5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ശ്വാസഹിധ്മനിദാനാദനന്തരം രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| കാസാദുപേക്ഷയാ "ശ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദി" (ഹൃ. നി. അ. ൩|൩൮) ഇത്യുക്തമ്| ഹിധ്മാശ്വാസയോശ്ചൈകയോഗക്ഷേമത്വാത് ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനാനന്തരം രാജയക്ഷ്മനിദാനമാരഭ്യതേ -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-പൂര്വവദത്ര വ്യാഖ്യാ| ആദിശബ്ദേന സ്വരഭേദാദീനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

രാജയക്ഷ്മാ ക ഉച്യതേ ? യസ്യേദം നിദാനമ്, ഇത്യാഹ - - - - അഥ രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്| അനേകരോഗാനുഗതോ ബഹുരോഗപുരോഗമഃ| രാജയക്ഷ്മാ ക്ഷയഃ ശോഷോ രോഗരാഡിതി ച സ്മൃതഃ||൧||

സ൦-അനേകൈഃജ്വരാതീസാരാദിഭിഃ, പരിവൃതഃ| തഥാ, ബഹൂനാം രോഗാണാം-ഗുല്മാതീസാരാദീനാം, പുരോഗമഃ-പ്രധാനശ്ച| യഥാ ഹി രാജാ പ്രാക് പശ്ചാത് രഥേഭാശ്വജനൈരനുഗമ്യതേ, തഥാऽയം രോഗോ രോഗൈഃ| രാജയക്ഷ്മേത്യാദയശ്ചതസ്രഃ സംജ്ഞാഃ|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

തത്രാദ്യാം സംജ്ഞാം വ്യുത്പാദയന്നാഹ - - - - നക്ഷത്രാണാം ദ്വിജാനാം ച രാജ്ഞോऽഭൂദ്യദയം പുരാ| യച്ച രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാ തതോ മതഃ||൨|| ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയസ്തത്സമ്ഭവാച്ച സഃ| രസാദിശോഷണാച്ഛോഷോ രോഗരാട് തേഷു രാജനാത്||൩||

സ൦-നക്ഷത്രാണാം-അശ്ചിന്യാദീനാം, തഥാ ദ്വിജാനാം-ബ്രാഹ്മണാനാം ച, യോ രാജാ-ചന്ദ്രഃ, തസ്യ പുരാ-പൂര്വം, അഭവത്| പൂര്വകല്പേ ഹി രോഹിണ്യാമതിസക്തസ്യ ചന്ദ്രസ്യ ശ്വശുരം ദക്ഷമനൃതവാദേന വഞ്ചയതോऽപമാനിതദുഹിതൃസ്നേഹവശാദുദ്ഭൂതക്രോധാത് പ്രജാപതേര്ദക്ഷതഃ രാജയക്ഷ്മാऽഭവദിതി ശ്രൂയതേ| തസ്മാദ്രാജ്ഞോ യക്ഷ്മാ രാജയക്ഷ്മേത്യുച്യതേ ഷഷ്ഠീസമാസവ്യുത്പത്ത്യാ| യച്ച-യസ്മാച്ച, രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച-രാജാച രോഗാണാം മധ്യേ അനേകരോഗാനീകപരിവൃതത്വേന യക്ഷ്മാ ച, തതോ രാജാ ചാസൌ യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാऽഭിമതോ മുനീനാമിതി ശേഷഃ| തഥാ ദേഹശ്ചൌഷധം ച, തയോഃ ക്ഷയഃ, തസ്യ കൃതിഃ-കാരണം, തതോ ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| അനേന ചാസ്യ വ്യാധേര്ബഹുകാലസ്ഥായിത്വം ദ്യോതയതി| കിലായം വ്യാധിര്ബഹുതരം കാലമവതിഷ്ഠതേ ന ച ശാന്തിം ഗച്ഛതി| യാവദ്ദേഹഃ ക്ഷീയതേ, ഔഷധാന്യപി ക്ഷീയന്തേ, ന പുനരയം വ്യാധിഃ, ഇതി ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| തത്സമ്ഭാവാച്ച സഃ| തദിത്യനേന ദേഹൌഷധക്ഷയഃ പ്രത്യവമൃശ്യതേ| സ സമ്ഭവോ-ജന്മ, യസ്യാസൌ തത്സമ്ഭവഃ, തസ്മാദപി ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| ഏവമന്യോऽപി യോ വ്യാധിര്ദേഹൌഷധക്ഷയകാരീ, സോऽപി ക്ഷയാഖ്യസ്യ വ്യാധേഃ സമ്ഭവഃ-കാരണമ്, തസ്മാജ്ജായത ഇത്യര്ഥഃ| രസാദീനാം ശോഷണാത് ശോഷ ഇതി ഭണ്യതേ| രോഗേത്യാദി| ബഹുഷു രോഗേഷു മധ്യേ രോഗത്വേനൈഷ ഏവ ഭ്രാജതേ, തസ്മാദ്രോഗരാഡിത്യുച്യതേ|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

സാഹസം വേഗസംരോധഃ ശുക്രൌജഃസ്നേഹസങ്ക്ഷയഃ| അന്നപാനവിധിത്യാഗശ്ചത്വാരസ്തസ്യ ഹേതവഃ||൪||

സ൦-സാഹസം-കായേന വാചാ വാऽയഥാബലമാരമ്ഭഃ| വേഗസംരോധോ-വാതവിണ്മൂത്രാദീനാമുന്മുഖീഭൂതാനാം ധാരണമ്| ശുക്രം ച ഓജശ്ച സ്നേഹശ്ച തേഷാം സങ്ക്ഷയോ-വിനാശഃ| അത്ര സ്നേഹശബ്ദേന ദേഹസ്നേഹോ ഗ്രാഹ്യഃ, ദേഹശബ്ദലോപം കൃത്വാऽയം നിര്ദിഷ്ടഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൮|൨)- "ദേഹസ്നേഹപരിക്ഷയാത്" ഇതി| തഥാ, അന്നപാനയോര്യഥാശാസ്ത്രം യോ വിധിസ്തസ്യ ത്യാഗോ-അന്യഥാസേവനമന്യഥാऽഭ്യവഹാരഃ| തസ്യ-രാജയക്ഷ്മണഃ, ചത്വാരഃ സാഹസാദയോ ഹേതവഃ| പാഠാദേവ ചതുഃസങ്ഖ്യാത്വേ ലബ്ധേ ചതുര്ഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| യദ്യപി സാഹസാദയ ഏതേ പ്രത്യേകമനേകപ്രകാരതയാ ഭിന്നാഃ, തഥാऽപി സാഹസാദിചതുഷ്ടയം നാതിക്രാമന്തീത്യര്ഥഃ| തഥാऽസ്മിന് രാജയക്ഷ്മാഖ്യേ സാഹസജേ വേഗസംരോധജേ ശുക്രൌജഃസ്നേഹസങ്ക്ഷയജേऽന്നപാനവിധിത്യാഗജേ വാ ചതുര്വിധേ വിശേഷേണ പവനോ ഹേതുഃ|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

