੍ਵਰਃ||੧੪|| ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ| |੧੫|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਮੁਰੋਰੁਜਮ੍||੧੫|| ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਸ੍ਠੀਵਵਹ੍ਨਿਸਾਦਾਸ੍ਯਪੂਤਿਤਾਃ| |੧੬|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਚ੍ਛਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਮਂਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧੬|| ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| |੧੭|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਾਦਾਂਸਪਾਣਿਸੁ| ਦਾਹੋਤਿਸਾਰੋਸਕ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੁਖਗਨ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਦਃ||੧੭||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
ਕਫਾਦਰੋਚਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਸੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍| ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪੀਨਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦੋਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ||੧੮||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ ਮਾਂਸਾ(ਅਨ੍ਨਾ)ਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਤੋਪਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋ ਜਾਯਤੇ, ਨ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਿਃ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ - - - - ਦੋਸੈਰ੍ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵੇਨ ਸੋਪਲੇਪੈਃ ਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਧਾਤੂਸ੍ਮਸ੍ਵਲ੍ਪਕੇਸੁ ਚ||੧੯|| ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦਗਚ੍ਛਨ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਸਕ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ||੨੦|| ਪਚ੍ਯਤੇ ਕੋਸ੍ਠ ਏਵਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਪਕ੍ਤ੍ਰੈਵ ਚਾਸ੍ਯ ਯਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਸ੍ਮਾਨ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਨੈਵਾਲਂ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਯੇ||੨੧|| ਰਸੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ ਮਾਂਸਾਯ ਕੁਤ ਏਵ ਤੁ| ਉਪਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ ਸ਼ਕਤਾ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਸਯੀ||੨੨||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
ਅਥਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਿਣਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - ਲਿਙ੍ਗੇਸ੍ਵਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|੨੩|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| ਸਾਧਯੇਦੇਵ ਲਿਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਤਤੋਨ੍ਯਥਾ||੨੩|| ਇਤਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍||੧||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
ਅਥਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਦ੍ਰਵਭੂਤਾਨਾਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍| ਦੋਸੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਮੇਦਸਾ| ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵੇਤ੍|੨੪|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਮੋ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਵਰਃ||੨੪|| ਸ਼ੂਕਪਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋਪਸ਼ਯੋਨਿਲਾਤ੍| |੨੫|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਸ ਉਕ੍ਤਾਵਸੂਯਨਮ੍||੨੫||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਕਫਾਤ੍ਕਣ੍ਠਂ ਮਨ੍ਦਃ ਖੁਰਖੁਰਾਯਤੇ| ਸ੍ਵਰੋ ਵਿਬਦ੍ਧਃ|੨੬|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਃ|੨੬|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕਸੇਤ੍||੨੬|| ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| |੨੭|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
ਮੇਦਸਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਕ੍ਸਣਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸ੍ਯਾਕ੍ਸਰਸ਼੍ਚ|੨੭|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਰਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੭|| ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍||੨||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
ਅਥਾਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਰੋਚਕੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਹਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯੈਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ||੨੮||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਮੁਖਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥੇ ਵਿਰਸਂ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿਸੁ ਯਥਾਮਲਮ੍||੨੯|| ਇਤ੍ਯਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍||੩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
ਅਥ ਛਰ੍ਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੈਰਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ| |੩੦|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| ਉਦਾਨੋ ਵਿਕਤੋ ਦੋਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਸ੍ਯਤਿ||੩੦||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
ਤਾਸੂਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸ੍ਯਲਾਵਣ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਯੋਗ੍ਰਗਾਃ| |੩੧|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| ਨਾਭਿਪਸ੍ਠਂ ਰੁਜਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍||੩੧|| ਤਤੋ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਕਸਾਯਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਮੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਗਾਰਯੁਤਂ ਕਸ੍ਣਮਚ੍ਛਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵੇਗਵਤ੍||੩੨|| ਕਾਸਸ੍ਯਾਸ਼ੋਸਹਨ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਰਪੀਡਾਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਃ| |੩੩|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਨਿਭਂ ਧੂਮ੍ਰਂ ਹਰਿਤਪੀਤਕਮ੍||੩੩|| ਸਾਸਗਮ੍ਲਂ ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਚ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਾਪਦਾਹਵਤ੍| |੩੪|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਨ੍ਤੁਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍||੩੪|| ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਂ ਭੂਰਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਖਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਧੁਰ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਵਾਨ੍||੩੫||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾ ਮਲੈਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਚ ਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| |੩੬|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| ਪੂਤ੍ਯਮੇਧ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ||੩੬|| ਤਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਹਦਿ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਯੋਗਜਾ| |੩੭|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
ਨਨੁ, ਕਮ੍ਯਾਦਿਜਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਛਰ੍ਦੀਂਸਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵਾਤਾਦੀਨੇਵ ਵਿਮਸ਼ੇਤ੍ਕਮਿਤਸ੍ਣਾਮਦੌਹਦੇ||੩੭|| ਸ਼ੂਲਵੇਪਥੁਹਲ੍ਲਾਸੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਕਮਿਜਾਂ ਵਦੇਤ੍| ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ|੩੮| ਇਤਿ ਛਰ੍ਦਿਨਿਦਾਨਮ੍||੪||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
ਅਧੁਨਾ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਲਿਲਕ੍ਸਯਿਸੁਰਾਹ - - - - ਅਥ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| | ਸ੍ਮਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਹਦ੍ਗਦਾਃ||੩੮|| ਤੇਸਾਂ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ| |੩੯|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯੁਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫੁਟਤੀਵ ਚ||੩੯|| ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਦ੍ਰਵਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੀਨਤਾ ਸ਼ੋਕੋ ਭਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ||੪੦|| ਵੇਪਥੁਰ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧੋਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ| |੪੧|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| ਪਿਤ੍ਤਾ ਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋਮ੍ਲਕਃ ਕ੍ਲਮਃ||੪੧|| ਛਰ੍ਦਨਂ ਚਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧੂਮਕਃ ਪੀਤਤਾ ਜ੍ਵਰਃ| |੪੨|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭਾਰਿਕਂ ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍||੪੨|| ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਨਿਸ੍ਠੀਵਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ| |੪੩|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ|੪੩|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| ਕਮਿਭਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤਾ||੪੩|| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਸ਼ੋਸਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ ਦਾਰ੍ਯਤੇ||੪੪|| ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਾਮਯਂ ਘੋਰਂ ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਮ੍| |੪੫| ਇਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੫||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
ਉਕ੍ਤਾ ਹਦ੍ਰੋਗਾਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਣਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ - - - - ਅਥ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍| | ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਰਸਕ੍ਸਯਾਤ੍||੪੫|| ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਤੇ ਏਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਹੇਤੁਃ| ਕੁਤ ਏਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਹਿ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋਸਣਾਤ੍||੪੬|| ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਤਡ੍ਦਾਹਮੋਹਕਤ੍| ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋਸਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਯਤੋ ਜਨ੍ਮ, ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਾਹ - - - - ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਕ੍ਲੋਮਤਾਲੁਤੋਯਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ||੪੭|| ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| |੪੮|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਜਲਾਤਪ੍ਤਿਰਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੪੮|| ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਮਯਾਃ||੪੯||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
ਮਾਰੁਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਮਤਾ ਦੈਨ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਤੋਦਃ ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਰਮਃ| ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਿਨਿਦ੍ਰਾਬਲਕ੍ਸਯਾਃ||੫੦|| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਦਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ| |੫੧|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ੍ਯਤਿਕ੍ਤਤਾ| ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਤਂ ਸ਼ੋਸੋ ਦਾਹੋਤਿਧੂਮਕਃ||੫੧||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
ਕਫਤਸ੍ਣਾਮਾਹ - - - - ਕਫੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੋਯਵਾਹਿਸੁ ਮਾਰੁਤਮ੍| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ ਕਫਸ੍ਤੇਨ ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੋਸ੍ਯਤੇ ਤਤਃ||੫੨|| ਸ਼ੁਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾ| ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ||੫੩|| ਆਲਸ੍ਯਮਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ| |੫੪|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ| |੫੪|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| ਆਮੋਦ੍ਭਵਾ ਚ, ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾ||੫੪|| ਉਸ੍ਣਕ੍ਲਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭੋ ਭਜਤਸ੍ਤਸਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਧੋ ਗਤਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਜੈਵ ਸਾ||੫੫|| ਯਾ ਚ ਪਾਨਾਤਿਪਾਨੋਤ੍ਥਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਨੇਹਜਾ ਚ ਯਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨੇਨ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾ||੫੬||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
ਤਸ੍ਣਾ ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਿਕਾ| |੫੭|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| ਸ਼ੋਸਮੇਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਤਃ||੫੭|| ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮਤਾ| ੫੭ ੧/੨| ਇਤਿ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon