5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಾರಮ್ಭೇಽಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಾಸಾದುಪೇಕ್ಷಯಾ "ಶ್ವಾಸಕ್ಷಯಚ್ಛರ್ದಿ" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೩|೩೮) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಯೋಶ್ಚೈಕಯೋಗಕ್ಷೇಮತ್ವಾತ್ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಪೂರ್ವವದತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ವರಭೇದಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ ಉಚ್ಯತೇ ? ಯಸ್ಯೇದಂ ನಿದಾನಮ್, ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್| ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಚ ಸ್ಮೃತಃ||೧||

ಸ೦-ಅನೇಕೈಃಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದಿಭಿಃ, ಪರಿವೃತಃ| ತಥಾ, ಬಹೂನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ-ಗುಲ್ಮಾತೀಸಾರಾದೀನಾಂ, ಪುರೋಗಮಃ-ಪ್ರಧಾನಶ್ಚ| ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಾ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ರಥೇಭಾಶ್ವಜನೈರನುಗಮ್ಯತೇ, ತಥಾಽಯಂ ರೋಗೋ ರೋಗೈಃ| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾದಯಶ್ಚತಸ್ರಃ ಸಂಜ್ಞಾಃ|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

ತತ್ರಾದ್ಯಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದ್ಯದಯಂ ಪುರಾ| ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ||೨|| ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಸಃ| ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಟ್ ತೇಷು ರಾಜನಾತ್||೩||

ಸ೦-ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ-ಅಶ್ಚಿನ್ಯಾದೀನಾಂ, ತಥಾ ದ್ವಿಜಾನಾಂ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಚ, ಯೋ ರಾಜಾ-ಚನ್ದ್ರಃ, ತಸ್ಯ ಪುರಾ-ಪೂರ್ವಂ, ಅಭವತ್| ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇ ಹಿ ರೋಹಿಣ್ಯಾಮತಿಸಕ್ತಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ಶ್ವಶುರಂ ದಕ್ಷಮನೃತವಾದೇನ ವಞ್ಚಯತೋಽಪಮಾನಿತದುಹಿತೃಸ್ನೇಹವಶಾದುದ್ಭೂತಕ್ರೋಧಾತ್ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ದಕ್ಷತಃ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಽಭವದಿತಿ ಶ್ರೂಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಞೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಷಷ್ಠೀಸಮಾಸವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ| ಯಚ್ಚ-ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ, ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ-ರಾಜಾಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಅನೇಕರೋಗಾನೀಕಪರಿವೃತತ್ವೇನ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ, ತತೋ ರಾಜಾ ಚಾಸೌ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಽಭಿಮತೋ ಮುನೀನಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ ದೇಹಶ್ಚೌಷಧಂ ಚ, ತಯೋಃ ಕ್ಷಯಃ, ತಸ್ಯ ಕೃತಿಃ-ಕಾರಣಂ, ತತೋ ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅನೇನ ಚಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಹುಕಾಲಸ್ಥಾಯಿತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಕಿಲಾಯಂ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಹುತರಂ ಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತೇ ನ ಚ ಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಯಾವದ್ದೇಹಃ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಔಷಧಾನ್ಯಪಿ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ, ನ ಪುನರಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ, ಇತಿ ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ಸಮ್ಭಾವಾಚ್ಚ ಸಃ| ತದಿತ್ಯನೇನ ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಃ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶ್ಯತೇ| ಸ ಸಮ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ, ಯಸ್ಯಾಸೌ ತತ್ಸಮ್ಭವಃ, ತಸ್ಮಾದಪಿ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಏವಮನ್ಯೋಽಪಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕಾರೀ, ಸೋಽಪಿ ಕ್ಷಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮ್ಭವಃ-ಕಾರಣಮ್, ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಾದೀನಾಂ ಶೋಷಣಾತ್ ಶೋಷ ಇತಿ ಭಣ್ಯತೇ| ರೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಷು ರೋಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ ರೋಗತ್ವೇನೈಷ ಏವ ಭ್ರಾಜತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗರಾಡಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೌಜಃಸ್ನೇಹಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ||೪||

ಸ೦-ಸಾಹಸಂ-ಕಾಯೇನ ವಾಚಾ ವಾಽಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ| ವೇಗಸಂರೋಧೋ-ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಮುನ್ಮುಖೀಭೂತಾನಾಂ ಧಾರಣಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಚ ಓಜಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯೋ-ವಿನಾಶಃ| ಅತ್ರ ಸ್ನೇಹಶಬ್ದೇನ ದೇಹಸ್ನೇಹೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ, ದೇಹಶಬ್ದಲೋಪಂ ಕೃತ್ವಾಽಯಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮|೨)- "ದೇಹಸ್ನೇಹಪರಿಕ್ಷಯಾತ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ಅನ್ನಪಾನಯೋರ್ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಯೋ ವಿಧಿಸ್ತಸ್ಯ ತ್ಯಾಗೋ-ಅನ್ಯಥಾಸೇವನಮನ್ಯಥಾಽಭ್ಯವಹಾರಃ| ತಸ್ಯ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ, ಚತ್ವಾರಃ ಸಾಹಸಾದಯೋ ಹೇತವಃ| ಪಾಠಾದೇವ ಚತುಃಸಙ್ಖ್ಯಾತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಚತುರ್ಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಹಸಾದಯ ಏತೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮನೇಕಪ್ರಕಾರತಯಾ ಭಿನ್ನಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಾಹಸಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ನಾತಿಕ್ರಾಮನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಽಸ್ಮಿನ್ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಖ್ಯೇ ಸಾಹಸಜೇ ವೇಗಸಂರೋಧಜೇ ಶುಕ್ರೌಜಃಸ್ನೇಹಸಙ್ಕ್ಷಯಜೇಽನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಜೇ ವಾ ಚತುರ್ವಿಧೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪವನೋ ಹೇತುಃ|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

ಅತ ಏವಾಹ - - - - ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ| ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶ್ಯ ತಾನ್ ಸಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್||೫|| ಮುಖಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿವೃತ್ಯ ವಾ| ಸರ್ಪನ್ನೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್||೬||

ಸ೦-ತೈಃ-ಸಾಹಸಾದಿಭಿಃ, ಉದೀರ್ಣೋಽನಿಲ ಇದಮಿದಂ ಕುರ್ವನ್ ಯಥಾಸ್ವಂ ಗದಾನ್ ಜನಯೇತ್| ಉದೀರ್ಣಃ-ಉಲ್ಬಣಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಧಿಕಃ| ಅತ ಏವ ಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯಾವಯಿತ್ವಾ, ತಥಾ ಕಫಂ ಸರ್ವತಃ-ಸರ್ವಸ್ಮಾತ್ ಉದೀರ್ಯ, ತಥಾ ಶರೀರಸನ್ಧೀನ್-ದಶಾಧಿಕಶತದ್ವಯಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನ್ ಆತ್ರೇಯಮತೇನ ತು ದ್ವಿಸಹಸ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನ್, ಆವಿಶ್ಯ-ತೇಷಾಮನ್ತಃ-ಪ್ರವೇಶಂ ಕೃತ್ವಾ, ತಾಶ್ಚಂ-ಸನ್ಧೀನ್, ಪ್ರಪೀಡಯನ್-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಮರ್ದಯನ್ನಿವ, ತಥಾ ಸಿರಾ ಅಪಿ ಸಕಲಶರೀರಗಾಃ ಪ್ರಪೀಡಯನ್, ತಥಾಽನ್ಯೇಷಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮುಖಾನಿ-ದ್ವಾರಾಣಿ ರುದ್ಧ್ವಾ, ತಥೈವ ತಾನಿ ವಾ ಅತಿವಿವೃತ್ಯ-ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಸ್ರೋತೋಮುಖಾನಿ| ಸರ್ಪನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸರ್ಪನ್ ವಾಯುಃ ಪೀನಸಾದೀನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯೇತ್, ಅಧಃ ಸರ್ಪನ್ ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಂ ವಿಟ್ಶೋಷಂ ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಿರ್ಯಕ್ ಸರ್ಪನ್ ಪಾರ್ಶ್ವರುಜಂ ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್, ಇತಿ ಯಥಾಸ್ವಂಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಕ್ಷವಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಸದನಂ ವಹ್ನಿದೇಹಯೋಃ||೭|| ಸ್ಥಾಲ್ಯಮತ್ರಾನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಪ್ಯಶುಚೀಕ್ಷಣಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪಾತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ||೮|| ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಶ್ನತೋಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಪಾಣ್ಯೋರವೇಕ್ಷಾ ಪಾದಾಸ್ಯಶೋಫೋಽಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ||೯|| ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಘೃಣಿತ್ವಂ ಮೂರ್ದ್ಧಗುಣ್ಠನಮ್||೧೦|| ನಖಕೇಶಾತಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭಿಭವೋ ಭವೇತ್| ಪತಙ್ಗಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ||೧೧|| ಕೇಶಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿರಾಶೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್| ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ||೧೨|| ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಿರೀಣಾಂ ಪತತಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಚ ಮಹೀರುಹಾಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ, ಭವಿಷ್ಯತಃ ಉತ್ಪಿತ್ಸೋಃ, ರೂಪಂ-ಅಗ್ರರೂಪಂ, ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದಿ| ವಹ್ನೇಃ ಸದನಂ-ಪಾಕಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ದೇಹಸ್ಯ ಸಾದೋ-ನಿರ್ಬಲತಾ| ಸ್ಥಾಲ್ಯಮತ್ರಾನ್ನಪಾನಾದೀನಾಂ ಶುದ್ಧಾನಾಮಪ್ಯಶುಚಿದರ್ಶನಮಿತಿ ತದಾನೀಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಂ ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಯೋರವೇಕ್ಷಾ-ಭೂಯಸಾ ಸ್ವಪಾಣೀ ಪಶ್ಯತಿ| ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾ-ಕಿಯತ್ಪ್ರಮಾಣೌ ಮೇ ಬಾಹೂ ಇತಿ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛತಿ| ಕಾಯೇ-ಶರೀರೇ ಶೋಭನೇಽಪಿ, ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮಿತಿ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಂ ತದಾನೀಂ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾದಸ್ಯೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ಮೂರ್ಧ್ರಃ-ಮಸ್ತಕಸ್ಯ, ಗುಣ್ಠನಂ-ವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ಸಞ್ಛಾದನಮ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ತಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ ಪತಙ್ಗಾದಿಭಿರಭಿಭವೋ ಭವೇತ್-ಪತಙ್ಗಾದ್ಯೈಃ ಪರಾಭೂಯತೇ| ಪತಙ್ಗಃ-ಕೀಟಭೇದಃ| ತಥಾ, ಕೇಶಾದಿರಾಶಿಷ್ವಧಿರೋಹಣಂ ತಥಾ ಶೂನ್ಯಗ್ರಾಮದೇಶಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಭವೇತ್|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಾದಶರೂಪಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - | ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾಂ ಸಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರರುಜೋಽರುಚಿಃ||೧೩|| ಊರ್ಧ್ವಂ, ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಸಂಶೋಷಾವಧಃ, ಚ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗೇ| ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ಥೇ ಪಾರ್ಶ್ವರುದ್ಗೋಷೇ, ಸನ್ಧಿಗೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ||೧೪|| ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಅಂಸೌ ಚ ಮೂರ್ದ್ಧಾ ಚ ಸ್ವರಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ರುಜೋಂಽಸಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರರುಜಃ| ಪೀನಸಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚಾಂಸಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರರುಜಶ್ಚ ತಾಃ, ತಥಾ ಅರುಚಿಃ, ಇತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ, ಭವತಿ| ಅರುಚೇರೇಷಃ ಪೃಥಗುಪನ್ಯಾಸಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಃ| ಯಥಾ,-ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವತಿಭಯಾವಹೋಽರುಚ್ಯಾಖ್ಯ ಉಪದ್ರವೋ ನ ತಥಾ ಪೀನಸಾದಯ ಇತಿ| ಅಧಃಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ವಿಶಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಭ್ರಂಶಸಂಶೋಷೌ ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಸಂಶೋಷೌ ಭವತಃ| "ವಿಡ್ಭ್ರಂಶೋ-ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ, ವಿಟ್ಶೋಷೋ-ಬದ್ಧವಿಟ್ಕತಾ|" ಏತಯೋಶ್ಚ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ಸಮ್ಭವಃ| ತಸ್ಮಾತ್ಕದಾಚಿದ್ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಃ ಕದಾಚಿದ್ವಿಟ್ಶೋಷೋ ಭವತಿ| ಛರ್ದಿಸ್ತು ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸ್ಯಾತ್| ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ಥೇ ದೋಷೇ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ ಭವತಿ| ಸನ್ಧಿಗೇ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ| ಏತಾನಿ ಪೀನಸಾದೀನ್ಯೇಕಾದಶ ರೂಪಾಣಿ ಶೋಷಿಣ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಮುನಿಸ್ತ್ವೇವಮವೋಚತ್ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮|೨೩)- "ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಜ್ವರಂ ಕಾಸಮಙ್ಗಮರ್ದಂ ಶಿರೋರುಜಮ್| ಶ್ವಾಸಂ ವಿಡ್ಭೇದಮರುಚಿಂ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಸ್ವರಕ್ಷಯಮ್|| ಕುರುತೇ ಚಾಂಸಸನ್ತಾಪಮೇಕಾದಶಂ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಮುರೋರುಜಮ್||೧೫|| ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಸಾದಾಸ್ಯಪೂತಿತಾಃ| |೧೬|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಏಕಾದಶಸಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ಪೀನಸಾದೀನಾಂ ಪೂರ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನಾಂ, ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಾದೀನ್ ಪಶ್ಚಾದುತ್ಥಿತಾನ್ ಸಪ್ತೋಪದ್ರವಾನ್ ಜಾನೀಯಾತ್| "ವ್ಯಾಧೇರುಪರಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಃ| ಉಪಕ್ರಮವಿಘಾತೀ ಚ ಸ ಹ್ಯುಪದ್ರವ ಉಚ್ಯತೇ||" ಇತ್ಯುಪದ್ರವಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಮಂಸಾಙ್ಗಮರ್ದನಮ್||೧೬|| ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ| |೧೭|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಖ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ, ವಾತಾದಧಿಕಾತ್ ಶಿರಃಶೂಲಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

ಪಿತ್ತಾತ್ಪಾದಾಂಸಪಾಣಿಷು| ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಸೃಕ್ಽಽಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ||೧೭||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದಧಿಕಾತ್ ಪಾದಾದಿಷು ದಾಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಅತೀಸಾರಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

ಕಫಾದರೋಚಕಶ್ಛರ್ದಿಃ ಕಾಸೋ ಮೂರ್ದ್ಧಾಙ್ಗಗೌರವಮ್| ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಸಾದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೧೮||

ಸ೦-ಕಫಾದಧಿಕಾದರೋಚಕಾದಯೋ ದಶ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

ಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ ಮಾಂಸಾ(ಅನ್ನಾ)ದ್ಯಭ್ಯವಹಾರತೋಽಪಿ ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ, ನ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಃ, ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ - - - - ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಸೋಪಲೇಪೈಃ ಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ| ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತೂಷ್ಮಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ||೧೯|| ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ರಸಸ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್| ಕುರ್ಯಾದಗಚ್ಛನ್ಮಾಂಸಾದೀನಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ||೨೦|| ಪಚ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವಾನ್ನಮನ್ನಪಕ್ತ್ರೈವ ಚಾಸ್ಯ ಯತ್| ಪ್ರಾಯೋಽಸ್ಮಾನ್ಮಲತಾಂ ಯಾತಂ ನೈವಾಲಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ||೨೧|| ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುತ ಏವ ತು| ಉಪಸ್ತಬ್ಧಃ ಸ ಶಕೃತಾ ಕೇವಲಂ ವರ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ||೨೨||

ಸ೦-ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ಕಫೋಲ್ಬಣತ್ವಾತ್ ಸ್ರೋತೋದ್ವಾರೇಷು ರುದ್ಧೇಷು-ಪಿಹಿತೇಷು ಸತ್ಸು, ರಸಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ವಿದಹ್ಯಮಾನೋ-ನ ಸಮ್ಯಗ್ರಕ್ತತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್, ತಾಂಸ್ತಾನ್-ಅನೇಕಾನ್ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಾದೀನ್, ಉಪದ್ರವಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈರ್ದೋಷೈಃ ? ಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೈಃ| ಅತ ಏವ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ಸಹೋಪಲೇಪೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೇಪೇನ ಸಹ ವರ್ತನ್ತೇ ಸೋಪಲೇಪಾಃ, ತೈಸ್ತಥಾವಿಧೈರ್ದೋಷೈಸ್ತದಾನೀಂ ಮನ್ದಾನಲತ್ವಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ತೇನೈವ ಚ ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ಧಾತೂಷ್ಮಸು-ರಸಾದ್ಯಗ್ನಿಷು, ಅಲ್ಪಕೇಷು-ಅತಿಶಯೇನಾಲ್ಪೇಷು| ಏವಮನೇಕಕಾರಣಸದ್ಭಾವಾದ್ರಸಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ-ಪಿತ್ತಕಾರಿಣೀಂ ಮಧ್ಯಮಾಂ ಪಾಕಾವಸ್ಥಾಮನುಭವನ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಕಮಗಚ್ಛನ್, ಯಥೋಚಿತಾನ್ ವಿಕಾರಾಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಕುರ್ವನ್, ಮಾಂಸಾದೀನ್-ಮಾಂಸಪ್ರಭೃತಿಕಾನ್ ಧಾತೂನ್, ಅಗಚ್ಛನ್-ಅಪ್ರಾಪ್ನುವನ್, ವಿದಹ್ಯಮಾನತಯಾ ರಕ್ತತಾಮಾಪನ್ನಃ, ತದಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ, ಕೇವಲಂ ನಿಷ್ಠೀವನಸಹಿತಂ ವಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಯಿಣೋ ನ ತನ್ಮಾಂಸಾದಿಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ| ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಮಾದಪಿ ಹೇತೋಃ ಸ ರಸೋ ನ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ| [ಯತ್-] ಯಸ್ಮಾತ್, [ಅನ್ನಂ] ಪಚ್ಯತೇ-ಅನ್ನಂ ಸಾರಕಿಟ್ಟತ್ವಂ ನೀಯತೇ, ಅನ್ನಪಕ್ತ್ರೈವ-ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ, ಕೋಷ್ಠ ಏವ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಖ್ಯೇ| ಉಭಯತ್ರೇವಕಾರೋಽವಧಾರಣೇ| ಕೋಷ್ಠ ಏವ-ನ ಧಾತುಷು, ಜಾಠರಾಗ್ನಿನೈವ-ನ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ, ಇತಿ| ಯತ ಏವಂ ತತೋಽಸ್ಮಾತ್-ಪ್ರಾಙ್ನಿರೂಪಿತಾದ್ಧೇತುಕದಮ್ಬಕಾತ್, ಪ್ರಾಯೋ ಮಲತಾಂ-ಆಧಿಕ್ಯೇನ ಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾಂ, ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ನಂ ನೈವ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇಽಲಂ-ಸಮರ್ಥಮ್| ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಗ್ರಹಣೇನೈತತ್ಸೂಚಯತಿ,-ಅಭಿನವಮೃತ್ಕುಮ್ಭಜಲಲವಸ್ಯನ್ದನನ್ಯಾಯೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋನುಪ್ರವೇಶಿತಯಾ ಸೋಽನ್ನರಸೋ ಧಾತ್ವಾಪ್ಯಾಯನಮಾತ್ರಂ ಕರೋತ್ಯೇವ, ಅನ್ಯಥಾ ವರ್ಷಗಣಾನುಬನ್ಧಿ ಜೀವಿತಂ ಕ್ಷಯಿಣೋ ನ ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇತ| ತಸ್ಮಾದ್ಧಾತುಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ ನ ತು ಧಾತುಪೋಷಣಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ರಸಃ-ಉಭಯರೂಪೋಽನ್ನರಸೋ ಧಾತುರಸೋ ವಾ, ಅಸ್ಯ-ಕ್ಷಯಿಣಃ, ನಿಕಟಸ್ಯ ರಕ್ತಧಾತೋರ್ನ ಪುಷ್ಟಯೇ, ಮಾಂಸಧಾತೋರ್ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಸ್ಯ ತು ಕುತ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ ? ಏವಂ ನ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ಕಥಮನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಧಾತುಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಧಾರಣಸ್ವಭಾವೇಭ್ಯೋ ವಿನಾ ಕ್ಷಯೀ ಜೀವೇತ್? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಉಪಸ್ತಬ್ಧ ಇತಿ| ಸಃ-ಕ್ಷಯೀ, ಶಕೃತಾ-ಪುರೀಷೇಣ, ಕೇವಲಮುಪಸ್ತಬ್ಧಃ-ಕೃತಾವಷ್ಟಮ್ಭೋ, ವರ್ತತೇ-ಪ್ರಾಣಿತಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಾಹಾರರಸಾಪ್ಯಾಯಿತೈರ್ಧಾತುಭಿರ್ಧಾರಣಸ್ವಭಾವೈರ್ಧೃತಮಾತ್ರಃ| ನನು, "ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ರಸಸ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್| ಕುರ್ಯಾದಗಚ್ಛನ್ಮಾಂಸಾದೀನಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ||" ಇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಸ್ಯ ಸತ್ತಾ ಪ್ರದಿಪಾದಿತಾ| "ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ" ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ಷಯಿಣೋ ರಕ್ತಸ್ಯಾಭಾವಃ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ತದಿಮೇ ವಾಕ್ಯೇ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಘ್ನಾತೇ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ನಾನಯೋರ್ವಾಕ್ಯಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರೋಧಃ| ಯತಃ " ಅಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ" ಇತ್ಯನೇನ ನ ತದ್ಧಾತುರೂಪತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ರಸಸ್ಯ ವಿದಹ್ಯಮಾನತಯಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಸ್ಯ ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶಯಮಗಚ್ಛತೋ ರಕ್ತೋದ್ಭೂತಿರುಕ್ತಾ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋತ್ತರತ್ರ ವಾಕ್ಯೇ "ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ" ಇತ್ಯುವಾಚ| ಅನೇನ ಹಿ ರಸೋ ಧಾತುರೂಪಾಯ ರಕ್ತಾಯ ಶೋಷಿಣೋ ನ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

ಅಥಾಸ್ಯ ಕ್ಷಯಿಣಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಮ್ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮಮ್| ವರ್ಜಯೇತ್|೨೩|

ಸ೦-ಕ್ಷಯಿಣಂ ಬಲಮಾಂಸಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಲಿಙ್ಗೇಷು-ಪೀನಸಾದಿಷು, ಅಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ಸತ್ಸು-ನ ಸರ್ವೇಷೂತ್ಪನ್ನೇಷು, ವರ್ಜಯೇತ್-ನೋಪಕ್ರಮೇತ್| ಕಿ ತಮ್ ? ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮಮ್| ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಯೋರ್ಬಲಂ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಮ್, ತಸ್ಯಾಕ್ಷಮಮ್| ಕ್ಷಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯದ್ಬಲಂ ತಥಾಽಸ್ಯ ಶಮನೋಪಾಯಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಯದ್ಬಲಂ ತತ್ರಾಕ್ಷಮಂ-ಅಸಹಂ, ಯತಸ್ತತೋ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| ಸಾಧಯೇದೇವ ಲಿಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ||೨೩|| ಇತಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್||೧||

ಸ೦-ಅ(ತ)ತೋಽನ್ಯಥಾ-ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಂ ಬಲಮಾಂಸಾಭ್ಯಾಮಕ್ಷೀಣಮತ ಏವ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಕ್ಷಮಂ, ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ-ಪೀನಸಾದಿಷು ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಪಿ ಸತ್ಸು, ಸಾಧಯೇದೇವ| ಕಿಂಪುನರ್ದ್ವಿತ್ರಾದಿಷ್ವೇಷು ಸಾಧಯೇದಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

ಅಥಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರುಪದ್ರವಭೂತಾನಾಮಾದಿಶಬ್ದಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸ್ವರಭೇದಾದೀನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಾನ್ಯಾಹ - - - - ಅಥ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್| ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ ಷಷ್ಠಶ್ಚ ಮೇದಸಾ| ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇತ್|೨೪|

ಸ೦-ದೋಷೈಃ-ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ-ಸನ್ನಿಪತಿತೈಃ, ತಥಾ ಕ್ಷಯಾತ್, ತಥಾ ಷಷ್ಠಃ ಸ್ವರಭೇದೋ ಮೇದಸಾ, ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ತತ್ರ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ||೨೪|| ಶೂಕಪರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಯೋಽನಿಲಾತ್| |೨೫|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಷಟ್ಸು ಸ್ವರಭೇದೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾತ್ಸ್ವರಭೇದೇ ಸತಿ ಕ್ಷಾಮಾದಿಮಾನ್ ಸ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಶೂಕಪೂರ್ಣಸದೃಶಗಲತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಯಶ್ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷ ಉಕ್ತಾವಸೂಯನಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವರಭೇದೇ ಸತಿ ತಾಲುನಿ ಗಲೇ ಚ ದಾಹಃ, ತಥಾ ಶೋಷಃ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ತಾಲುಗಲಯೋರೇವ| ತಥಾ, ಉಕ್ತಾವಸೂಯನಂ-ವಾಕ್ಯವಿಷಯೇಽಸಹನಮ್, ಪಿತ್ತಸ್ವರಭೇದೀ ವಾಕ್ಯಂ ವಕ್ತುಮಸಮರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫಾತ್ಕಣ್ಠಂ ಮನ್ದಃ ಖುರಖುರಾಯತೇ| ಸ್ವರೋ ವಿಬದ್ಧಃ|೨೬|

ಸ೦-ಕಫಾತ್ಸ್ವರಭೇದೇ ಕಣ್ಠಂ ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ-ಉಪಲೇಪಮಿವ ಗಲಸ್ಯ ಕುರ್ವನ್, ಖುರಖುರಾಯತೇ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕಣ್ಠಸ್ಯೈವ ಖುರಖುರಮಿತ್ಯವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಸ್ವರಭೇದೇಭ್ಯೋಽಯಂ ಮನ್ದಃ ಸ್ವರೋ-ನೋಚ್ಚೈಃ ಶ್ರೂಯತೇ| ತಥಾ, ವಿಬದ್ಧೋ-ವದತೋ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಖಲನರೂಪಃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಃ|೨೬|

ಸ೦-ಸರ್ವೈಃ-ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸಮುದಿತೈಃ, ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಃ-ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣಃ, ಸರ್ವಭೇದೋ ಭವತಿ|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ಕ್ಷಯಾತ್ಕಷೇತ್||೨೬|| ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮ್| |೨೭|

ಸ೦-ಕ್ಷಯಾತ್ ಸ್ವರಭೇದಃ ಕಷೇತ್-ಹಿಂಸ್ಯಾತ್, ಕಣ್ಠಮರ್ಮಘಟನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನುಕ್ತಮಪಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕಣ್ಠಮಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಕ್ಷಯಸ್ವರಭೇದೀ ಧೂಮಾಯತೀವಾತಿಶಯೇನ| ಅತ್ಯರ್ಥಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಸ್ವರಭೇದೇಽಪಿ ಧೂಮಾಯನಂ ಭವತೀತಿ ಗಮಯತಿ| ಧೂಮಾಯತೀತಿ ಧೂಮನಿಃಸರಣಮಿವ ನಾಸಿಕಾದಿದೇಶೇಷ್ವನುಭವತಿ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

ಮೇದಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷ್ಯಾಕ್ಷರಶ್ಚ|೨೭|

ಸ೦-ಮೇದಸಾ ಸ್ವರಭೇದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಃ| ತಥಾ, ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ-ಕಥಞ್ಚಿತ್, ಲಕ್ಷ್ಯಾಣಿ-ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ಅಕ್ಷರಾಣಿ ಯತ್ರ ಸ ಏವಮ್| ಏತದೇವ ಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷ್ಯಾಕ್ಷರತ್ವಂ ಕಫಸ್ವರಭೇದಾದಧಿಕಮ್|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| ಅತ್ರ ಸರ್ವೈರನ್ತ್ಯಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೭|| ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್||೨||

ಸ೦-ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಃ ಸ್ವರಭೇದಃ, ತಥಾಽನ್ತೇ ಪಠಿತತ್ವಾನ್ಮೇದಃಸ್ವರಭೇದಃ-ಅನ್ತ್ಯಃ, ತಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ಚತುರಸ್ತ್ವನ್ಯಾನ್ ಸಾಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಾದವಗಮ್ಯತೇ|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

ಅಥಾರೋಚಕನಿದಾನಮ್| ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ||೨೮||

ಸ೦-ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಹೃದಯಂ ಚ ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಮ್, ತತ್ಸಂಶ್ರಯಃ-ಆಶ್ರಯೋ, ಯೇಷಾಂ ತೈಸ್ತತ್ರಸ್ಥೈಃ ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರರೋಚಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾರ್ಥಾಜ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಿತೇನಾರೋಚಕಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ-ಅನೇಕವಿಧೇನ ಕ್ರೋಧಶೋಕಾದಿನೋಪತಪ್ತೇನ, ಪಞ್ಚಮೋಽರೋಚಕ ಆಗನ್ತುರ್ಭವೇತ್| ಅತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಿತತ್ವಮವಶ್ಯಮಾಶ್ರಯಣೀಯಮ್| ಉಪಾದಾನಾದೇವ ಪಞ್ಚತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಮನಃಸನ್ತಾಪಜಃ ಪಞ್ಚಮ ಏವೇತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಗ್ರಹಣಮ್| ಮನ್ಯುಶೋಕಾದ್ಯನೇಕಪ್ರಕಾರಮನಃಸನ್ತಾಪತ್ವೇಽಪ್ಯೇಕ ಏವ ಮನಃಸನ್ತಾಪಜೋಽರೋಚಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಸರ್ವೋತ್ಥೇ ವಿರಸಂ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾಮಲಮ್||೨೯|| ಇತ್ಯರೋಚಕನಿದಾನಮ್||೩||

ಸ೦-ವಾತಾದ್ಯುದ್ಭವೇಷ್ವರೋಚಕೇಷು ಮುಖಂ-ಆಸ್ಯಂ, ಕ್ರಮೇಣ ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಭವತಿ| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪಿತ್ತಾರೋಚಕೇಽಪಿ ತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರತಾ ಭವತಿ, ನ ಕಟುಕಾಸ್ಯತ್ವಮ್| ಸರ್ವೋತ್ಥೇ-ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽರೋಚಕೇ, ವಿರಸಮಾಸ್ಯಂ ಭವತಿ-ನಿಶ್ಚಿತರಸಾಜ್ಞಾನಮ್| ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಸಮುತ್ಥೇಷ್ವರೋಚಕೇಷು ಯಥಾಮಲಂ-ಯಥಾದೋಷಂ, ಮುಖಂ ಭವೇತ್| ತತ್ರ ಶೋಕಭಯಕಾಮಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾದಿಸನ್ತಪ್ತಮನಃಸಮುತ್ಥೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಕಷಾಯಮ್, ಕ್ರೋಧಸನ್ತಪ್ತಮನಃಸಮುತ್ಥೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪಾತ್ ತಿಕ್ತಮ್, ಗ್ರಹೋಪತಪ್ತಮನಃಸಮುತ್ಥೇ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಾತ್ ವಿರಸಾಸ್ಯತ್ವಮ್, ಇತಿ ಯಥಾಮಲಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

ಅಥ ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್| ಛರ್ದಿರ್ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟೈರರ್ಥೈಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ| |೩೦|

ಸ೦-ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ, ಛರ್ದಿರ್ಭವೇತ್| ಸನ್ನಿಪತಿತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಪಿ ಛರ್ದಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ದ್ವಿಷ್ಟೈಃ-ಅನಭಿಪ್ರೇತೈಃ ಶಬ್ದಾದಿಭಿಶ್ಚ, ಪಞ್ಚಮೀ ಛರ್ದಿರ್ಭವೇತ್| ಪೂರ್ವವತ್ ಪಞ್ಚಮೀತ್ಯೇತನ್ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ದ್ವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಹ್ಯರ್ಥಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಾತ್ ಬಹ್ವ್ಯಶ್ಛರ್ದಯೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯತೇ ತಥಾ ಶಙ್ಕಾನಿವೃತ್ತಯೇ ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಯೋಗಜಾ ಏಕೈವ ಛರ್ದಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ಉದಾನೋ ವಿಕೃತೋ ದೋಷಾನ್ ಸರ್ವಾಸ್ವಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಸ್ಯತಿ||೩೦||

ಸ೦-ಉದಾನಾಖ್ಯೋ ವಾಯುರ್ವಿಕೃತಃ ಸರ್ವಾನಪಿ ದೋಷಾನ್-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನ್, ಊರ್ಧ್ವಮಸ್ಯತಿ-ಕ್ಷಿಪತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ, ಸರ್ವಾಸ್ವೇವ ಛರ್ದಿಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

ತಾಸೂತ್ಕ್ಲೇಶಾಸ್ಯಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯೋಽಗ್ರಗಾಃ| |೩೧|

ಸ೦-ತಾಸು-ಛರ್ದಿಷು, ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾದಯೋಽಗ್ರಗಾಃ-ಅಗ್ರೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪತಯೋದ್ಭವನ್ತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇಶಃ-ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ಮೂರ್ತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೋದಯೋ ಬುದ್ಬುದವದುತ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| ನಾಭಿಪೃಷ್ಠಂ ರುಜನ್ ವಾಯುಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್||೩೧|| ತತೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್| ಶಬ್ದೋದ್ಗಾರಯುತಂ ಕೃಷ್ಣಮಚ್ಛಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್||೩೨|| ಕಾಸಸ್ಯಾಶೋಷಹೃನ್ಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರಪೀಡಾಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಃ| |೩೩|

ಸ೦-ವಾಯುಃ ಕಾಸಾದಿಮಾನ್ ಇದಮಿದಂ ಕುರ್ವನ್ ವಮೇತ್-ಛರ್ದಿಂ ಕರೋತಿ| ನಾಭಿಂ ಪೃಷ್ಠಂ ಚ ರುಜನ್-ಪೀಡಯನ್, ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ರುಜನ್, ಆಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್-ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೇರಯೇತ್| ತತಃ-ತಸ್ಮಾದಾಹಾರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಾದನನ್ತರಂ, ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ-ನ ನಿರನ್ತರಂ, ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ-ಅಲ್ಪಂ ಕೃತ್ವಾ, ಕಷಾಯಂ ವಮೇತ್-ನ ಮಧುರಾದ್ಯನ್ಯತಮಮ್| ತಥಾ, ಫೇನಿಲಂ-ಫೇನಯುಕ್ತಮ್| ಫೇನಿಲಮಿತಿ "ಫೇನಾದಿಲಚ್ಚ" ಇತೀಲಚ್| ತಥಾ, ಶಬ್ದಯುತಮುದ್ಗಾರಯುತಮ್| ತಥಾ, ಕೃಷ್ಣಂ-ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಅಚ್ಛಂ-ತನು| ತಥಾ, ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ-ಕಥಂಕಥಞ್ಚಿತ್ ನ ಯಥಾಸುಖಮ್| ತಥಾ, ವೇಗವತ್-ವೇಗಯುತಮ್|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ಪಿತ್ತಾತ್ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್||೩೩|| ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟೂಷ್ಣಂ ಚ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಾಪದಾಹವತ್| |೩೪|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್ ಕ್ಷಾರೋದಕಸದೃಶಾದಿಕಂ ವಮೇತ್| ತಥಾ, ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾತಾಪದಾಹಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಂ ತೃಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವಮೇತ್|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಶೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತನ್ತುಗವಾಕ್ಷಿತಮ್||೩೪|| ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್||೩೫||

ಸ೦-ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಕಂ ವಮೇತ್| ತಥಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ತನ್ತುಜಾಲೇನ ಗವಾಕ್ಷಿತಮ್| ತಥಾ, ಮುಖಶ್ವಯಥ್ವಾದಿಮಾನ್| ತಥಾ, ಮಧುರಾದಿಕಂ ವಮೇತ್|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ಮಲೈಃ ಸರ್ವೈ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ ಯಾ ಚ ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| |೩೬|

ಸ೦-ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ಛರ್ದಿಃ ಸರ್ವೈರ್ಮಲೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈಃ, ಭವೇತ್| ನ ಕೇವಲಂ ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ, ಯಾ ಚ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ-ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫|೭೭) - "ಛರ್ದಿರ್ವೇಗವತೀ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಾ, ಸಾಽಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ-ದೋಷತ್ರಯಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾ, ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್-ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ನ ತು ರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ ಯಾ ಛರ್ದಿಸ್ತಾಂ ತ್ಯಜೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್, ತಸ್ಯಾ ರಿಷ್ಟತ್ವೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾತ್|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ಪೂತ್ಯಮೇಧ್ಯಾಶುಚಿದ್ವಿಷ್ಟದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ||೩೬|| ತಪ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹೃದಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ಛರ್ದಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಯೋಗಜಾ| |೩೭|

ಸ೦-ಪೂತ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತಪ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ-ಉಪತಪ್ತೇ ಮನಸಿ, ತಥಾ ತೈರೇವ ಪೂತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ-ಪೀಡಿತೇ, ಹೃದಿ ಯಾ ಜಾಯತೇ ಛರ್ದಿಃ ಸಾ ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಯೋಗಜಾ ಛರ್ದಿರುಚ್ಯತೇ| ಆದಿಃ-ಪ್ರಕಾರೇ, ಯಥಾ-ಆಕೃತಿಗಣೇಷು|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

ನನು, ಕೃಮ್ಯಾದಿಜಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಛರ್ದೀಂಷಿ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯೇವ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನೋಕ್ತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ವಾತಾದೀನೇವ ವಿಮೃಶೇತ್ಕೃಮಿತೃಷ್ಣಾಮದೌಹೃದೇ||೩೭|| ಶೂಲವೇಪಥುಹೃಲ್ಲಾಸೈರ್ವಿಶೇಷಾತ್ ಕೃಮಿಜಾಂ ವದೇತ್| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ|೩೮| ಇತಿ ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್||೪||

ಸ೦-ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್ ಕೃಮ್ಯಾದಿಶಬ್ದೈರೇವ ಛರ್ದಯ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕೃಮಿತೃಷ್ಣಾಮಗರ್ಭಿಣೀದೌಹೃದಜೇ ಛರ್ದಿಷಿ ವಾತಾದೀನೇವ ಯಥಾ ಯಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿಮೃಶೇತ್-ವಿಚಾರಯೇಲ್ಲಕ್ಷಯೇತ್| ನ ಹಿ ವಾತಾದೀನನ್ತರೇಣೈತಾಃ ಛರ್ದಯಃ ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಅತ ಏವೈವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥೋಽತ್ರ ವ್ಯಧಾಯಿ| ಏವಂ ಕೃಮಿಜಾಂ ಕದಾಚಿದ್ವಾಯುಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾಮಥವಾ ಪಿತ್ತಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾಂ ಕಫಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾಂ ವಾ ಯಥಾಯಥಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಏವಂ ತೃಷ್ಣಾಮದೌಹೃದಚ್ಛರ್ದಿಷಿ ವಾತಾದೀನ್ ವಿಮೃಶೇತ್| ವಿಶೇಷೇಣ ಶೂಲವೇಪಥುಹೃಲ್ಲಾಸೈಃ ಕೃಮಿಜಾಂ ವದೇತ್| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣೈಶ್ಚ-ಅನನ್ತರಮೇವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ, ಕೃಮಿಜಾಂ ವದೇತ್|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

ಅಧುನಾ ಹೃದ್ರೋಗಂ ಲಿಲಕ್ಷಯಿಷುರಾಹ - - - - ಅಥ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್| | ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಹೃದ್ಗದಾಃ||೩೮|| ತೇಷಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ ಸಮುತ್ಥಾನೈಶ್ಚ ಸಮ್ಭವಃ| |೩೯|

ಸ೦-ಹೃದ್ಗದಾಃ ಪಞ್ಚ ಸ್ಮೃತಾಃ, ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ| [ತೇಷಾಂ-ಹೃದ್ರೋಗಾಣಾಂ, ಗುಲ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ, ಸಮುತ್ಥಾನೈಃ-ಕಾರಣೈಃ, ಸಮ್ಭವಃ-ಉತ್ಪತ್ತಿಃ| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| ವಾತೇನ ಶೂಲ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಯುದ್ಯತೇ ಸ್ಫುಟತೀವ ಚ||೩೯|| ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತಿ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ದ್ರವಃ| ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೀನತಾ ಶೋಕೋ ಭಯಂ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ||೪೦|| ವೇಪಥುರ್ವೇಷ್ಟನಂ ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸರೋಧೋಽಲ್ಪನಿದ್ರತಾ| |೪೧|

ಸ೦-ವಾತೇನ ಹೃದ್ರೋಗೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಹೃದಯಂ ಶೂಲ್ಯತೇ| ಅತ್ಯರ್ಥಶಬ್ದೇನೇದಂ ಗಮಯತಿ,-ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಹೃದ್ರೋಗೇಷು ಹೃದಯಂ ಶೂಲ್ಯತೇಽತಿಶಯೇನ ತು ವಾತಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಇತಿ| ತಥಾ, ತುದ್ಯತೇ-ಪ್ರಾಜನೇನೇವ| ಶೂಲಂ-ಸನ್ತತಾ ಪೀಡಾ| ತೋದೋ-ವಿಚ್ಛಿನ್ನೋಽತಿಶಯೇನ ರುಗುದ್ಭವಃ| ತಥಾ, ಹೃದಯಂ ಸ್ಫುಟತೀತ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಾದಿಯುತಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶೂನ್ಯತಾ ದ್ರವತ್ವಂ ಚ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಧೃದಯಸ್ಯೈವ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ಪಿತ್ತಾ ತ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದೋಽಮ್ಲಕಃ ಕ್ಲಮಃ||೪೧|| ಛರ್ದನಂ ಚಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಃ ಪೀತತಾ ಜ್ವರಃ| |೪೨|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್-ಪಿತ್ತೇನ, ತೃಷ್ಣಾದಯ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್||೪೨|| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದನಿಷ್ಠೀವನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾರುಚಿಜ್ವರಾಃ| |೪೩|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ, ತಥಾ ಭಾರಿಕಂ-ಗುರು, ಭವತಿ| ಕಥಮ್ ? ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್-ವಿದ್ಯಮಾನಾಶ್ಮಗರ್ಭಸದೃಶಮ್| ತಥಾ, ಕಾಸಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ|೪೩|

ಸ೦-ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೋ ಹೃದ್ರೋಗಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತಾ||೪೩|| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಷಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ರುತಿಃ| ಹೃದಯಂ ಪ್ರತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದಾರ್ಯತೇ||೪೪|| ಚಿಕಿತ್ಸೇದಾಮಯಂ ಘೋರಂ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಮ್| |೪೫| ಇತಿ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್||೫||

ಸ೦-ಕೃಮಿಭಿಶ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಶ್ಯಾವಾಕ್ಷಿತಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಅತ್ರ-ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗೇ, ಹೃದಯಂ ಕ್ರಕಚೇನೇವ-ಕರಪತ್ರೇಣೇವ, [ ಪ್ರತತಂ- ] ಸನ್ತತಂ, ದಾರ್ಯತೇ| ತಂ-ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಾಖ್ಯಮಾಮಯಂ, ಘೋರಂ-ಅತಿದುಃಸಹಂ, ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಂ-ಆಶುವಿಘಾತಕಾರಿಣಂ, ಶೀಘ್ರಂ-ಆಶ್ವೇವ, ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಮಹಾಮರ್ಮಣೋ ಹೃದಯಸ್ಯ ಕೃಮಿಭಿರ್ಭಕ್ಷಣಾತ್|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ಉಕ್ತಾ ಹೃದ್ರೋಗಾಃ| ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ತೃಷ್ಣಾಽನ್ತರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ - - - - ಅಥ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್| | ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ರಸಕ್ಷಯಾತ್||೪೫|| ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಕಾರಣಮ್| ಸರ್ವಾಸು ತೇ ಏವ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಹೇತುಃ| ಕುತ ಏವಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತತ್ಪ್ರಕೋಪೋ ಹಿ ಸೌಮ್ಯಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್||೪೬|| ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪತೃಡ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್| ಸೌಮ್ಯಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಪೂರ್ವಕಂ ತೃಷ್ಣಾನಾಂ ಯತೋ ಜನ್ಮ, ತಸ್ಮಾದಿದಮಾಹ - - - - ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಸಿರಾಃ||೪೭|| ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ| |೪೮|

ಸ೦-ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ| ಉಪಾದಾನಾದೇವ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಷಷ್ಠೀತ್ಯೇತದ್ವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಆಮೋದ್ಭವಾದ್ಯಾ ಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಸ್ತಾಃ ಸರ್ವಾಸ್ತೃಷ್ಣಾನಾಂ ಷಟ್ತ್ವಂ ನಾತಿಕ್ರಾಮನ್ತಿ, ವಾತಪಿತ್ತಜತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ತಾಸಾಮಾಸ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ| ಸ೦-ಸರ್ವಾಸು-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸು ಚ ತೃಷ್ಣಾಸು, ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕಾರಣಮ್| ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸೌಮ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಗತಸ್ಯ ಧಾತೋಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ರಸಾದೇರ್ಧಾತೋಃ, ಆಹಾರವಿಹಾರಾದಿನಾ ಯತ್ಪ್ರಶೋಷಣಂ ತಸ್ಮಾತ್, ತಯೋಃ-ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ, ಪ್ರಕೋಪೋ 'ಜಾಯತೇ' ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಪ್ರಕೋಪಃ ? ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪತೃಡ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್| ಸ೦-ಜಿಹ್ವಾದಿಸಿರಾಃ ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾಃ ಸಮುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ||೪೮|| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಕಾರ್ಕಶ್ಯಂ ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣಂ ಕ್ಲಮಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಸ್ತೃಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽಽಮಯಾಃ||೪೯||

ಸ೦-ಮುಖಶೋಷಾದಿಕಂ ತೃಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಮಯಪರ್ಯನ್ತಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತಾಸಾಂ-ತೃಷ್ಣಾನಾಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ತೃಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಃ-ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋಕ್ತಾಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೪|೧೦) ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದಬಾಧಿರ್ಯಾದಯಃ|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

ಮಾರುತಾತ್ ಕ್ಷಾಮತಾ ದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖತೋದಃ ಶಿರೋಭ್ರಮಃ| ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ರುತಿನಿದ್ರಾಬಲಕ್ಷಯಾಃ||೫೦|| ಶೀತಾಮ್ಬುಪಾನಾದ್ದೃದ್ಧಿಶ್ಚ| |೫೧|

ಸ೦-ವಾತಾತ್ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಕ್ಷಾಮತಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

ಪಿತ್ತಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ಯತಿಕ್ತತಾ| ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಪ್ರತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ||೫೧||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

ಕಫತೃಷ್ಣಾಮಾಹ - - - - ಕಫೋ ರುಣದ್ಧಿ ಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಮ್| ಸ್ರೋತಃಸು ಸ ಕಫಸ್ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ||೫೨|| ಶುಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ಕ್ರತಾ| ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ||೫೩|| ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಶ್ಚ| |೫೪|

ಸ೦-ಕಫಃ ಕುಪಿತೋ ಜಲವಾಹಿಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಯದಾ ಮಾರುತಂ ರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ಸ ಚ ಕಫಸ್ತೇನ-ಮರುತಾ, ಪಙ್ಕ ಇವ ಶೋಷ್ಯತೇ| ತತಃ-ತಸ್ಮಿನ್ಕಫೇ ಶುಷ್ಕೇ ಸತಿ, ಕಣ್ಠಃ ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತೋ-ವ್ಯಾಪ್ತಃ, ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ನಿದ್ರಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ| |೫೪|

ಸ೦-ಸರ್ವೈಃ-ಸನ್ನಿಪತಿತೈಃ, ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| ಆಮೋದ್ಭವಾ ಚ, ಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಜಾ||೫೪|| ಉಷ್ಣಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಮ್| ಊಷ್ಮಾ ರುದ್ಧೋ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಜೈವ ಸಾ||೫೫|| ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಸ್ನೇಹಜಾ ಚ ಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ||೫೬||

ಸ೦-ಆಮೋದ್ಭವಾ ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಭಕ್ತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾತ್ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಜಾ| ಉಷ್ಣೇನ ಮ್ಲಾನಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಸಹಸಾ-ಝಟಿತ್ಯೇವ, ಶೀತಂ ಜಲಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಯೋಷ್ಮಾ ರುದ್ಧಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಗತೋ ಯಾಂ ತೃಷಂ-ತೃಷ್ಣಾಂ, ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಾ ಪಿತ್ತಜೈವ ತೃಷ್ಣಾ, ನ ತ್ವನ್ಯಾ ಬೋಧ್ಯಾ| ಯಾ ಚ ತೃಟ್ ಪಾನಸ್ಯ-ಮದ್ಯಪಾನಸ್ಯ, ಅತಿಪಾನೋದ್ಭವಾ ಸಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಜೈವ| ಯಾ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಜಾ ತೃಟ್ ಸಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಜೈವ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಭೋಜನೇನ ಯಾ ತೃಟ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸಾ ಕಫಸಮ್ಭವಾ ವೇದ್ಯಾ|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

ತೃಷ್ಣಾ ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ| |೫೭|

ಸ೦-ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ-"ರಸೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶ್ರಮಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೧೭) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ, ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ ತೃಷ್ಣಾ ಬೋಧ್ಯಾ|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| ಶೋಷಮೇಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ||೫೭|| ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ| ೫೭ ೧/೨| ಇತಿ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ಶರೀರಸ್ಥಾನೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||

ಸ೦-ಶೋಷಮೇಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯತಮದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗಾತ್-ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಾತ್, ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ, ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೫||