Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതോ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
രാജയക്ഷ്മാ ക ഉച്യതേ ? യസ്യേദം നിദാനമ്, ഇത്യാഹ - - - - അഥ രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്| അനേകരോഗാനുഗതോ ബഹുരോഗപുരോഗമഃ| രാജയക്ഷ്മാ ക്ഷയഃ ശോഷോ രോഗരാഡിതി ച സ്മൃതഃ||൧||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
തത്രാദ്യാം സംജ്ഞാം വ്യുത്പാദയന്നാഹ - - - - നക്ഷത്രാണാം ദ്വിജാനാം ച രാജ്ഞോऽഭൂദ്യദയം പുരാ| യച്ച രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാ തതോ മതഃ||൨|| ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയസ്തത്സമ്ഭവാച്ച സഃ| രസാദിശോഷണാച്ഛോഷോ രോഗരാട് തേഷു രാജനാത്||൩||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
സാഹസം വേഗസംരോധഃ ശുക്രൌജഃസ്നേഹസങ്ക്ഷയഃ| അന്നപാനവിധിത്യാഗശ്ചത്വാരസ്തസ്യ ഹേതവഃ||൪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
അത ഏവാഹ - - - - തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് സിരാശ്ച പ്രപീഡയന്||൫|| മുഖാനി സ്രോതസാം രുദ്ധ്വാ തഥൈവാതിവിവൃത്യ വാ| സര്പന്നൂര്ധ്വമധസ്തിര്യഗ്യഥാസ്വം ജനയേദ്ഗദാന്||൬||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
രൂപം ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പ്രതിശ്യായോ ഭൃശം ക്ഷവഃ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം സദനം വഹ്നിദേഹയോഃ||൭|| സ്ഥാല്യമത്രാന്നപാനാദൌ ശുചാവപ്യശുചീക്ഷണമ്| മക്ഷികാതൃണകേശാദിപാതഃ പ്രായോऽന്നപാനയോഃ||൮|| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദിരരുചിരശ്നതോऽപി ബലക്ഷയഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ പാദാസ്യശോഫോऽക്ഷ്ണോരതിശുക്ലതാ||൯|| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ കായേ ബൈഭത്സ്യദര്ശനമ്| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ ഘൃണിത്വം മൂര്ദ്ധഗുണ്ഠനമ്||൧൦|| നഖകേശാതിവൃദ്ധിശ്ച, സ്വപ്നേ ചാഭിഭവോ ഭവേത്| പതങ്ഗകൃകലാസാഹികപിശ്വാപദപക്ഷിഭിഃ||൧൧|| കേശസ്ഥിതുഷഭസ്മാദിരാശൌ സമധിരോഹണമ്| ശൂന്യാനാം ഗ്രാമദേശാനാം ദര്ശനം ശുഷ്യതോऽമ്ഭസഃ||൧൨|| ജ്യോതിര്ഗിരീണാം പതതാം ജ്വലതാം ച മഹീരുഹാമ്| |൧൩|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
പ്രാഗ്രൂപമുക്ത്വാ സമ്പ്രത്യേകാദശരൂപമധികൃത്യാഹ - - - - | പീനസശ്വാസകാസാം സമൂര്ദ്ധസ്വരരുജോऽരുചിഃ||൧൩|| ഊര്ധ്വം, വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷാവധഃ, ച്ഛര്ദിശ്ച കോഷ്ഠഗേ| തിര്യക്സ്ഥേ പാര്ശ്വരുദ്ഗോഷേ, സന്ധിഗേ ഭവതി ജ്വരഃ||൧൪|| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി ജായന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ| |൧൫|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| തേഷാമുപദ്രവാന് വിദ്യാത്കണ്ഠോദ്ധ്വംസമുരോരുജമ്||൧൫|| ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദനിഷ്ഠീവവഹ്നിസാദാസ്യപൂതിതാഃ| |൧൬|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| തത്ര വാതാച്ഛിരഃപാര്ശ്വശൂലമംസാങ്ഗമര്ദനമ്||൧൬|| കണ്ഠോദ്ധ്വംസഃ സ്വരഭ്രംശഃ| |൧൭|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
പിത്താത്പാദാംസപാണിഷു| ദാഹോऽതിസാരോസൃക്ऽऽഛര്ദിര്മുഖഗന്ധോ ജ്വരോ മദഃ||൧൭||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
കഫാദരോചകശ്ഛര്ദിഃ കാസോ മൂര്ദ്ധാങ്ഗഗൌരവമ്| പ്രസേകഃ പീനസഃ ശ്വാസഃ സ്വരസാദോऽല്പവഹ്നിതാ||൧൮||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
യക്ഷ്മിണോ മാംസാ(അന്നാ)ദ്യഭ്യവഹാരതോऽപി ധാതുക്ഷയോ ജായതേ, ന ധാതുപുഷ്ടിഃ, ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ - - - - ദോഷൈര്മന്ദാനലത്വേന സോപലേപൈഃ കഫോല്ബണൈഃ| സ്രോതോമുഖേഷു രുദ്ധേഷു ധാതൂഷ്മസ്വല്പകേഷു ച||൧൯|| വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്ഥാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യാദഗച്ഛന്മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി||൨൦|| പച്യതേ കോഷ്ഠ ഏവാന്നമന്നപക്ത്രൈവ ചാസ്യ യത്| പ്രായോऽസ്മാന്മലതാം യാതം നൈവാലം ധാതുപുഷ്ടയേ||൨൧|| രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ മാംസായ കുത ഏവ തു| ഉപസ്തബ്ധഃ സ ശകൃതാ കേവലം വര്തതേ ക്ഷയീ||൨൨||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
അഥാസ്യ ക്ഷയിണഃ സാധ്യാസാധ്യതാമ് നിരൂപയതി - - - - ലിങ്ഗേഷ്വല്പേഷ്വപി ക്ഷീണം വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വര്ജയേത്|൨൩|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| സാധയേദേവ ലിങ്ഗേഷു സര്വേഷ്വപി തതോऽന്യഥാ||൨൩|| ഇതി രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്||൧||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
അഥാസ്യ വ്യാധേരുപദ്രവഭൂതാനാമാദിശബ്ദഗൃഹീതാനാം പഞ്ചാനാം സ്വരഭേദാദീനാം രോഗാണാം നിദാനാന്യാഹ - - - - അഥ സ്വരഭേദനിദാനമ്| ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷയാത് ഷഷ്ഠശ്ച മേദസാ| സ്വരഭേദോ ഭവേത്|൨൪|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| തത്ര ക്ഷാമോ രൂക്ഷശ്ചലഃ സ്വരഃ||൨൪|| ശൂകപര്ണാഭകണ്ഠത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയോऽനിലാത്| |൨൫|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| പിത്താത്താലുഗലേ ദാഹഃ ശോഷ ഉക്താവസൂയനമ്||൨൫||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
ലിമ്പന്നിവ കഫാത്കണ്ഠം മന്ദഃ ഖുരഖുരായതേ| സ്വരോ വിബദ്ധഃ|൨൬|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| സര്വൈസ്തു സര്വലിങ്ഗഃ|൨൬|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| ക്ഷയാത്കഷേത്||൨൬|| ധൂമായതീവ ചാത്യര്ഥമ്| |൨൭|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
മേദസാ ശ്ലേഷ്മലക്ഷണഃ| കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരശ്ച|൨൭|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| അത്ര സര്വൈരന്ത്യം ച വര്ജയേത്||൨൭|| ഇതി സ്വരഭേദനിദാനമ്||൨||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
അഥാരോചകനിദാനമ്| അരോചകോ ഭവേദ്ദോഷൈര്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രയൈഃ| സന്നിപാതേന മനസഃ സന്താപേന ച പഞ്ചമഃ||൨൮||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
കഷായതിക്തമധുരം വാതാദിഷു മുഖം ക്രമാത്| സര്വോത്ഥേ വിരസം ശോകക്രോധാദിഷു യഥാമലമ്||൨൯|| ഇത്യരോചകനിദാനമ്||൩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
അഥ ഛര്ദിനിദാനമ്| ഛര്ദിര്ദോഷൈഃ പൃഥക്സര്വൈര്ദ്വിഷ്ടൈരര്ഥൈശ്ച പഞ്ചമീ| |൩൦|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| ഉദാനോ വികൃതോ ദോഷാന് സര്വാസ്വപ്യൂര്ധ്വമസ്യതി||൩൦||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
താസൂത്ക്ലേശാസ്യലാവണ്യപ്രസേകാരുചയോऽഗ്രഗാഃ| |൩൧|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| നാഭിപൃഷ്ഠം രുജന് വായുഃ പാര്ശ്വേ ചാഹാരമുത്ക്ഷിപേത്||൩൧|| തതോ വിച്ഛിന്നമല്പാല്പം കഷായം ഫേനിലം വമേത്| ശബ്ദോദ്ഗാരയുതം കൃഷ്ണമച്ഛം കൃച്ഛ്രേണ വേഗവത്||൩൨|| കാസസ്യാശോഷഹൃന്മൂര്ദ്ധസ്വരപീഡാക്ലമാന്വിതഃ| |൩൩|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| പിത്താത്ക്ഷാരോദകനിഭം ധൂമ്രം ഹരിതപീതകമ്||൩൩|| സാസൃഗമ്ലം കടൂഷ്ണം ച തൃണ്മൂര്ച്ഛാതാപദാഹവത്| |൩൪|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| കഫാത് സ്നിഗ്ധം ഘനം ശീതം ശ്ലേഷ്മതന്തുഗവാക്ഷിതമ്||൩൪|| മധുരം ലവണം ഭൂരി പ്രസക്തം ലോമഹര്ഷണമ്| മുഖശ്വയഥുമാധുര്യതന്ദ്രാഹൃല്ലാസകാസവാന്||൩൫||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
സര്വലിങ്ഗാ മലൈഃ സര്വൈ രിഷ്ടോക്താ യാ ച താം ത്യജേത്| |൩൬|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| പൂത്യമേധ്യാശുചിദ്വിഷ്ടദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ||൩൬|| തപ്തേ ചിത്തേ ഹൃദി ക്ലിഷ്ടേ ഛര്ദിര്ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ| |൩൭|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
നനു, കൃമ്യാദിജാന്യന്യാനി ഛര്ദീംഷി സമ്ഭവന്ത്യേവ| തേഷാം ലക്ഷണം കസ്മാന്നോക്തമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | വാതാദീനേവ വിമൃശേത്കൃമിതൃഷ്ണാമദൌഹൃദേ||൩൭|| ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈര്വിശേഷാത് കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലിങ്ഗൈശ്ച|൩൮| ഇതി ഛര്ദിനിദാനമ്||൪||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
അധുനാ ഹൃദ്രോഗം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ - - - - അഥ ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്| | സ്മൃതാഃ പഞ്ച തു ഹൃദ്ഗദാഃ||൩൮|| തേഷാം ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ സമുത്ഥാനൈശ്ച സമ്ഭവഃ| |൩൯|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| വാതേന ശൂല്യതേऽത്യര്ഥം യുദ്യതേ സ്ഫുടതീവ ച||൩൯|| ഭിദ്യതേ ശുഷ്യതി സ്തബ്ധം ഹൃദയം ശൂന്യതാ ദ്രവഃ| അകസ്മാദ്ദീനതാ ശോകോ ഭയം ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ||൪൦|| വേപഥുര്വേഷ്ടനം മോഹഃ ശ്വാസരോധോऽല്പനിദ്രതാ| |൪൧|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| പിത്താ ത്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ദാഹഃ സ്വേദോऽമ്ലകഃ ക്ലമഃ||൪൧|| ഛര്ദനം ചാമ്ലപിത്തസ്യ ധൂമകഃ പീതതാ ജ്വരഃ| |൪൨|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദയം സ്തബ്ധം ഭാരികം സാശ്മഗര്ഭവത്||൪൨|| കാസാഗ്നിസാദനിഷ്ഠീവനിദ്രാലസ്യാരുചിജ്വരാഃ| |൪൩|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| സര്വലിങ്ഗസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ|൪൩|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| കൃമിഭിഃ ശ്യാവനേത്രതാ||൪൩|| തമഃപ്രവേശോ ഹൃല്ലാസഃ ശോഷഃ കണ്ഡൂഃ കഫസ്രുതിഃ| ഹൃദയം പ്രതതം ചാത്ര ക്രകചേനേവ ദാര്യതേ||൪൪|| ചികിത്സേദാമയം ഘോരം തം ശീഘ്രം ശീഘ്രകാരിണമ്| |൪൫| ഇതി ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്||൫||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
ഉക്താ ഹൃദ്രോഗാഃ| ശീഘ്രകാരിത്വസാമാന്യാത് തൃഷ്ണാऽന്തരം വ്യാഖ്യായതേ - - - - അഥ തൃഷ്ണാനിദാനമ്| | വാതാത്പിത്താത്കഫാത്തൃഷ്ണാ സന്നിപാതാദ്രസക്ഷയാത്||൪൫|| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച വാതപിത്തേ തു കാരണമ്| സര്വാസു തേ ഏവ വാതപിത്തേ ഹേതുഃ| കുത ഏവമ് ? ഇത്യാഹ - - - - തത്പ്രകോപോ ഹി സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണാത്||൪൬|| സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോഹകൃത്| സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണപൂര്വകം തൃഷ്ണാനാം യതോ ജന്മ, തസ്മാദിദമാഹ - - - - ജിഹ്വാമൂലഗലക്ലോമതാലുതോയവഹാഃ സിരാഃ||൪൭|| സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാ ജായന്തേ| |൪൮|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
താസാം സാമാന്യലക്ഷണമ്| മുഖശോഷോ ജലാതൃപ്തിരന്നദ്വേഷഃ സ്വരക്ഷയഃ||൪൮|| കണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാകാര്കശ്യം ജിഹ്വാനിഷ്ക്രമണം ക്ലമഃ| പ്രലാപശ്ചിത്തവിഭ്രംശസ്തൃങ്ഗ്രഹോക്താസ്തഥാऽऽമയാഃ||൪൯||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
മാരുതാത് ക്ഷാമതാ ദൈന്യം ശങ്ഖതോദഃ ശിരോഭ്രമഃ| ഗന്ധാജ്ഞാനാസ്യവൈരസ്യശ്രുതിനിദ്രാബലക്ഷയാഃ||൫൦|| ശീതാമ്ബുപാനാദ്ദൃദ്ധിശ്ച| |൫൧|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
പിത്താന്മൂര്ച്ഛാസ്യതിക്തതാ| രക്തേക്ഷണത്വം പ്രതതം ശോഷോ ദാഹോऽതിധൂമകഃ||൫൧||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
കഫതൃഷ്ണാമാഹ - - - - കഫോ രുണദ്ധി കുപിതസ്തോയവാഹിഷു മാരുതമ്| സ്രോതഃസു സ കഫസ്തേന പങ്കവച്ഛോഷ്യതേ തതഃ||൫൨|| ശുകൈരിവാചിതഃ കണ്ഠോ നിദ്രാ മധുരവക്ക്രതാ| ആധ്മാനം ശിരസോ ജാഡ്യം സ്തൈമിത്യച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ||൫൩|| ആലസ്യമവിപാകശ്ച| |൫൪|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
സര്വൈഃ സ്യാത്സര്വലക്ഷണാ| |൫൪|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| ആമോദ്ഭവാ ച, ഭക്തസ്യ സംരോധാദ്വാതപിത്തജാ||൫൪|| ഉഷ്ണക്ലാന്തസ്യ സഹസാ ശീതാമ്ഭോ ഭജതസ്തൃഷമ്| ഊഷ്മാ രുദ്ധോ ഗതഃ കോഷ്ഠം യാം കുര്യാത്പിത്തജൈവ സാ||൫൫|| യാ ച പാനാതിപാനോത്ഥാ, തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹജാ ച യാ| സ്നിഗ്ധഗുര്വമ്ലലവണഭോജനേന കഫോദ്ഭവാ||൫൬||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
തൃഷ്ണാ രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന ക്ഷയാത്മികാ| |൫൭|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യദീര്ഘരോഗോപസര്ഗതഃ||൫൭|| യാ തൃഷ്ണാ ജായതേ തീവ്രാ സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ| ൫൭ ൧/൨| ഇതി തൃഷ്ണാനിദാനമ്| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ ശരീരസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon