Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ ಉಚ್ಯತೇ ? ಯಸ್ಯೇದಂ ನಿದಾನಮ್, ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್| ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಚ ಸ್ಮೃತಃ||೧||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
ತತ್ರಾದ್ಯಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದ್ಯದಯಂ ಪುರಾ| ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ||೨|| ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಸಃ| ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಟ್ ತೇಷು ರಾಜನಾತ್||೩||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೌಜಃಸ್ನೇಹಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ||೪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
ಅತ ಏವಾಹ - - - - ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ| ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶ್ಯ ತಾನ್ ಸಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್||೫|| ಮುಖಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿವೃತ್ಯ ವಾ| ಸರ್ಪನ್ನೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್||೬||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಕ್ಷವಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಸದನಂ ವಹ್ನಿದೇಹಯೋಃ||೭|| ಸ್ಥಾಲ್ಯಮತ್ರಾನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಪ್ಯಶುಚೀಕ್ಷಣಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪಾತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ||೮|| ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಶ್ನತೋಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಪಾಣ್ಯೋರವೇಕ್ಷಾ ಪಾದಾಸ್ಯಶೋಫೋಽಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ||೯|| ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಘೃಣಿತ್ವಂ ಮೂರ್ದ್ಧಗುಣ್ಠನಮ್||೧೦|| ನಖಕೇಶಾತಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭಿಭವೋ ಭವೇತ್| ಪತಙ್ಗಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ||೧೧|| ಕೇಶಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿರಾಶೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್| ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ||೧೨|| ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಿರೀಣಾಂ ಪತತಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಚ ಮಹೀರುಹಾಮ್| |೧೩|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಾದಶರೂಪಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - | ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾಂ ಸಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರರುಜೋಽರುಚಿಃ||೧೩|| ಊರ್ಧ್ವಂ, ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಸಂಶೋಷಾವಧಃ, ಚ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗೇ| ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ಥೇ ಪಾರ್ಶ್ವರುದ್ಗೋಷೇ, ಸನ್ಧಿಗೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ||೧೪|| ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ| |೧೫|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಮುರೋರುಜಮ್||೧೫|| ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಸಾದಾಸ್ಯಪೂತಿತಾಃ| |೧೬|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಮಂಸಾಙ್ಗಮರ್ದನಮ್||೧೬|| ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ| |೧೭|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
ಪಿತ್ತಾತ್ಪಾದಾಂಸಪಾಣಿಷು| ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಸೃಕ್ಽಽಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ||೧೭||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
ಕಫಾದರೋಚಕಶ್ಛರ್ದಿಃ ಕಾಸೋ ಮೂರ್ದ್ಧಾಙ್ಗಗೌರವಮ್| ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಸಾದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೧೮||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
ಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ ಮಾಂಸಾ(ಅನ್ನಾ)ದ್ಯಭ್ಯವಹಾರತೋಽಪಿ ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ, ನ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಃ, ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ - - - - ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಸೋಪಲೇಪೈಃ ಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ| ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತೂಷ್ಮಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ||೧೯|| ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ರಸಸ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್| ಕುರ್ಯಾದಗಚ್ಛನ್ಮಾಂಸಾದೀನಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ||೨೦|| ಪಚ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವಾನ್ನಮನ್ನಪಕ್ತ್ರೈವ ಚಾಸ್ಯ ಯತ್| ಪ್ರಾಯೋಽಸ್ಮಾನ್ಮಲತಾಂ ಯಾತಂ ನೈವಾಲಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ||೨೧|| ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುತ ಏವ ತು| ಉಪಸ್ತಬ್ಧಃ ಸ ಶಕೃತಾ ಕೇವಲಂ ವರ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ||೨೨||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
ಅಥಾಸ್ಯ ಕ್ಷಯಿಣಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಮ್ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮಮ್| ವರ್ಜಯೇತ್|೨೩|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| ಸಾಧಯೇದೇವ ಲಿಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ||೨೩|| ಇತಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್||೧||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
ಅಥಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರುಪದ್ರವಭೂತಾನಾಮಾದಿಶಬ್ದಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸ್ವರಭೇದಾದೀನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಾನ್ಯಾಹ - - - - ಅಥ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್| ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ ಷಷ್ಠಶ್ಚ ಮೇದಸಾ| ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇತ್|೨೪|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| ತತ್ರ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ||೨೪|| ಶೂಕಪರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಯೋಽನಿಲಾತ್| |೨೫|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷ ಉಕ್ತಾವಸೂಯನಮ್||೨೫||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫಾತ್ಕಣ್ಠಂ ಮನ್ದಃ ಖುರಖುರಾಯತೇ| ಸ್ವರೋ ವಿಬದ್ಧಃ|೨೬|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಃ|೨೬|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| ಕ್ಷಯಾತ್ಕಷೇತ್||೨೬|| ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮ್| |೨೭|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
ಮೇದಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷ್ಯಾಕ್ಷರಶ್ಚ|೨೭|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| ಅತ್ರ ಸರ್ವೈರನ್ತ್ಯಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೭|| ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್||೨||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
ಅಥಾರೋಚಕನಿದಾನಮ್| ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ||೨೮||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಸರ್ವೋತ್ಥೇ ವಿರಸಂ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾಮಲಮ್||೨೯|| ಇತ್ಯರೋಚಕನಿದಾನಮ್||೩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
ಅಥ ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್| ಛರ್ದಿರ್ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟೈರರ್ಥೈಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ| |೩೦|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| ಉದಾನೋ ವಿಕೃತೋ ದೋಷಾನ್ ಸರ್ವಾಸ್ವಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಸ್ಯತಿ||೩೦||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