അത ഏവാഹ - - - - തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് സിരാശ്ച പ്രപീഡയന്||൫|| മുഖാനി സ്രോതസാം രുദ്ധ്വാ തഥൈവാതിവിവൃത്യ വാ| സര്പന്നൂര്ധ്വമധസ്തിര്യഗ്യഥാസ്വം ജനയേദ്ഗദാന്||൬||

സ൦-തൈഃ-സാഹസാദിഭിഃ, ഉദീര്ണോऽനില ഇദമിദം കുര്വന് യഥാസ്വം ഗദാന് ജനയേത്| ഉദീര്ണഃ-ഉല്ബണഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാമധികഃ| അത ഏവ പിത്തമുദീര്യ-സ്വസ്ഥാനാച്ച്യാവയിത്വാ, തഥാ കഫം സര്വതഃ-സര്വസ്മാത് ഉദീര്യ, തഥാ ശരീരസന്ധീന്-ദശാധികശതദ്വയസങ്ഖ്യാതാന് ആത്രേയമതേന തു ദ്വിസഹസ്രസങ്ഖ്യാതാന്, ആവിശ്യ-തേഷാമന്തഃ-പ്രവേശം കൃത്വാ, താശ്ചം-സന്ധീന്, പ്രപീഡയന്-പ്രകര്ഷേണ മര്ദയന്നിവ, തഥാ സിരാ അപി സകലശരീരഗാഃ പ്രപീഡയന്, തഥാऽന്യേഷാം സ്രോതസാം മുഖാനി-ദ്വാരാണി രുദ്ധ്വാ, തഥൈവ താനി വാ അതിവിവൃത്യ-പ്രസാര്യ സ്രോതോമുഖാനി| സര്പന്നിത്യാദി| ഊര്ധ്വം സര്പന് വായുഃ പീനസാദീന് വ്യാധീന് ജനയേത്, അധഃ സര്പന് വിഡ്ഭ്രംശം വിട്ശോഷം വാ കുര്യാത്, തിര്യക് സര്പന് പാര്ശ്വരുജം വാ കുര്യാത്, ഇതി യഥാസ്വംശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

രൂപം ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പ്രതിശ്യായോ ഭൃശം ക്ഷവഃ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം സദനം വഹ്നിദേഹയോഃ||൭|| സ്ഥാല്യമത്രാന്നപാനാദൌ ശുചാവപ്യശുചീക്ഷണമ്| മക്ഷികാതൃണകേശാദിപാതഃ പ്രായോऽന്നപാനയോഃ||൮|| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദിരരുചിരശ്നതോऽപി ബലക്ഷയഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ പാദാസ്യശോഫോऽക്ഷ്ണോരതിശുക്ലതാ||൯|| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ കായേ ബൈഭത്സ്യദര്ശനമ്| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ ഘൃണിത്വം മൂര്ദ്ധഗുണ്ഠനമ്||൧൦|| നഖകേശാതിവൃദ്ധിശ്ച, സ്വപ്നേ ചാഭിഭവോ ഭവേത്| പതങ്ഗകൃകലാസാഹികപിശ്വാപദപക്ഷിഭിഃ||൧൧|| കേശസ്ഥിതുഷഭസ്മാദിരാശൌ സമധിരോഹണമ്| ശൂന്യാനാം ഗ്രാമദേശാനാം ദര്ശനം ശുഷ്യതോऽമ്ഭസഃ||൧൨|| ജ്യോതിര്ഗിരീണാം പതതാം ജ്വലതാം ച മഹീരുഹാമ്| |൧൩|

സ൦-തസ്യ-രാജയക്ഷ്മണഃ, ഭവിഷ്യതഃ ഉത്പിത്സോഃ, രൂപം-അഗ്രരൂപം, പ്രതിശ്യായാദി| വഹ്നേഃ സദനം-പാകാസാമര്ഥ്യമ്| ദേഹസ്യ സാദോ-നിര്ബലതാ| സ്ഥാല്യമത്രാന്നപാനാദീനാം ശുദ്ധാനാമപ്യശുചിദര്ശനമിതി തദാനീം പുരുഷസ്യ മിഥ്യാജ്ഞാനം ജായത ഇത്യര്ഥഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ-ഭൂയസാ സ്വപാണീ പശ്യതി| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ-കിയത്പ്രമാണൌ മേ ബാഹൂ ഇതി ജ്ഞാതുമിച്ഛതി| കായേ-ശരീരേ ശോഭനേऽപി, ബൈഭത്സ്യദര്ശനമിതി മിഥ്യാജ്ഞാനം തദാനീം രോഗസ്വഭാവാദസ്യോത്പദ്യതേ| മൂര്ധ്രഃ-മസ്തകസ്യ, ഗുണ്ഠനം-വസ്ത്രാദിനാ സഞ്ഛാദനമ്| സ്വപ്നേ ച തസ്യ യക്ഷ്മിണഃ പതങ്ഗാദിഭിരഭിഭവോ ഭവേത്-പതങ്ഗാദ്യൈഃ പരാഭൂയതേ| പതങ്ഗഃ-കീടഭേദഃ| തഥാ, കേശാദിരാശിഷ്വധിരോഹണം തഥാ ശൂന്യഗ്രാമദേശാദീനാം ദര്ശനം സ്വപ്നേ ഭവേത്|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

പ്രാഗ്രൂപമുക്ത്വാ സമ്പ്രത്യേകാദശരൂപമധികൃത്യാഹ - - - - | പീനസശ്വാസകാസാം സമൂര്ദ്ധസ്വരരുജോऽരുചിഃ||൧൩|| ഊര്ധ്വം, വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷാവധഃ, ച്ഛര്ദിശ്ച കോഷ്ഠഗേ| തിര്യക്സ്ഥേ പാര്ശ്വരുദ്ഗോഷേ, സന്ധിഗേ ഭവതി ജ്വരഃ||൧൪|| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി ജായന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ| |൧൫|

സ൦-അംസൌ ച മൂര്ദ്ധാ ച സ്വരശ്ച തേഷാം രുജോംऽസമൂര്ദ്ധസ്വരരുജഃ| പീനസശ്ച ശ്വാസശ്ചാംസമൂര്ദ്ധസ്വരരുജശ്ച താഃ, തഥാ അരുചിഃ, ഇത്യൂര്ധ്വം-ഊര്ധ്വസ്ഥിതേ ദോഷേ, ഭവതി| അരുചേരേഷഃ പൃഥഗുപന്യാസഃ പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥഃ| യഥാ,-അസ്മിന് വ്യാധാവതിഭയാവഹോऽരുച്യാഖ്യ ഉപദ്രവോ ന തഥാ പീനസാദയ ഇതി| അധഃസ്ഥിതേ ദോഷേ വിശഃ-പുരീഷസ്യ, ഭ്രംശസംശോഷൌ വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷൌ ഭവതഃ| "വിഡ്ഭ്രംശോ-ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം, വിട്ശോഷോ-ബദ്ധവിട്കതാ|" ഏതയോശ്ച പരസ്പരം വിരുദ്ധത്വാന്ന തുല്യകാലം സമ്ഭവഃ| തസ്മാത്കദാചിദ്വിഡ്ഭ്രംശഃ കദാചിദ്വിട്ശോഷോ ഭവതി| ഛര്ദിസ്തു കോഷ്ഠസ്ഥിതേ ദോഷേ സ്യാത്| തിര്യക്സ്ഥേ ദോഷേ പാര്ശ്വരുക് ഭവതി| സന്ധിഗേ ജ്വരോ ഭവതി| ഏതാനി പീനസാദീന്യേകാദശ രൂപാണി ശോഷിണ ഉത്പദ്യന്തേ| മുനിസ്ത്വേവമവോചത് (ച. ചി. അ. ൮|൨൩)- "പ്രതിശ്യായം ജ്വരം കാസമങ്ഗമര്ദം ശിരോരുജമ്| ശ്വാസം വിഡ്ഭേദമരുചിം പാര്ശ്വശൂലം സ്വരക്ഷയമ്|| കുരുതേ ചാംസസന്താപമേകാദശം" ഇത്യാദി|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| തേഷാമുപദ്രവാന് വിദ്യാത്കണ്ഠോദ്ധ്വംസമുരോരുജമ്||൧൫|| ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദനിഷ്ഠീവവഹ്നിസാദാസ്യപൂതിതാഃ| |൧൬|

സ൦-തേഷാം-ഏകാദശസങ്ഖ്യാനാം പീനസാദീനാം പൂര്വോത്പന്നാനാം, കണ്ഠോദ്ധ്വംസാദീന് പശ്ചാദുത്ഥിതാന് സപ്തോപദ്രവാന് ജാനീയാത്| "വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമവിഘാതീ ച സ ഹ്യുപദ്രവ ഉച്യതേ||" ഇത്യുപദ്രവലക്ഷണമ്|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| തത്ര വാതാച്ഛിരഃപാര്ശ്വശൂലമംസാങ്ഗമര്ദനമ്||൧൬|| കണ്ഠോദ്ധ്വംസഃ സ്വരഭ്രംശഃ| |൧൭|

സ൦-തത്ര-തസ്മിന് രാജയക്ഷ്മാഖ്യേ വ്യാധൌ, വാതാദധികാത് ശിരഃശൂലാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

പിത്താത്പാദാംസപാണിഷു| ദാഹോऽതിസാരോസൃക്ऽऽഛര്ദിര്മുഖഗന്ധോ ജ്വരോ മദഃ||൧൭||

സ൦-പിത്താദധികാത് പാദാദിഷു ദാഹഃ സ്യാത്| തഥാ, അതീസാരാദയശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

കഫാദരോചകശ്ഛര്ദിഃ കാസോ മൂര്ദ്ധാങ്ഗഗൌരവമ്| പ്രസേകഃ പീനസഃ ശ്വാസഃ സ്വരസാദോऽല്പവഹ്നിതാ||൧൮||

സ൦-കഫാദധികാദരോചകാദയോ ദശ സ്യുഃ|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

യക്ഷ്മിണോ മാംസാ(അന്നാ)ദ്യഭ്യവഹാരതോऽപി ധാതുക്ഷയോ ജായതേ, ന ധാതുപുഷ്ടിഃ, ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ - - - - ദോഷൈര്മന്ദാനലത്വേന സോപലേപൈഃ കഫോല്ബണൈഃ| സ്രോതോമുഖേഷു രുദ്ധേഷു ധാതൂഷ്മസ്വല്പകേഷു ച||൧൯|| വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്ഥാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യാദഗച്ഛന്മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി||൨൦|| പച്യതേ കോഷ്ഠ ഏവാന്നമന്നപക്ത്രൈവ ചാസ്യ യത്| പ്രായോऽസ്മാന്മലതാം യാതം നൈവാലം ധാതുപുഷ്ടയേ||൨൧|| രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ മാംസായ കുത ഏവ തു| ഉപസ്തബ്ധഃ സ ശകൃതാ കേവലം വര്തതേ ക്ഷയീ||൨൨||

സ൦-ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, കഫോല്ബണത്വാത് സ്രോതോദ്വാരേഷു രുദ്ധേഷു-പിഹിതേഷു സത്സു, രസഃ സ്വസ്ഥാന ഏവ വിദഹ്യമാനോ-ന സമ്യഗ്രക്തതാം പ്രാപ്നുവന്, താംസ്താന്-അനേകാന് കണ്ഠോദ്ധ്വംസാദീന്, ഉപദ്രവാന് കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതൈര്ദോഷൈഃ ? കഫോല്ബണൈഃ-ശ്ലേഷ്മാധികൈഃ| അത ഏവ കഫാധികത്വാത് സഹോപലേപേന ശ്ലേഷ്മലേപേന സഹ വര്തന്തേ സോപലേപാഃ, തൈസ്തഥാവിധൈര്ദോഷൈസ്തദാനീം മന്ദാനലത്വം ക്രിയതേ| തേനൈവ ച മന്ദാനലത്വേന ഹേതുനാ ധാതൂഷ്മസു-രസാദ്യഗ്നിഷു, അല്പകേഷു-അതിശയേനാല്പേഷു| ഏവമനേകകാരണസദ്ഭാവാദ്രസഃ സ്വസ്ഥാന ഏവ വിദഹ്യമാനഃ-പിത്തകാരിണീം മധ്യമാം പാകാവസ്ഥാമനുഭവന് സമ്യക് പാകമഗച്ഛന്, യഥോചിതാന് വികാരാംസ്താംസ്താന് കുര്വന്, മാംസാദീന്-മാംസപ്രഭൃതികാന് ധാതൂന്, അഗച്ഛന്-അപ്രാപ്നുവന്, വിദഹ്യമാനതയാ രക്തതാമാപന്നഃ, തദസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി-ഊര്ധ്വം പ്രസര്പതി, കേവലം നിഷ്ഠീവനസഹിതം വാ| തസ്മാത് ക്ഷയിണോ ന തന്മാംസാദിധാതുപുഷ്ടയേ| കിഞ്ചാസ്മാദപി ഹേതോഃ സ രസോ ന ധാതുപുഷ്ടയേ| [യത്-] യസ്മാത്, [അന്നം] പച്യതേ-അന്നം സാരകിട്ടത്വം നീയതേ, അന്നപക്ത്രൈവ-ജാഠരാഗ്നിനാ, കോഷ്ഠ ഏവ-ആമപക്വാശയാഖ്യേ| ഉഭയത്രേവകാരോऽവധാരണേ| കോഷ്ഠ ഏവ-ന ധാതുഷു, ജാഠരാഗ്നിനൈവ-ന ധാത്വഗ്നിഭിഃ, ഇതി| യത ഏവം തതോऽസ്മാത്-പ്രാങ്നിരൂപിതാദ്ധേതുകദമ്ബകാത്, പ്രായോ മലതാം-ആധിക്യേന മൂത്രപുരീഷതാം, പ്രാപ്തമന്നം നൈവ ധാതുപുഷ്ടയേऽലം-സമര്ഥമ്| ധാതുപുഷ്ടിഗ്രഹണേനൈതത്സൂചയതി,-അഭിനവമൃത്കുമ്ഭജലലവസ്യന്ദനന്യായേന സൂക്ഷ്മസ്രോതോനുപ്രവേശിതയാ സോऽന്നരസോ ധാത്വാപ്യായനമാത്രം കരോത്യേവ, അന്യഥാ വര്ഷഗണാനുബന്ധി ജീവിതം ക്ഷയിണോ ന സമ്ഭാവ്യേത| തസ്മാദ്ധാതുസ്ഥിതിമാത്രം ഭവതി ന തു ധാതുപോഷണമിതി സ്ഥിതമ്| രസഃ-ഉഭയരൂപോऽന്നരസോ ധാതുരസോ വാ, അസ്യ-ക്ഷയിണഃ, നികടസ്യ രക്തധാതോര്ന പുഷ്ടയേ, മാംസധാതോര്വിപ്രകൃഷ്ടസ്യ തു കുത ഏവ സ്യാത് ? ഏവം ന സമ്ഭാവ്യത ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| നനു, യദ്യേവം തത്കഥമന്യേഭ്യോ ധാതുഭ്യോ വിശേഷേണ ധാരണസ്വഭാവേഭ്യോ വിനാ ക്ഷയീ ജീവേത്? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-ഉപസ്തബ്ധ ഇതി| സഃ-ക്ഷയീ, ശകൃതാ-പുരീഷേണ, കേവലമുപസ്തബ്ധഃ-കൃതാവഷ്ടമ്ഭോ, വര്തതേ-പ്രാണിതി, പൂര്വോക്തന്യായേന കിഞ്ചിദാഹാരരസാപ്യായിതൈര്ധാതുഭിര്ധാരണസ്വഭാവൈര്ധൃതമാത്രഃ| നനു, "വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്ഥാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യാദഗച്ഛന്മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി||" ഇത്യനേന രക്തസ്യ സത്താ പ്രദിപാദിതാ| "രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ" ഇത്യനേന ക്ഷയിണോ രക്തസ്യാഭാവഃ പ്രത്യപാദി| തദിമേ വാക്യേ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| നാനയോര്വാക്യയോഃ പരസ്പരം വിരോധഃ| യതഃ " അസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി" ഇത്യനേന ന തദ്ധാതുരൂപതാം പ്രാപ്തമുക്തമ്| കിന്തര്ഹി ? രസസ്യ വിദഹ്യമാനതയാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതസ്യ രക്തധാത്വാശയമഗച്ഛതോ രക്തോദ്ഭൂതിരുക്താ| അനേനൈവാഭിപ്രായേണോത്തരത്ര വാക്യേ "രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ" ഇത്യുവാച| അനേന ഹി രസോ ധാതുരൂപായ രക്തായ ശോഷിണോ ന സമ്പദ്യതേ ഇതി പ്രത്യപാദി|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

അഥാസ്യ ക്ഷയിണഃ സാധ്യാസാധ്യതാമ് നിരൂപയതി - - - - ലിങ്ഗേഷ്വല്പേഷ്വപി ക്ഷീണം വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വര്ജയേത്|൨൩|

സ൦-ക്ഷയിണം ബലമാംസാഭ്യാം ക്ഷീണം ലിങ്ഗേഷു-പീനസാദിഷു, അല്പേഷ്വപി സത്സു-ന സര്വേഷൂത്പന്നേഷു, വര്ജയേത്-നോപക്രമേത്| കി തമ് ? വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വ്യാധ്യൌഷധയോര്ബലം വ്യാധ്യൌഷധബലമ്, തസ്യാക്ഷമമ്| ക്ഷയാഖ്യസ്യ വ്യാധേര്യദ്ബലം തഥാऽസ്യ ശമനോപായസ്യൌഷധസ്യ യദ്ബലം തത്രാക്ഷമം-അസഹം, യതസ്തതോ വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| സാധയേദേവ ലിങ്ഗേഷു സര്വേഷ്വപി തതോऽന്യഥാ||൨൩|| ഇതി രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്||൧||

സ൦-അ(ത)തോऽന്യഥാ-വിപരീതലക്ഷണം രാജയക്ഷ്മിണം ബലമാംസാഭ്യാമക്ഷീണമത ഏവ വ്യാധ്യൌഷധബലക്ഷമം, സര്വേഷ്വപി-പീനസാദിഷു ലിങ്ഗേഷ്വപി സത്സു, സാധയേദേവ| കിംപുനര്ദ്വിത്രാദിഷ്വേഷു സാധയേദിത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

അഥാസ്യ വ്യാധേരുപദ്രവഭൂതാനാമാദിശബ്ദഗൃഹീതാനാം പഞ്ചാനാം സ്വരഭേദാദീനാം രോഗാണാം നിദാനാന്യാഹ - - - - അഥ സ്വരഭേദനിദാനമ്| ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷയാത് ഷഷ്ഠശ്ച മേദസാ| സ്വരഭേദോ ഭവേത്|൨൪|

സ൦-ദോഷൈഃ-പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈഃ, സമസ്തൈഃ-സന്നിപതിതൈഃ, തഥാ ക്ഷയാത്, തഥാ ഷഷ്ഠഃ സ്വരഭേദോ മേദസാ, സ്യാത്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| തത്ര ക്ഷാമോ രൂക്ഷശ്ചലഃ സ്വരഃ||൨൪|| ശൂകപര്ണാഭകണ്ഠത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയോऽനിലാത്| |൨൫|

സ൦-തത്ര-തേഷു ഷട്സു സ്വരഭേദേഷു മധ്യേ, വാതാത്സ്വരഭേദേ സതി ക്ഷാമാദിമാന് സ്വരഃ സ്യാത്| തഥാ, ശൂകപൂര്ണസദൃശഗലത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയശ്ച ഭവതി|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| പിത്താത്താലുഗലേ ദാഹഃ ശോഷ ഉക്താവസൂയനമ്||൨൫||

സ൦-പിത്താത് സ്വരഭേദേ സതി താലുനി ഗലേ ച ദാഹഃ, തഥാ ശോഷഃ, പ്രകൃതത്വാത്താലുഗലയോരേവ| തഥാ, ഉക്താവസൂയനം-വാക്യവിഷയേऽസഹനമ്, പിത്തസ്വരഭേദീ വാക്യം വക്തുമസമര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ലിമ്പന്നിവ കഫാത്കണ്ഠം മന്ദഃ ഖുരഖുരായതേ| സ്വരോ വിബദ്ധഃ|൨൬|

സ൦-കഫാത്സ്വരഭേദേ കണ്ഠം ലിമ്പന്നിവ-ഉപലേപമിവ ഗലസ്യ കുര്വന്, ഖുരഖുരായതേ-പ്രകൃതത്വാത് കണ്ഠസ്യൈവ ഖുരഖുരമിത്യവ്യക്തം ശബ്ദം കരോതി| തഥാ, സര്വേഭ്യഃ സ്വരഭേദേഭ്യോऽയം മന്ദഃ സ്വരോ-നോച്ചൈഃ ശ്രൂയതേ| തഥാ, വിബദ്ധോ-വദതോ മധ്യേ സ്ഖലനരൂപഃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| സര്വൈസ്തു സര്വലിങ്ഗഃ|൨൬|

സ൦-സര്വൈഃ-ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സമുദിതൈഃ, സര്വലിങ്ഗഃ-ത്രിദോഷലക്ഷണഃ, സര്വഭേദോ ഭവതി|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ക്ഷയാത്കഷേത്||൨൬|| ധൂമായതീവ ചാത്യര്ഥമ്| |൨൭|

സ൦-ക്ഷയാത് സ്വരഭേദഃ കഷേത്-ഹിംസ്യാത്, കണ്ഠമര്മഘടനാദിത്യര്ഥഃ| അനുക്തമപി പ്രകൃതത്വാത് കണ്ഠമിതി ലഭ്യതേ| തഥാ, ക്ഷയസ്വരഭേദീ ധൂമായതീവാതിശയേന| അത്യര്ഥശബ്ദേന പിത്തസ്വരഭേദേऽപി ധൂമായനം ഭവതീതി ഗമയതി| ധൂമായതീതി ധൂമനിഃസരണമിവ നാസികാദിദേശേഷ്വനുഭവതി|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

മേദസാ ശ്ലേഷ്മലക്ഷണഃ| കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരശ്ച|൨൭|

സ൦-മേദസാ സ്വരഭേദഃ ശ്ലേഷ്മസ്വരഭേദലക്ഷണഃ| തഥാ, കൃച്ഛ്രേണ-കഥഞ്ചിത്, ലക്ഷ്യാണി-ജ്ഞേയാനി, അക്ഷരാണി യത്ര സ ഏവമ്| ഏതദേവ കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരത്വം കഫസ്വരഭേദാദധികമ്|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| അത്ര സര്വൈരന്ത്യം ച വര്ജയേത്||൨൭|| ഇതി സ്വരഭേദനിദാനമ്||൨||

സ൦-സര്വൈര്ദോഷൈര്യഃ സ്വരഭേദഃ, തഥാऽന്തേ പഠിതത്വാന്മേദഃസ്വരഭേദഃ-അന്ത്യഃ, തം ച വര്ജയേത്| ചതുരസ്ത്വന്യാന് സാധയേദിത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

അഥാരോചകനിദാനമ്| അരോചകോ ഭവേദ്ദോഷൈര്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രയൈഃ| സന്നിപാതേന മനസഃ സന്താപേന ച പഞ്ചമഃ||൨൮||

സ൦-ജിഹ്വാ ച ഹൃദയം ച ജിഹ്വാഹൃദയമ്, തത്സംശ്രയഃ-ആശ്രയോ, യേഷാം തൈസ്തത്രസ്ഥൈഃ പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈരരോചകഃ സ്യാത്| തഥാ, സന്നിപാതേനാര്ഥാജ്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രിതേനാരോചകഃ സ്യാദിതി യോജ്യമ്| തഥാ, മനസഃ സന്താപേന-അനേകവിധേന ക്രോധശോകാദിനോപതപ്തേന, പഞ്ചമോऽരോചക ആഗന്തുര്ഭവേത്| അത്രാപി യഥാസ്വം ദോഷാണാം ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രിതത്വമവശ്യമാശ്രയണീയമ്| ഉപാദാനാദേവ പഞ്ചത്വേ ലബ്ധേ മനഃസന്താപജഃ പഞ്ചമ ഏവേതി നിയമാര്ഥം പഞ്ചമഗ്രഹണമ്| മന്യുശോകാദ്യനേകപ്രകാരമനഃസന്താപത്വേऽപ്യേക ഏവ മനഃസന്താപജോऽരോചക ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

കഷായതിക്തമധുരം വാതാദിഷു മുഖം ക്രമാത്| സര്വോത്ഥേ വിരസം ശോകക്രോധാദിഷു യഥാമലമ്||൨൯|| ഇത്യരോചകനിദാനമ്||൩||

സ൦-വാതാദ്യുദ്ഭവേഷ്വരോചകേഷു മുഖം-ആസ്യം, ക്രമേണ കഷായതിക്തമധുരം ഭവതി| വ്യാധിസ്വഭാവാത് പിത്താരോചകേऽപി തിക്തവക്ത്രതാ ഭവതി, ന കടുകാസ്യത്വമ്| സര്വോത്ഥേ-സന്നിപാതജേऽരോചകേ, വിരസമാസ്യം ഭവതി-നിശ്ചിതരസാജ്ഞാനമ്| ശോകക്രോധാദിസമുത്ഥേഷ്വരോചകേഷു യഥാമലം-യഥാദോഷം, മുഖം ഭവേത്| തത്ര ശോകഭയകാമലോഭേര്ഷ്യാദിസന്തപ്തമനഃസമുത്ഥേ വാതപ്രകോപാത് കഷായമ്, ക്രോധസന്തപ്തമനഃസമുത്ഥേ വാതപ്രകോപാത് തിക്തമ്, ഗ്രഹോപതപ്തമനഃസമുത്ഥേ സന്നിപാതപ്രകോപാത് വിരസാസ്യത്വമ്, ഇതി യഥാമലശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

അഥ ഛര്ദിനിദാനമ്| ഛര്ദിര്ദോഷൈഃ പൃഥക്സര്വൈര്ദ്വിഷ്ടൈരര്ഥൈശ്ച പഞ്ചമീ| |൩൦|

സ൦-പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, ഛര്ദിര്ഭവേത്| സന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിരപി ഛര്ദിഃ സ്യാത്| തഥാ, ദ്വിഷ്ടൈഃ-അനഭിപ്രേതൈഃ ശബ്ദാദിഭിശ്ച, പഞ്ചമീ ഛര്ദിര്ഭവേത്| പൂര്വവത് പഞ്ചമീത്യേതന്നിയമാര്ഥമ്| ദ്വിഷ്ടാനാം ഹ്യര്ഥാനാം ബഹുത്വാത് ബഹ്വ്യശ്ഛര്ദയോ ഭവന്തീത്യാശങ്ക്യതേ തഥാ ശങ്കാനിവൃത്തയേ ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ ഏകൈവ ഛര്ദിരിത്യുക്തമ്|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ഉദാനോ വികൃതോ ദോഷാന് സര്വാസ്വപ്യൂര്ധ്വമസ്യതി||൩൦||

സ൦-ഉദാനാഖ്യോ വായുര്വികൃതഃ സര്വാനപി ദോഷാന്-വാതപിത്തകഫാന്, ഊര്ധ്വമസ്യതി-ക്ഷിപതി| അപിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ, സര്വാസ്വേവ ഛര്ദിഷ്വിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

താസൂത്ക്ലേശാസ്യലാവണ്യപ്രസേകാരുചയോऽഗ്രഗാഃ| |൩൧|

സ൦-താസു-ഛര്ദിഷു, ഉത്ക്ലേശാദയോऽഗ്രഗാഃ-അഗ്രേ ഗച്ഛന്തി പ്രാഗ്രൂപതയോദ്ഭവന്തി| ഉത്ക്ലേശഃ-സ്വസ്ഥാന ഏവ മൂര്തസ്യ ദോഷസ്യോദയോ ബുദ്ബുദവദുത്ഥാനമ്|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| നാഭിപൃഷ്ഠം രുജന് വായുഃ പാര്ശ്വേ ചാഹാരമുത്ക്ഷിപേത്||൩൧|| തതോ വിച്ഛിന്നമല്പാല്പം കഷായം ഫേനിലം വമേത്| ശബ്ദോദ്ഗാരയുതം കൃഷ്ണമച്ഛം കൃച്ഛ്രേണ വേഗവത്||൩൨|| കാസസ്യാശോഷഹൃന്മൂര്ദ്ധസ്വരപീഡാക്ലമാന്വിതഃ| |൩൩|

സ൦-വായുഃ കാസാദിമാന് ഇദമിദം കുര്വന് വമേത്-ഛര്ദിം കരോതി| നാഭിം പൃഷ്ഠം ച രുജന്-പീഡയന്, പാര്ശ്വേ ച രുജന്, ആഹാരമുത്ക്ഷിപേത്-ഊര്ധ്വം പ്രേരയേത്| തതഃ-തസ്മാദാഹാരസ്യോര്ധ്വഗമനാദനന്തരം, വിച്ഛിന്നം കൃത്വാ-ന നിരന്തരം, അല്പാല്പം-അല്പം കൃത്വാ, കഷായം വമേത്-ന മധുരാദ്യന്യതമമ്| തഥാ, ഫേനിലം-ഫേനയുക്തമ്| ഫേനിലമിതി "ഫേനാദിലച്ച" ഇതീലച്| തഥാ, ശബ്ദയുതമുദ്ഗാരയുതമ്| തഥാ, കൃഷ്ണം-കൃഷ്ണവര്ണമ്| തഥാ, അച്ഛം-തനു| തഥാ, കൃച്ഛ്രേണ-കഥംകഥഞ്ചിത് ന യഥാസുഖമ്| തഥാ, വേഗവത്-വേഗയുതമ്|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| പിത്താത്ക്ഷാരോദകനിഭം ധൂമ്രം ഹരിതപീതകമ്||൩൩|| സാസൃഗമ്ലം കടൂഷ്ണം ച തൃണ്മൂര്ച്ഛാതാപദാഹവത്| |൩൪|

സ൦-പിത്താത് ക്ഷാരോദകസദൃശാദികം വമേത്| തഥാ, തൃണ്മൂര്ഛാതാപദാഹാ വിദ്യന്തേ യസ്മിംസ്തദേവം തൃഷ്ണാദിയുക്തം യഥാ ഭവതി തഥാ വമേത്|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| കഫാത് സ്നിഗ്ധം ഘനം ശീതം ശ്ലേഷ്മതന്തുഗവാക്ഷിതമ്||൩൪|| മധുരം ലവണം ഭൂരി പ്രസക്തം ലോമഹര്ഷണമ്| മുഖശ്വയഥുമാധുര്യതന്ദ്രാഹൃല്ലാസകാസവാന്||൩൫||

സ൦-കഫാത്സ്നിഗ്ധാദികം വമേത്| തഥാ, ശ്ലേഷ്മണഃ സമ്ബന്ധിനാ തന്തുജാലേന ഗവാക്ഷിതമ്| തഥാ, മുഖശ്വയഥ്വാദിമാന്| തഥാ, മധുരാദികം വമേത്|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

സര്വലിങ്ഗാ മലൈഃ സര്വൈ രിഷ്ടോക്താ യാ ച താം ത്യജേത്| |൩൬|

സ൦-സര്വലിങ്ഗാ ഛര്ദിഃ സര്വൈര്മലൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ സന്നിപതിതൈഃ, ഭവേത്| ന കേവലം ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സര്വലിങ്ഗാ, യാ ച രിഷ്ടോക്താ-വികൃതിവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൭൭) - "ഛര്ദിര്വേഗവതീ" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനോക്താ, സാऽപി സര്വലിങ്ഗാ-ദോഷത്രയലക്ഷണോപേതാ, താം ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| ന തു രിഷ്ടോക്താ യാ ഛര്ദിസ്താം ത്യജേദിതി വ്യാഖ്യേയമ്, തസ്യാ രിഷ്ടത്വേനൈവാസാധ്യത്വസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത്|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| പൂത്യമേധ്യാശുചിദ്വിഷ്ടദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ||൩൬|| തപ്തേ ചിത്തേ ഹൃദി ക്ലിഷ്ടേ ഛര്ദിര്ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ| |൩൭|

സ൦-പൂത്യാദിഭിസ്തപ്തേ ചിത്തേ-ഉപതപ്തേ മനസി, തഥാ തൈരേവ പൂത്യാദിഭിഃ ക്ലിഷ്ടേ-പീഡിതേ, ഹൃദി യാ ജായതേ ഛര്ദിഃ സാ ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ ഛര്ദിരുച്യതേ| ആദിഃ-പ്രകാരേ, യഥാ-ആകൃതിഗണേഷു|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

നനു, കൃമ്യാദിജാന്യന്യാനി ഛര്ദീംഷി സമ്ഭവന്ത്യേവ| തേഷാം ലക്ഷണം കസ്മാന്നോക്തമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | വാതാദീനേവ വിമൃശേത്കൃമിതൃഷ്ണാമദൌഹൃദേ||൩൭|| ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈര്വിശേഷാത് കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലിങ്ഗൈശ്ച|൩൮| ഇതി ഛര്ദിനിദാനമ്||൪||

സ൦-കാരണേ കാര്യോപചാരാത് കൃമ്യാദിശബ്ദൈരേവ ഛര്ദയ ഉച്യന്തേ| കൃമിതൃഷ്ണാമഗര്ഭിണീദൌഹൃദജേ ഛര്ദിഷി വാതാദീനേവ യഥാ യഥം സ്വലക്ഷണൈര്വിമൃശേത്-വിചാരയേല്ലക്ഷയേത്| ന ഹി വാതാദീനന്തരേണൈതാഃ ഛര്ദയഃ കഥഞ്ചിദപി സമ്ഭവന്തി| അത ഏവൈവകാരോऽവധാരണാര്ഥോऽത്ര വ്യധായി| ഏവം കൃമിജാം കദാചിദ്വായുച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാമഥവാ പിത്തച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാം കഫച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാം വാ യഥായഥം ലക്ഷയേത്| ഏവം തൃഷ്ണാമദൌഹൃദച്ഛര്ദിഷി വാതാദീന് വിമൃശേത്| വിശേഷേണ ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈഃ കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലക്ഷണൈശ്ച-അനന്തരമേവ വക്ഷ്യമാണൈഃ, കൃമിജാം വദേത്|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

അധുനാ ഹൃദ്രോഗം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ - - - - അഥ ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്| | സ്മൃതാഃ പഞ്ച തു ഹൃദ്ഗദാഃ||൩൮|| തേഷാം ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ സമുത്ഥാനൈശ്ച സമ്ഭവഃ| |൩൯|

സ൦-ഹൃദ്ഗദാഃ പഞ്ച സ്മൃതാഃ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ| [തേഷാം-ഹൃദ്രോഗാണാം, ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ-വക്ഷ്യമാണൈഃ, സമുത്ഥാനൈഃ-കാരണൈഃ, സമ്ഭവഃ-ഉത്പത്തിഃ| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| വാതേന ശൂല്യതേऽത്യര്ഥം യുദ്യതേ സ്ഫുടതീവ ച||൩൯|| ഭിദ്യതേ ശുഷ്യതി സ്തബ്ധം ഹൃദയം ശൂന്യതാ ദ്രവഃ| അകസ്മാദ്ദീനതാ ശോകോ ഭയം ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ||൪൦|| വേപഥുര്വേഷ്ടനം മോഹഃ ശ്വാസരോധോऽല്പനിദ്രതാ| |൪൧|

സ൦-വാതേന ഹൃദ്രോഗേऽത്യര്ഥം ഹൃദയം ശൂല്യതേ| അത്യര്ഥശബ്ദേനേദം ഗമയതി,-അന്യേഷ്വപി ഹൃദ്രോഗേഷു ഹൃദയം ശൂല്യതേऽതിശയേന തു വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ ഇതി| തഥാ, തുദ്യതേ-പ്രാജനേനേവ| ശൂലം-സന്തതാ പീഡാ| തോദോ-വിച്ഛിന്നോऽതിശയേന രുഗുദ്ഭവഃ| തഥാ, ഹൃദയം സ്ഫുടതീത്യാദിക്രിയാദിയുതം ഭവതി| തഥാ, ശൂന്യതാ ദ്രവത്വം ച, പ്രകൃതത്വാദ്ധൃദയസ്യൈവ സ്യാദിതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| പിത്താ ത്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ദാഹഃ സ്വേദോऽമ്ലകഃ ക്ലമഃ||൪൧|| ഛര്ദനം ചാമ്ലപിത്തസ്യ ധൂമകഃ പീതതാ ജ്വരഃ| |൪൨|

സ൦-പിത്താത്-പിത്തേന, തൃഷ്ണാദയ സ്യുഃ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദയം സ്തബ്ധം ഭാരികം സാശ്മഗര്ഭവത്||൪൨|| കാസാഗ്നിസാദനിഷ്ഠീവനിദ്രാലസ്യാരുചിജ്വരാഃ| |൪൩|

സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദ്രോഗേ ഹൃദയം സ്തബ്ധം, തഥാ ഭാരികം-ഗുരു, ഭവതി| കഥമ് ? സാശ്മഗര്ഭവത്-വിദ്യമാനാശ്മഗര്ഭസദൃശമ്| തഥാ, കാസാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| സര്വലിങ്ഗസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ|൪൩|

സ൦-സര്വലിങ്ഗോ ഹൃദ്രോഗസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സ്യാത്|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| കൃമിഭിഃ ശ്യാവനേത്രതാ||൪൩|| തമഃപ്രവേശോ ഹൃല്ലാസഃ ശോഷഃ കണ്ഡൂഃ കഫസ്രുതിഃ| ഹൃദയം പ്രതതം ചാത്ര ക്രകചേനേവ ദാര്യതേ||൪൪|| ചികിത്സേദാമയം ഘോരം തം ശീഘ്രം ശീഘ്രകാരിണമ്| |൪൫| ഇതി ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്||൫||

സ൦-കൃമിഭിശ്ച ഹൃദ്രോഗേ ശ്യാവാക്ഷിതാദ്യാഃ സ്യുഃ| അത്ര-കൃമിഹൃദ്രോഗേ, ഹൃദയം ക്രകചേനേവ-കരപത്രേണേവ, [ പ്രതതം- ] സന്തതം, ദാര്യതേ| തം-കൃമിഹൃദ്രോഗാഖ്യമാമയം, ഘോരം-അതിദുഃസഹം, ശീഘ്രകാരിണം-ആശുവിഘാതകാരിണം, ശീഘ്രം-ആശ്വേവ, ചികിത്സേത്| മഹാമര്മണോ ഹൃദയസ്യ കൃമിഭിര്ഭക്ഷണാത്|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ഉക്താ ഹൃദ്രോഗാഃ| ശീഘ്രകാരിത്വസാമാന്യാത് തൃഷ്ണാऽന്തരം വ്യാഖ്യായതേ - - - - അഥ തൃഷ്ണാനിദാനമ്| | വാതാത്പിത്താത്കഫാത്തൃഷ്ണാ സന്നിപാതാദ്രസക്ഷയാത്||൪൫|| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച വാതപിത്തേ തു കാരണമ്| സര്വാസു തേ ഏവ വാതപിത്തേ ഹേതുഃ| കുത ഏവമ് ? ഇത്യാഹ - - - - തത്പ്രകോപോ ഹി സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണാത്||൪൬|| സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോഹകൃത്| സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണപൂര്വകം തൃഷ്ണാനാം യതോ ജന്മ, തസ്മാദിദമാഹ - - - - ജിഹ്വാമൂലഗലക്ലോമതാലുതോയവഹാഃ സിരാഃ||൪൭|| സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാ ജായന്തേ| |൪൮|

സ൦-വാതാദിഭിഃ പഞ്ച തൃഷ്ണാഃ സ്യുഃ| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച| ഉപാദാനാദേവ ഷട്സങ്ഖ്യായാ ലബ്ധത്വാത് ഷഷ്ഠീത്യേതദ്വചനം നിയമാര്ഥമ്| ആമോദ്ഭവാദ്യാ യാ വക്ഷ്യമാണാസ്തൃഷ്ണാസ്താഃ സര്വാസ്തൃഷ്ണാനാം ഷട്ത്വം നാതിക്രാമന്തി, വാതപിത്തജത്വാത്| പ്രായേണ താസാമാസ്വേവാന്തര്ഭാവഃ| സ൦-സര്വാസു-പൂര്വോക്താസു വക്ഷ്യമാണാസു ച തൃഷ്ണാസു, വാതപിത്തേ കാരണമ്| സ൦-ഹി-യസ്മാത്, സൌമ്യസ്യ ശരീരഗതസ്യ ധാതോഃ-ശ്ലേഷ്മണോ രസാദേര്ധാതോഃ, ആഹാരവിഹാരാദിനാ യത്പ്രശോഷണം തസ്മാത്, തയോഃ-വാതപിത്തയോഃ, പ്രകോപോ 'ജായതേ' ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| കിമ്ഭൂതഃ പ്രകോപഃ ? സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോഹകൃത്| സ൦-ജിഹ്വാദിസിരാഃ സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാഃ സമുത്പദ്യന്തേ|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

താസാം സാമാന്യലക്ഷണമ്| മുഖശോഷോ ജലാതൃപ്തിരന്നദ്വേഷഃ സ്വരക്ഷയഃ||൪൮|| കണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാകാര്കശ്യം ജിഹ്വാനിഷ്ക്രമണം ക്ലമഃ| പ്രലാപശ്ചിത്തവിഭ്രംശസ്തൃങ്ഗ്രഹോക്താസ്തഥാऽऽമയാഃ||൪൯||

സ൦-മുഖശോഷാദികം തൃങ്ഗ്രഹോക്താമയപര്യന്തം നിര്ദിഷ്ടം താസാം-തൃഷ്ണാനാം, സാമാന്യലക്ഷണമ്| തൃങ്ഗ്രഹോക്താഃ-രോഗാനുത്പാദനീയോക്താഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൪|൧൦) ശോഷാങ്ഗസാദബാധിര്യാദയഃ|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

മാരുതാത് ക്ഷാമതാ ദൈന്യം ശങ്ഖതോദഃ ശിരോഭ്രമഃ| ഗന്ധാജ്ഞാനാസ്യവൈരസ്യശ്രുതിനിദ്രാബലക്ഷയാഃ||൫൦|| ശീതാമ്ബുപാനാദ്ദൃദ്ധിശ്ച| |൫൧|

സ൦-വാതാത്തൃഷ്ണായാം ക്ഷാമതാദ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

പിത്താന്മൂര്ച്ഛാസ്യതിക്തതാ| രക്തേക്ഷണത്വം പ്രതതം ശോഷോ ദാഹോऽതിധൂമകഃ||൫൧||

സ൦-പിത്താത്തൃഷ്ണായാം മൂര്ച്ഛാദയോ ഭവന്തി|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

കഫതൃഷ്ണാമാഹ - - - - കഫോ രുണദ്ധി കുപിതസ്തോയവാഹിഷു മാരുതമ്| സ്രോതഃസു സ കഫസ്തേന പങ്കവച്ഛോഷ്യതേ തതഃ||൫൨|| ശുകൈരിവാചിതഃ കണ്ഠോ നിദ്രാ മധുരവക്ക്രതാ| ആധ്മാനം ശിരസോ ജാഡ്യം സ്തൈമിത്യച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ||൫൩|| ആലസ്യമവിപാകശ്ച| |൫൪|

സ൦-കഫഃ കുപിതോ ജലവാഹിഷു സ്രോതഃസു യദാ മാരുതം രുണദ്ധി തദാ സ ച കഫസ്തേന-മരുതാ, പങ്ക ഇവ ശോഷ്യതേ| തതഃ-തസ്മിന്കഫേ ശുഷ്കേ സതി, കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാചിതോ-വ്യാപ്തഃ, സ്യാത്| തഥാ, നിദ്രാദയശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

സര്വൈഃ സ്യാത്സര്വലക്ഷണാ| |൫൪|

സ൦-സര്വൈഃ-സന്നിപതിതൈഃ, സര്വലിങ്ഗാ തൃഷ്ണാ സ്യാത്|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| ആമോദ്ഭവാ ച, ഭക്തസ്യ സംരോധാദ്വാതപിത്തജാ||൫൪|| ഉഷ്ണക്ലാന്തസ്യ സഹസാ ശീതാമ്ഭോ ഭജതസ്തൃഷമ്| ഊഷ്മാ രുദ്ധോ ഗതഃ കോഷ്ഠം യാം കുര്യാത്പിത്തജൈവ സാ||൫൫|| യാ ച പാനാതിപാനോത്ഥാ, തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹജാ ച യാ| സ്നിഗ്ധഗുര്വമ്ലലവണഭോജനേന കഫോദ്ഭവാ||൫൬||

സ൦-ആമോദ്ഭവാ ച തൃഷ്ണാ ഭക്തസ്യാഹാരസ്യ സംരോധാത് സ്യാത്| സാ ച വാതപിത്തജാ| ഉഷ്ണേന മ്ലാനസ്യ നരസ്യ സഹസാ-ഝടിത്യേവ, ശീതം ജലം സേവമാനസ്യോഷ്മാ രുദ്ധഃ കോഷ്ഠം ഗതോ യാം തൃഷം-തൃഷ്ണാം, കുര്യാത് സാ പിത്തജൈവ തൃഷ്ണാ, ന ത്വന്യാ ബോധ്യാ| യാ ച തൃട് പാനസ്യ-മദ്യപാനസ്യ, അതിപാനോദ്ഭവാ സാऽപി പിത്തജൈവ| യാ ച തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ പുരുഷസ്യ സ്നേഹജാ തൃട് സാऽപി പിത്തജൈവ| സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന ഭോജനേന യാ തൃട് സ്യാത് സാ കഫസമ്ഭവാ വേദ്യാ|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

തൃഷ്ണാ രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന ക്ഷയാത്മികാ| |൫൭|

സ൦-രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന-"രസേ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൧൭) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേന ലക്ഷണേന, ക്ഷയാത്മികാ തൃഷ്ണാ ബോധ്യാ|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യദീര്ഘരോഗോപസര്ഗതഃ||൫൭|| യാ തൃഷ്ണാ ജായതേ തീവ്രാ സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ| ൫൭ ൧/൨| ഇതി തൃഷ്ണാനിദാനമ്| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ ശരീരസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||

സ൦-ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യതമദീര്ഘരോഗോപസര്ഗാത്-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധാത്, യാ തൃഷ്ണാ സ്യാത് സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||