ತಾಸೂತ್ಕ್ಲೇಶಾಸ್ಯಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯೋಽಗ್ರಗಾಃ| |೩೧|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| ನಾಭಿಪೃಷ್ಠಂ ರುಜನ್ ವಾಯುಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್||೩೧|| ತತೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್| ಶಬ್ದೋದ್ಗಾರಯುತಂ ಕೃಷ್ಣಮಚ್ಛಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್||೩೨|| ಕಾಸಸ್ಯಾಶೋಷಹೃನ್ಮೂರ್ದ್ಧಸ್ವರಪೀಡಾಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಃ| |೩೩|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| ಪಿತ್ತಾತ್ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್||೩೩|| ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟೂಷ್ಣಂ ಚ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಾಪದಾಹವತ್| |೩೪|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಶೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತನ್ತುಗವಾಕ್ಷಿತಮ್||೩೪|| ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್||೩೫||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ಮಲೈಃ ಸರ್ವೈ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ ಯಾ ಚ ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| |೩೬|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| ಪೂತ್ಯಮೇಧ್ಯಾಶುಚಿದ್ವಿಷ್ಟದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ||೩೬|| ತಪ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹೃದಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ಛರ್ದಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಯೋಗಜಾ| |೩೭|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
ನನು, ಕೃಮ್ಯಾದಿಜಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಛರ್ದೀಂಷಿ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯೇವ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನೋಕ್ತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ವಾತಾದೀನೇವ ವಿಮೃಶೇತ್ಕೃಮಿತೃಷ್ಣಾಮದೌಹೃದೇ||೩೭|| ಶೂಲವೇಪಥುಹೃಲ್ಲಾಸೈರ್ವಿಶೇಷಾತ್ ಕೃಮಿಜಾಂ ವದೇತ್| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ|೩೮| ಇತಿ ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್||೪||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
ಅಧುನಾ ಹೃದ್ರೋಗಂ ಲಿಲಕ್ಷಯಿಷುರಾಹ - - - - ಅಥ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್| | ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಹೃದ್ಗದಾಃ||೩೮|| ತೇಷಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ ಸಮುತ್ಥಾನೈಶ್ಚ ಸಮ್ಭವಃ| |೩೯|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| ವಾತೇನ ಶೂಲ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಯುದ್ಯತೇ ಸ್ಫುಟತೀವ ಚ||೩೯|| ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತಿ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ದ್ರವಃ| ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೀನತಾ ಶೋಕೋ ಭಯಂ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ||೪೦|| ವೇಪಥುರ್ವೇಷ್ಟನಂ ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸರೋಧೋಽಲ್ಪನಿದ್ರತಾ| |೪೧|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| ಪಿತ್ತಾ ತ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದೋಽಮ್ಲಕಃ ಕ್ಲಮಃ||೪೧|| ಛರ್ದನಂ ಚಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಃ ಪೀತತಾ ಜ್ವರಃ| |೪೨|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್||೪೨|| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದನಿಷ್ಠೀವನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾರುಚಿಜ್ವರಾಃ| |೪೩|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ|೪೩|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತಾ||೪೩|| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಷಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ರುತಿಃ| ಹೃದಯಂ ಪ್ರತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದಾರ್ಯತೇ||೪೪|| ಚಿಕಿತ್ಸೇದಾಮಯಂ ಘೋರಂ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಮ್| |೪೫| ಇತಿ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್||೫||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
ಉಕ್ತಾ ಹೃದ್ರೋಗಾಃ| ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ತೃಷ್ಣಾಽನ್ತರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ - - - - ಅಥ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್| | ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ರಸಕ್ಷಯಾತ್||೪೫|| ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಕಾರಣಮ್| ಸರ್ವಾಸು ತೇ ಏವ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಹೇತುಃ| ಕುತ ಏವಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತತ್ಪ್ರಕೋಪೋ ಹಿ ಸೌಮ್ಯಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್||೪೬|| ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪತೃಡ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್| ಸೌಮ್ಯಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಪೂರ್ವಕಂ ತೃಷ್ಣಾನಾಂ ಯತೋ ಜನ್ಮ, ತಸ್ಮಾದಿದಮಾಹ - - - - ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಸಿರಾಃ||೪೭|| ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ| |೪೮|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ||೪೮|| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಕಾರ್ಕಶ್ಯಂ ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣಂ ಕ್ಲಮಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಸ್ತೃಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽಽಮಯಾಃ||೪೯||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
ಮಾರುತಾತ್ ಕ್ಷಾಮತಾ ದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖತೋದಃ ಶಿರೋಭ್ರಮಃ| ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ರುತಿನಿದ್ರಾಬಲಕ್ಷಯಾಃ||೫೦|| ಶೀತಾಮ್ಬುಪಾನಾದ್ದೃದ್ಧಿಶ್ಚ| |೫೧|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
ಪಿತ್ತಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ಯತಿಕ್ತತಾ| ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಪ್ರತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ||೫೧||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
ಕಫತೃಷ್ಣಾಮಾಹ - - - - ಕಫೋ ರುಣದ್ಧಿ ಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಮ್| ಸ್ರೋತಃಸು ಸ ಕಫಸ್ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ||೫೨|| ಶುಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ಕ್ರತಾ| ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ||೫೩|| ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಶ್ಚ| |೫೪|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ| |೫೪|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| ಆಮೋದ್ಭವಾ ಚ, ಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಜಾ||೫೪|| ಉಷ್ಣಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಮ್| ಊಷ್ಮಾ ರುದ್ಧೋ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಜೈವ ಸಾ||೫೫|| ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಸ್ನೇಹಜಾ ಚ ಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ||೫೬||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
ತೃಷ್ಣಾ ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ| |೫೭|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| ಶೋಷಮೇಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ||೫೭|| ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ| ೫೭ ೧/೨| ಇತಿ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ಶರೀರಸ್ಥಾನೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon