5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஶ்வாஸஹித்மநிதாநாதநந்தரஂ ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநாரம்பேऽயஂ ஸம்பந்தஃ| காஸாதுபேக்ஷயா "ஶ்வாஸக்ஷயச்சர்தி" (ஹ. நி. அ. ௩|௩௮) இத்யுக்தம்| ஹித்மாஶ்வாஸயோஶ்சைகயோகக்ஷேமத்வாத் ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநாநந்தரஂ ராஜயக்ஷ்மநிதாநமாரப்யதே -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அதாதோ ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-பூர்வவதத்ர வ்யாக்யா| ஆதிஶப்தேந ஸ்வரபேதாதீநாஂ க்ரஹணம்|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

ராஜயக்ஷ்மா க உச்யதே ? யஸ்யேதஂ நிதாநம், இத்யாஹ - - - - அத ராஜயக்ஷ்மநிதாநம்| அநேகரோகாநுகதோ பஹுரோகபுரோகமஃ| ராஜயக்ஷ்மா க்ஷயஃ ஶோஷோ ரோகராடிதி ச ஸ்மதஃ||௧||

ஸ௦-அநேகைஃஜ்வராதீஸாராதிபிஃ, பரிவதஃ| ததா, பஹூநாஂ ரோகாணாஂ-குல்மாதீஸாராதீநாஂ, புரோகமஃ-ப்ரதாநஶ்ச| யதா ஹி ராஜா ப்ராக் பஶ்சாத் ரதேபாஶ்வஜநைரநுகம்யதே, ததாऽயஂ ரோகோ ரோகைஃ| ராஜயக்ஷ்மேத்யாதயஶ்சதஸ்ரஃ ஸஂஜ்ஞாஃ|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

தத்ராத்யாஂ ஸஂஜ்ஞாஂ வ்யுத்பாதயந்நாஹ - - - - நக்ஷத்ராணாஂ த்விஜாநாஂ ச ராஜ்ஞோऽபூத்யதயஂ புரா| யச்ச ராஜா ச யக்ஷ்மா ச ராஜயக்ஷ்மா ததோ மதஃ||௨|| தேஹௌஷதக்ஷயகதேஃ க்ஷயஸ்தத்ஸம்பவாச்ச ஸஃ| ரஸாதிஶோஷணாச்சோஷோ ரோகராட் தேஷு ராஜநாத்||௩||

ஸ௦-நக்ஷத்ராணாஂ-அஶ்சிந்யாதீநாஂ, ததா த்விஜாநாஂ-ப்ராஹ்மணாநாஂ ச, யோ ராஜா-சந்த்ரஃ, தஸ்ய புரா-பூர்வஂ, அபவத்| பூர்வகல்பே ஹி ரோஹிண்யாமதிஸக்தஸ்ய சந்த்ரஸ்ய ஶ்வஶுரஂ தக்ஷமநதவாதேந வஞ்சயதோऽபமாநிததுஹிதஸ்நேஹவஶாதுத்பூதக்ரோதாத் ப்ரஜாபதேர்தக்ஷதஃ ராஜயக்ஷ்மாऽபவதிதி ஶ்ரூயதே| தஸ்மாத்ராஜ்ஞோ யக்ஷ்மா ராஜயக்ஷ்மேத்யுச்யதே ஷஷ்டீஸமாஸவ்யுத்பத்த்யா| யச்ச-யஸ்மாச்ச, ராஜா ச யக்ஷ்மா ச-ராஜாச ரோகாணாஂ மத்யே அநேகரோகாநீகபரிவதத்வேந யக்ஷ்மா ச, ததோ ராஜா சாஸௌ யக்ஷ்மா ச ராஜயக்ஷ்மாऽபிமதோ முநீநாமிதி ஶேஷஃ| ததா தேஹஶ்சௌஷதஂ ச, தயோஃ க்ஷயஃ, தஸ்ய கதிஃ-காரணஂ, ததோ தேஹௌஷதக்ஷயகதேஃ க்ஷய இத்யுச்யதே| அநேந சாஸ்ய வ்யாதேர்பஹுகாலஸ்தாயித்வஂ த்யோதயதி| கிலாயஂ வ்யாதிர்பஹுதரஂ காலமவதிஷ்டதே ந ச ஶாந்திஂ கச்சதி| யாவத்தேஹஃ க்ஷீயதே, ஔஷதாந்யபி க்ஷீயந்தே, ந புநரயஂ வ்யாதிஃ, இதி தேஹௌஷதக்ஷயகதேஃ க்ஷய இத்யுச்யதே| தத்ஸம்பாவாச்ச ஸஃ| ததித்யநேந தேஹௌஷதக்ஷயஃ ப்ரத்யவமஶ்யதே| ஸ ஸம்பவோ-ஜந்ம, யஸ்யாஸௌ தத்ஸம்பவஃ, தஸ்மாதபி க்ஷய இத்யுச்யதே| ஏவமந்யோऽபி யோ வ்யாதிர்தேஹௌஷதக்ஷயகாரீ, ஸோऽபி க்ஷயாக்யஸ்ய வ்யாதேஃ ஸம்பவஃ-காரணம், தஸ்மாஜ்ஜாயத இத்யர்தஃ| ரஸாதீநாஂ ஶோஷணாத் ஶோஷ இதி பண்யதே| ரோகேத்யாதி| பஹுஷு ரோகேஷு மத்யே ரோகத்வேநைஷ ஏவ ப்ராஜதே, தஸ்மாத்ரோகராடித்யுச்யதே|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

ஸாஹஸஂ வேகஸஂரோதஃ ஶுக்ரௌஜஃஸ்நேஹஸங்க்ஷயஃ| அந்நபாநவிதித்யாகஶ்சத்வாரஸ்தஸ்ய ஹேதவஃ||௪||

ஸ௦-ஸாஹஸஂ-காயேந வாசா வாऽயதாபலமாரம்பஃ| வேகஸஂரோதோ-வாதவிண்மூத்ராதீநாமுந்முகீபூதாநாஂ தாரணம்| ஶுக்ரஂ ச ஓஜஶ்ச ஸ்நேஹஶ்ச தேஷாஂ ஸங்க்ஷயோ-விநாஶஃ| அத்ர ஸ்நேஹஶப்தேந தேஹஸ்நேஹோ க்ராஹ்யஃ, தேஹஶப்தலோபஂ கத்வாऽயஂ நிர்திஷ்டஃ| ததா ச முநிஃ (ச. சி. அ. ௮|௨)- "தேஹஸ்நேஹபரிக்ஷயாத்" இதி| ததா, அந்நபாநயோர்யதாஶாஸ்த்ரஂ யோ விதிஸ்தஸ்ய த்யாகோ-அந்யதாஸேவநமந்யதாऽப்யவஹாரஃ| தஸ்ய-ராஜயக்ஷ்மணஃ, சத்வாரஃ ஸாஹஸாதயோ ஹேதவஃ| பாடாதேவ சதுஃஸங்க்யாத்வே லப்தே சதுர்க்ரஹணஂ நியமார்தம்| யத்யபி ஸாஹஸாதய ஏதே ப்ரத்யேகமநேகப்ரகாரதயா பிந்நாஃ, ததாऽபி ஸாஹஸாதிசதுஷ்டயஂ நாதிக்ராமந்தீத்யர்தஃ| ததாऽஸ்மிந் ராஜயக்ஷ்மாக்யே ஸாஹஸஜே வேகஸஂரோதஜே ஶுக்ரௌஜஃஸ்நேஹஸங்க்ஷயஜேऽந்நபாநவிதித்யாகஜே வா சதுர்விதே விஶேஷேண பவநோ ஹேதுஃ|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

அத ஏவாஹ - - - - தைருதீர்ணோऽநிலஃ பித்தஂ கபஂ சோதீர்ய ஸர்வதஃ| ஶரீரஸந்தீநாவிஶ்ய தாந் ஸிராஶ்ச ப்ரபீடயந்||௫|| முகாநி ஸ்ரோதஸாஂ ருத்த்வா ததைவாதிவிவத்ய வா| ஸர்பந்நூர்த்வமதஸ்திர்யக்யதாஸ்வஂ ஜநயேத்கதாந்||௬||

ஸ௦-தைஃ-ஸாஹஸாதிபிஃ, உதீர்ணோऽநில இதமிதஂ குர்வந் யதாஸ்வஂ கதாந் ஜநயேத்| உதீர்ணஃ-உல்பணஃ பித்தஶ்லேஷ்மப்யாமதிகஃ| அத ஏவ பித்தமுதீர்ய-ஸ்வஸ்தாநாச்ச்யாவயித்வா, ததா கபஂ ஸர்வதஃ-ஸர்வஸ்மாத் உதீர்ய, ததா ஶரீரஸந்தீந்-தஶாதிகஶதத்வயஸங்க்யாதாந் ஆத்ரேயமதேந து த்விஸஹஸ்ரஸங்க்யாதாந், ஆவிஶ்ய-தேஷாமந்தஃ-ப்ரவேஶஂ கத்வா, தாஶ்சஂ-ஸந்தீந், ப்ரபீடயந்-ப்ரகர்ஷேண மர்தயந்நிவ, ததா ஸிரா அபி ஸகலஶரீரகாஃ ப்ரபீடயந், ததாऽந்யேஷாஂ ஸ்ரோதஸாஂ முகாநி-த்வாராணி ருத்த்வா, ததைவ தாநி வா அதிவிவத்ய-ப்ரஸார்ய ஸ்ரோதோமுகாநி| ஸர்பந்நித்யாதி| ஊர்த்வஂ ஸர்பந் வாயுஃ பீநஸாதீந் வ்யாதீந் ஜநயேத், அதஃ ஸர்பந் விட்ப்ரஂஶஂ விட்ஶோஷஂ வா குர்யாத், திர்யக் ஸர்பந் பார்ஶ்வருஜஂ வா குர்யாத், இதி யதாஸ்வஂஶப்தஸ்யார்தஃ|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

ரூபஂ பவிஷ்யதஸ்தஸ்ய ப்ரதிஶ்யாயோ பஶஂ க்ஷவஃ| ப்ரஸேகோ முகமாதுர்யஂ ஸதநஂ வஹ்நிதேஹயோஃ||௭|| ஸ்தால்யமத்ராந்நபாநாதௌ ஶுசாவப்யஶுசீக்ஷணம்| மக்ஷிகாதணகேஶாதிபாதஃ ப்ராயோऽந்நபாநயோஃ||௮|| ஹல்லாஸஶ்சர்திரருசிரஶ்நதோऽபி பலக்ஷயஃ| பாண்யோரவேக்ஷா பாதாஸ்யஶோபோऽக்ஷ்ணோரதிஶுக்லதா||௯|| பாஹ்வோஃ ப்ரமாணஜிஜ்ஞாஸா காயே பைபத்ஸ்யதர்ஶநம்| ஸ்த்ரீமத்யமாஂஸப்ரியதா கணித்வஂ மூர்த்தகுண்டநம்||௧௦|| நககேஶாதிவத்திஶ்ச, ஸ்வப்நே சாபிபவோ பவேத்| பதங்கககலாஸாஹிகபிஶ்வாபதபக்ஷிபிஃ||௧௧|| கேஶஸ்திதுஷபஸ்மாதிராஶௌ ஸமதிரோஹணம்| ஶூந்யாநாஂ க்ராமதேஶாநாஂ தர்ஶநஂ ஶுஷ்யதோऽம்பஸஃ||௧௨|| ஜ்யோதிர்கிரீணாஂ பததாஂ ஜ்வலதாஂ ச மஹீருஹாம்| |௧௩|

ஸ௦-தஸ்ய-ராஜயக்ஷ்மணஃ, பவிஷ்யதஃ உத்பித்ஸோஃ, ரூபஂ-அக்ரரூபஂ, ப்ரதிஶ்யாயாதி| வஹ்நேஃ ஸதநஂ-பாகாஸாமர்த்யம்| தேஹஸ்ய ஸாதோ-நிர்பலதா| ஸ்தால்யமத்ராந்நபாநாதீநாஂ ஶுத்தாநாமப்யஶுசிதர்ஶநமிதி ததாநீஂ புருஷஸ்ய மித்யாஜ்ஞாநஂ ஜாயத இத்யர்தஃ| பாண்யோரவேக்ஷா-பூயஸா ஸ்வபாணீ பஶ்யதி| பாஹ்வோஃ ப்ரமாணஜிஜ்ஞாஸா-கியத்ப்ரமாணௌ மே பாஹூ இதி ஜ்ஞாதுமிச்சதி| காயே-ஶரீரே ஶோபநேऽபி, பைபத்ஸ்யதர்ஶநமிதி மித்யாஜ்ஞாநஂ ததாநீஂ ரோகஸ்வபாவாதஸ்யோத்பத்யதே| மூர்த்ரஃ-மஸ்தகஸ்ய, குண்டநஂ-வஸ்த்ராதிநா ஸஞ்சாதநம்| ஸ்வப்நே ச தஸ்ய யக்ஷ்மிணஃ பதங்காதிபிரபிபவோ பவேத்-பதங்காத்யைஃ பராபூயதே| பதங்கஃ-கீடபேதஃ| ததா, கேஶாதிராஶிஷ்வதிரோஹணஂ ததா ஶூந்யக்ராமதேஶாதீநாஂ தர்ஶநஂ ஸ்வப்நே பவேத்|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

ப்ராக்ரூபமுக்த்வா ஸம்ப்ரத்யேகாதஶரூபமதிகத்யாஹ - - - - | பீநஸஶ்வாஸகாஸாஂ ஸமூர்த்தஸ்வரருஜோऽருசிஃ||௧௩|| ஊர்த்வஂ, விட்ப்ரஂஶஸஂஶோஷாவதஃ, ச்சர்திஶ்ச கோஷ்டகே| திர்யக்ஸ்தே பார்ஶ்வருத்கோஷே, ஸந்திகே பவதி ஜ்வரஃ||௧௪|| ரூபாண்யேகாதஶைதாநி ஜாயந்தே ராஜயக்ஷ்மிணஃ| |௧௫|

ஸ௦-அஂஸௌ ச மூர்த்தா ச ஸ்வரஶ்ச தேஷாஂ ருஜோஂऽஸமூர்த்தஸ்வரருஜஃ| பீநஸஶ்ச ஶ்வாஸஶ்சாஂஸமூர்த்தஸ்வரருஜஶ்ச தாஃ, ததா அருசிஃ, இத்யூர்த்வஂ-ஊர்த்வஸ்திதே தோஷே, பவதி| அருசேரேஷஃ பதகுபந்யாஸஃ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தஃ| யதா,-அஸ்மிந் வ்யாதாவதிபயாவஹோऽருச்யாக்ய உபத்ரவோ ந ததா பீநஸாதய இதி| அதஃஸ்திதே தோஷே விஶஃ-புரீஷஸ்ய, ப்ரஂஶஸஂஶோஷௌ விட்ப்ரஂஶஸஂஶோஷௌ பவதஃ| "விட்ப்ரஂஶோ-பிந்நவர்சஸ்த்வஂ, விட்ஶோஷோ-பத்தவிட்கதா|" ஏதயோஶ்ச பரஸ்பரஂ விருத்தத்வாந்ந துல்யகாலஂ ஸம்பவஃ| தஸ்மாத்கதாசித்விட்ப்ரஂஶஃ கதாசித்விட்ஶோஷோ பவதி| சர்திஸ்து கோஷ்டஸ்திதே தோஷே ஸ்யாத்| திர்யக்ஸ்தே தோஷே பார்ஶ்வருக் பவதி| ஸந்திகே ஜ்வரோ பவதி| ஏதாநி பீநஸாதீந்யேகாதஶ ரூபாணி ஶோஷிண உத்பத்யந்தே| முநிஸ்த்வேவமவோசத் (ச. சி. அ. ௮|௨௩)- "ப்ரதிஶ்யாயஂ ஜ்வரஂ காஸமங்கமர்தஂ ஶிரோருஜம்| ஶ்வாஸஂ விட்பேதமருசிஂ பார்ஶ்வஶூலஂ ஸ்வரக்ஷயம்|| குருதே சாஂஸஸந்தாபமேகாதஶஂ" இத்யாதி|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| தேஷாமுபத்ரவாந் வித்யாத்கண்டோத்த்வஂஸமுரோருஜம்||௧௫|| ஜம்பாங்கமர்தநிஷ்டீவவஹ்நிஸாதாஸ்யபூதிதாஃ| |௧௬|

ஸ௦-தேஷாஂ-ஏகாதஶஸங்க்யாநாஂ பீநஸாதீநாஂ பூர்வோத்பந்நாநாஂ, கண்டோத்த்வஂஸாதீந் பஶ்சாதுத்திதாந் ஸப்தோபத்ரவாந் ஜாநீயாத்| "வ்யாதேருபரி யோ வ்யாதிர்பவத்யுத்தரகாலஜஃ| உபக்ரமவிகாதீ ச ஸ ஹ்யுபத்ரவ உச்யதே||" இத்யுபத்ரவலக்ஷணம்|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| தத்ர வாதாச்சிரஃபார்ஶ்வஶூலமஂஸாங்கமர்தநம்||௧௬|| கண்டோத்த்வஂஸஃ ஸ்வரப்ரஂஶஃ| |௧௭|

ஸ௦-தத்ர-தஸ்மிந் ராஜயக்ஷ்மாக்யே வ்யாதௌ, வாதாததிகாத் ஶிரஃஶூலாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

பித்தாத்பாதாஂஸபாணிஷு| தாஹோऽதிஸாரோஸக்ऽऽசர்திர்முககந்தோ ஜ்வரோ மதஃ||௧௭||

ஸ௦-பித்தாததிகாத் பாதாதிஷு தாஹஃ ஸ்யாத்| ததா, அதீஸாராதயஶ்ச ஸ்யுஃ|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

கபாதரோசகஶ்சர்திஃ காஸோ மூர்த்தாங்ககௌரவம்| ப்ரஸேகஃ பீநஸஃ ஶ்வாஸஃ ஸ்வரஸாதோऽல்பவஹ்நிதா||௧௮||

ஸ௦-கபாததிகாதரோசகாதயோ தஶ ஸ்யுஃ|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

யக்ஷ்மிணோ மாஂஸா(அந்நா)த்யப்யவஹாரதோऽபி தாதுக்ஷயோ ஜாயதே, ந தாதுபுஷ்டிஃ, இத்யத்ர யுக்திமாஹ - - - - தோஷைர்மந்தாநலத்வேந ஸோபலேபைஃ கபோல்பணைஃ| ஸ்ரோதோமுகேஷு ருத்தேஷு தாதூஷ்மஸ்வல்பகேஷு ச||௧௯|| விதஹ்யமாநஃ ஸ்வஸ்தாநே ரஸஸ்தாஂஸ்தாநுபத்ரவாந்| குர்யாதகச்சந்மாஂஸாதீநஸக் சோர்த்வஂ ப்ரதாவதி||௨௦|| பச்யதே கோஷ்ட ஏவாந்நமந்நபக்த்ரைவ சாஸ்ய யத்| ப்ராயோऽஸ்மாந்மலதாஂ யாதஂ நைவாலஂ தாதுபுஷ்டயே||௨௧|| ரஸோऽப்யஸ்ய ந ரக்தாய மாஂஸாய குத ஏவ து| உபஸ்தப்தஃ ஸ ஶகதா கேவலஂ வர்ததே க்ஷயீ||௨௨||

ஸ௦-தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஃ, கபோல்பணத்வாத் ஸ்ரோதோத்வாரேஷு ருத்தேஷு-பிஹிதேஷு ஸத்ஸு, ரஸஃ ஸ்வஸ்தாந ஏவ விதஹ்யமாநோ-ந ஸம்யக்ரக்ததாஂ ப்ராப்நுவந், தாஂஸ்தாந்-அநேகாந் கண்டோத்த்வஂஸாதீந், உபத்ரவாந் குர்யாத்| கிம்பூதைர்தோஷைஃ ? கபோல்பணைஃ-ஶ்லேஷ்மாதிகைஃ| அத ஏவ கபாதிகத்வாத் ஸஹோபலேபேந ஶ்லேஷ்மலேபேந ஸஹ வர்தந்தே ஸோபலேபாஃ, தைஸ்ததாவிதைர்தோஷைஸ்ததாநீஂ மந்தாநலத்வஂ க்ரியதே| தேநைவ ச மந்தாநலத்வேந ஹேதுநா தாதூஷ்மஸு-ரஸாத்யக்நிஷு, அல்பகேஷு-அதிஶயேநால்பேஷு| ஏவமநேககாரணஸத்பாவாத்ரஸஃ ஸ்வஸ்தாந ஏவ விதஹ்யமாநஃ-பித்தகாரிணீஂ மத்யமாஂ பாகாவஸ்தாமநுபவந் ஸம்யக் பாகமகச்சந், யதோசிதாந் விகாராஂஸ்தாஂஸ்தாந் குர்வந், மாஂஸாதீந்-மாஂஸப்ரபதிகாந் தாதூந், அகச்சந்-அப்ராப்நுவந், விதஹ்யமாநதயா ரக்ததாமாபந்நஃ, ததஸக் சோர்த்வஂ ப்ரதாவதி-ஊர்த்வஂ ப்ரஸர்பதி, கேவலஂ நிஷ்டீவநஸஹிதஂ வா| தஸ்மாத் க்ஷயிணோ ந தந்மாஂஸாதிதாதுபுஷ்டயே| கிஞ்சாஸ்மாதபி ஹேதோஃ ஸ ரஸோ ந தாதுபுஷ்டயே| [யத்-] யஸ்மாத், [அந்நஂ] பச்யதே-அந்நஂ ஸாரகிட்டத்வஂ நீயதே, அந்நபக்த்ரைவ-ஜாடராக்நிநா, கோஷ்ட ஏவ-ஆமபக்வாஶயாக்யே| உபயத்ரேவகாரோऽவதாரணே| கோஷ்ட ஏவ-ந தாதுஷு, ஜாடராக்நிநைவ-ந தாத்வக்நிபிஃ, இதி| யத ஏவஂ ததோऽஸ்மாத்-ப்ராங்நிரூபிதாத்தேதுகதம்பகாத், ப்ராயோ மலதாஂ-ஆதிக்யேந மூத்ரபுரீஷதாஂ, ப்ராப்தமந்நஂ நைவ தாதுபுஷ்டயேऽலஂ-ஸமர்தம்| தாதுபுஷ்டிக்ரஹணேநைதத்ஸூசயதி,-அபிநவமத்கும்பஜலலவஸ்யந்தநந்யாயேந ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோநுப்ரவேஶிதயா ஸோऽந்நரஸோ தாத்வாப்யாயநமாத்ரஂ கரோத்யேவ, அந்யதா வர்ஷகணாநுபந்தி ஜீவிதஂ க்ஷயிணோ ந ஸம்பாவ்யேத| தஸ்மாத்தாதுஸ்திதிமாத்ரஂ பவதி ந து தாதுபோஷணமிதி ஸ்திதம்| ரஸஃ-உபயரூபோऽந்நரஸோ தாதுரஸோ வா, அஸ்ய-க்ஷயிணஃ, நிகடஸ்ய ரக்ததாதோர்ந புஷ்டயே, மாஂஸதாதோர்விப்ரகஷ்டஸ்ய து குத ஏவ ஸ்யாத் ? ஏவஂ ந ஸம்பாவ்யத இத்யபிஶப்தார்தஃ| நநு, யத்யேவஂ தத்கதமந்யேப்யோ தாதுப்யோ விஶேஷேண தாரணஸ்வபாவேப்யோ விநா க்ஷயீ ஜீவேத்? இத்யாஶங்க்யாஹ-உபஸ்தப்த இதி| ஸஃ-க்ஷயீ, ஶகதா-புரீஷேண, கேவலமுபஸ்தப்தஃ-கதாவஷ்டம்போ, வர்ததே-ப்ராணிதி, பூர்வோக்தந்யாயேந கிஞ்சிதாஹாரரஸாப்யாயிதைர்தாதுபிர்தாரணஸ்வபாவைர்ததமாத்ரஃ| நநு, "விதஹ்யமாநஃ ஸ்வஸ்தாநே ரஸஸ்தாஂஸ்தாநுபத்ரவாந்| குர்யாதகச்சந்மாஂஸாதீநஸக் சோர்த்வஂ ப்ரதாவதி||" இத்யநேந ரக்தஸ்ய ஸத்தா ப்ரதிபாதிதா| "ரஸோऽப்யஸ்ய ந ரக்தாய" இத்யநேந க்ஷயிணோ ரக்தஸ்யாபாவஃ ப்ரத்யபாதி| ததிமே வாக்யே பரஸ்பரஂ வ்யாக்நாதே| அத்ரோச்யதே| நாநயோர்வாக்யயோஃ பரஸ்பரஂ விரோதஃ| யதஃ " அஸக் சோர்த்வஂ ப்ரதாவதி" இத்யநேந ந தத்தாதுரூபதாஂ ப்ராப்தமுக்தம்| கிந்தர்ஹி ? ரஸஸ்ய விதஹ்யமாநதயா ஸ்வஸ்தாநஸ்திதஸ்ய ரக்ததாத்வாஶயமகச்சதோ ரக்தோத்பூதிருக்தா| அநேநைவாபிப்ராயேணோத்தரத்ர வாக்யே "ரஸோऽப்யஸ்ய ந ரக்தாய" இத்யுவாச| அநேந ஹி ரஸோ தாதுரூபாய ரக்தாய ஶோஷிணோ ந ஸம்பத்யதே இதி ப்ரத்யபாதி|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

அதாஸ்ய க்ஷயிணஃ ஸாத்யாஸாத்யதாம் நிரூபயதி - - - - லிங்கேஷ்வல்பேஷ்வபி க்ஷீணஂ வ்யாத்யௌஷதபலாக்ஷமம்| வர்ஜயேத்|௨௩|

ஸ௦-க்ஷயிணஂ பலமாஂஸாப்யாஂ க்ஷீணஂ லிங்கேஷு-பீநஸாதிஷு, அல்பேஷ்வபி ஸத்ஸு-ந ஸர்வேஷூத்பந்நேஷு, வர்ஜயேத்-நோபக்ரமேத்| கி தம் ? வ்யாத்யௌஷதபலாக்ஷமம்| வ்யாத்யௌஷதயோர்பலஂ வ்யாத்யௌஷதபலம், தஸ்யாக்ஷமம்| க்ஷயாக்யஸ்ய வ்யாதேர்யத்பலஂ ததாऽஸ்ய ஶமநோபாயஸ்யௌஷதஸ்ய யத்பலஂ தத்ராக்ஷமஂ-அஸஹஂ, யதஸ்ததோ வர்ஜயேதித்யர்தஃ|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| ஸாதயேதேவ லிங்கேஷு ஸர்வேஷ்வபி ததோऽந்யதா||௨௩|| இதி ராஜயக்ஷ்மநிதாநம்||௧||

ஸ௦-அ(த)தோऽந்யதா-விபரீதலக்ஷணஂ ராஜயக்ஷ்மிணஂ பலமாஂஸாப்யாமக்ஷீணமத ஏவ வ்யாத்யௌஷதபலக்ஷமஂ, ஸர்வேஷ்வபி-பீநஸாதிஷு லிங்கேஷ்வபி ஸத்ஸு, ஸாதயேதேவ| கிஂபுநர்த்வித்ராதிஷ்வேஷு ஸாதயேதித்யபிஶப்தார்தஃ|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

அதாஸ்ய வ்யாதேருபத்ரவபூதாநாமாதிஶப்தகஹீதாநாஂ பஞ்சாநாஂ ஸ்வரபேதாதீநாஂ ரோகாணாஂ நிதாநாந்யாஹ - - - - அத ஸ்வரபேதநிதாநம்| தோஷைர்வ்யஸ்தைஃ ஸமஸ்தைஶ்ச க்ஷயாத் ஷஷ்டஶ்ச மேதஸா| ஸ்வரபேதோ பவேத்|௨௪|

ஸ௦-தோஷைஃ-பதக்வாதபித்தகபைஃ, ஸமஸ்தைஃ-ஸந்நிபதிதைஃ, ததா க்ஷயாத், ததா ஷஷ்டஃ ஸ்வரபேதோ மேதஸா, ஸ்யாத்|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| தத்ர க்ஷாமோ ரூக்ஷஶ்சலஃ ஸ்வரஃ||௨௪|| ஶூகபர்ணாபகண்டத்வஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணோபஶயோऽநிலாத்| |௨௫|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு ஷட்ஸு ஸ்வரபேதேஷு மத்யே, வாதாத்ஸ்வரபேதே ஸதி க்ஷாமாதிமாந் ஸ்வரஃ ஸ்யாத்| ததா, ஶூகபூர்ணஸதஶகலத்வஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணோபஶயஶ்ச பவதி|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| பித்தாத்தாலுகலே தாஹஃ ஶோஷ உக்தாவஸூயநம்||௨௫||

ஸ௦-பித்தாத் ஸ்வரபேதே ஸதி தாலுநி கலே ச தாஹஃ, ததா ஶோஷஃ, ப்ரகதத்வாத்தாலுகலயோரேவ| ததா, உக்தாவஸூயநஂ-வாக்யவிஷயேऽஸஹநம், பித்தஸ்வரபேதீ வாக்யஂ வக்துமஸமர்த இத்யர்தஃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

லிம்பந்நிவ கபாத்கண்டஂ மந்தஃ குரகுராயதே| ஸ்வரோ விபத்தஃ|௨௬|

ஸ௦-கபாத்ஸ்வரபேதே கண்டஂ லிம்பந்நிவ-உபலேபமிவ கலஸ்ய குர்வந், குரகுராயதே-ப்ரகதத்வாத் கண்டஸ்யைவ குரகுரமித்யவ்யக்தஂ ஶப்தஂ கரோதி| ததா, ஸர்வேப்யஃ ஸ்வரபேதேப்யோऽயஂ மந்தஃ ஸ்வரோ-நோச்சைஃ ஶ்ரூயதே| ததா, விபத்தோ-வததோ மத்யே ஸ்கலநரூபஃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| ஸர்வைஸ்து ஸர்வலிங்கஃ|௨௬|

ஸ௦-ஸர்வைஃ-த்ரிபிர்தோஷைஃ ஸமுதிதைஃ, ஸர்வலிங்கஃ-த்ரிதோஷலக்ஷணஃ, ஸர்வபேதோ பவதி|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| க்ஷயாத்கஷேத்||௨௬|| தூமாயதீவ சாத்யர்தம்| |௨௭|

ஸ௦-க்ஷயாத் ஸ்வரபேதஃ கஷேத்-ஹிஂஸ்யாத், கண்டமர்மகடநாதித்யர்தஃ| அநுக்தமபி ப்ரகதத்வாத் கண்டமிதி லப்யதே| ததா, க்ஷயஸ்வரபேதீ தூமாயதீவாதிஶயேந| அத்யர்தஶப்தேந பித்தஸ்வரபேதேऽபி தூமாயநஂ பவதீதி கமயதி| தூமாயதீதி தூமநிஃஸரணமிவ நாஸிகாதிதேஶேஷ்வநுபவதி|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

மேதஸா ஶ்லேஷ்மலக்ஷணஃ| கச்ச்ரலக்ஷ்யாக்ஷரஶ்ச|௨௭|

ஸ௦-மேதஸா ஸ்வரபேதஃ ஶ்லேஷ்மஸ்வரபேதலக்ஷணஃ| ததா, கச்ச்ரேண-கதஞ்சித், லக்ஷ்யாணி-ஜ்ஞேயாநி, அக்ஷராணி யத்ர ஸ ஏவம்| ஏததேவ கச்ச்ரலக்ஷ்யாக்ஷரத்வஂ கபஸ்வரபேதாததிகம்|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| அத்ர ஸர்வைரந்த்யஂ ச வர்ஜயேத்||௨௭|| இதி ஸ்வரபேதநிதாநம்||௨||

ஸ௦-ஸர்வைர்தோஷைர்யஃ ஸ்வரபேதஃ, ததாऽந்தே படிதத்வாந்மேதஃஸ்வரபேதஃ-அந்த்யஃ, தஂ ச வர்ஜயேத்| சதுரஸ்த்வந்யாந் ஸாதயேதித்யர்தாதவகம்யதே|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

அதாரோசகநிதாநம்| அரோசகோ பவேத்தோஷைர்ஜிஹ்வாஹதயஸஂஶ்ரயைஃ| ஸந்நிபாதேந மநஸஃ ஸந்தாபேந ச பஞ்சமஃ||௨௮||

ஸ௦-ஜிஹ்வா ச ஹதயஂ ச ஜிஹ்வாஹதயம், தத்ஸஂஶ்ரயஃ-ஆஶ்ரயோ, யேஷாஂ தைஸ்தத்ரஸ்தைஃ பதக்வாதபித்தகபைரரோசகஃ ஸ்யாத்| ததா, ஸந்நிபாதேநார்தாஜ்ஜிஹ்வாஹதயஸஂஶ்ரிதேநாரோசகஃ ஸ்யாதிதி யோஜ்யம்| ததா, மநஸஃ ஸந்தாபேந-அநேகவிதேந க்ரோதஶோகாதிநோபதப்தேந, பஞ்சமோऽரோசக ஆகந்துர்பவேத்| அத்ராபி யதாஸ்வஂ தோஷாணாஂ ஜிஹ்வாஹதயஸஂஶ்ரிதத்வமவஶ்யமாஶ்ரயணீயம்| உபாதாநாதேவ பஞ்சத்வே லப்தே மநஃஸந்தாபஜஃ பஞ்சம ஏவேதி நியமார்தஂ பஞ்சமக்ரஹணம்| மந்யுஶோகாத்யநேகப்ரகாரமநஃஸந்தாபத்வேऽப்யேக ஏவ மநஃஸந்தாபஜோऽரோசக இத்யர்தஃ|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

கஷாயதிக்தமதுரஂ வாதாதிஷு முகஂ க்ரமாத்| ஸர்வோத்தே விரஸஂ ஶோகக்ரோதாதிஷு யதாமலம்||௨௯|| இத்யரோசகநிதாநம்||௩||

ஸ௦-வாதாத்யுத்பவேஷ்வரோசகேஷு முகஂ-ஆஸ்யஂ, க்ரமேண கஷாயதிக்தமதுரஂ பவதி| வ்யாதிஸ்வபாவாத் பித்தாரோசகேऽபி திக்தவக்த்ரதா பவதி, ந கடுகாஸ்யத்வம்| ஸர்வோத்தே-ஸந்நிபாதஜேऽரோசகே, விரஸமாஸ்யஂ பவதி-நிஶ்சிதரஸாஜ்ஞாநம்| ஶோகக்ரோதாதிஸமுத்தேஷ்வரோசகேஷு யதாமலஂ-யதாதோஷஂ, முகஂ பவேத்| தத்ர ஶோகபயகாமலோபேர்ஷ்யாதிஸந்தப்தமநஃஸமுத்தே வாதப்ரகோபாத் கஷாயம், க்ரோதஸந்தப்தமநஃஸமுத்தே வாதப்ரகோபாத் திக்தம், க்ரஹோபதப்தமநஃஸமுத்தே ஸந்நிபாதப்ரகோபாத் விரஸாஸ்யத்வம், இதி யதாமலஶப்தஸ்யார்தஃ|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

அத சர்திநிதாநம்| சர்திர்தோஷைஃ பதக்ஸர்வைர்த்விஷ்டைரர்தைஶ்ச பஞ்சமீ| |௩௦|

ஸ௦-பதக்-ப்ரத்யேகஂ, தோஷைஃ-வாதபித்தகபைஃ, சர்திர்பவேத்| ஸந்நிபதிதைஸ்த்ரிபிரபி சர்திஃ ஸ்யாத்| ததா, த்விஷ்டைஃ-அநபிப்ரேதைஃ ஶப்தாதிபிஶ்ச, பஞ்சமீ சர்திர்பவேத்| பூர்வவத் பஞ்சமீத்யேதந்நியமார்தம்| த்விஷ்டாநாஂ ஹ்யர்தாநாஂ பஹுத்வாத் பஹ்வ்யஶ்சர்தயோ பவந்தீத்யாஶங்க்யதே ததா ஶங்காநிவத்தயே த்விஷ்டார்தயோகஜா ஏகைவ சர்திரித்யுக்தம்|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| உதாநோ விகதோ தோஷாந் ஸர்வாஸ்வப்யூர்த்வமஸ்யதி||௩௦||

ஸ௦-உதாநாக்யோ வாயுர்விகதஃ ஸர்வாநபி தோஷாந்-வாதபித்தகபாந், ஊர்த்வமஸ்யதி-க்ஷிபதி| அபிஶப்த ஏவார்தே, ஸர்வாஸ்வேவ சர்திஷ்வித்யர்தஃ|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

தாஸூத்க்லேஶாஸ்யலாவண்யப்ரஸேகாருசயோऽக்ரகாஃ| |௩௧|

ஸ௦-தாஸு-சர்திஷு, உத்க்லேஶாதயோऽக்ரகாஃ-அக்ரே கச்சந்தி ப்ராக்ரூபதயோத்பவந்தி| உத்க்லேஶஃ-ஸ்வஸ்தாந ஏவ மூர்தஸ்ய தோஷஸ்யோதயோ புத்புதவதுத்தாநம்|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| நாபிபஷ்டஂ ருஜந் வாயுஃ பார்ஶ்வே சாஹாரமுத்க்ஷிபேத்||௩௧|| ததோ விச்சிந்நமல்பால்பஂ கஷாயஂ பேநிலஂ வமேத்| ஶப்தோத்காரயுதஂ கஷ்ணமச்சஂ கச்ச்ரேண வேகவத்||௩௨|| காஸஸ்யாஶோஷஹந்மூர்த்தஸ்வரபீடாக்லமாந்விதஃ| |௩௩|

ஸ௦-வாயுஃ காஸாதிமாந் இதமிதஂ குர்வந் வமேத்-சர்திஂ கரோதி| நாபிஂ பஷ்டஂ ச ருஜந்-பீடயந், பார்ஶ்வே ச ருஜந், ஆஹாரமுத்க்ஷிபேத்-ஊர்த்வஂ ப்ரேரயேத்| ததஃ-தஸ்மாதாஹாரஸ்யோர்த்வகமநாதநந்தரஂ, விச்சிந்நஂ கத்வா-ந நிரந்தரஂ, அல்பால்பஂ-அல்பஂ கத்வா, கஷாயஂ வமேத்-ந மதுராத்யந்யதமம்| ததா, பேநிலஂ-பேநயுக்தம்| பேநிலமிதி "பேநாதிலச்ச" இதீலச்| ததா, ஶப்தயுதமுத்காரயுதம்| ததா, கஷ்ணஂ-கஷ்ணவர்ணம்| ததா, அச்சஂ-தநு| ததா, கச்ச்ரேண-கதஂகதஞ்சித் ந யதாஸுகம்| ததா, வேகவத்-வேகயுதம்|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| பித்தாத்க்ஷாரோதகநிபஂ தூம்ரஂ ஹரிதபீதகம்||௩௩|| ஸாஸகம்லஂ கடூஷ்ணஂ ச தண்மூர்ச்சாதாபதாஹவத்| |௩௪|

ஸ௦-பித்தாத் க்ஷாரோதகஸதஶாதிகஂ வமேத்| ததா, தண்மூர்சாதாபதாஹா வித்யந்தே யஸ்மிஂஸ்ததேவஂ தஷ்ணாதியுக்தஂ யதா பவதி ததா வமேத்|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| கபாத் ஸ்நிக்தஂ கநஂ ஶீதஂ ஶ்லேஷ்மதந்துகவாக்ஷிதம்||௩௪|| மதுரஂ லவணஂ பூரி ப்ரஸக்தஂ லோமஹர்ஷணம்| முகஶ்வயதுமாதுர்யதந்த்ராஹல்லாஸகாஸவாந்||௩௫||

ஸ௦-கபாத்ஸ்நிக்தாதிகஂ வமேத்| ததா, ஶ்லேஷ்மணஃ ஸம்பந்திநா தந்துஜாலேந கவாக்ஷிதம்| ததா, முகஶ்வயத்வாதிமாந்| ததா, மதுராதிகஂ வமேத்|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

ஸர்வலிங்கா மலைஃ ஸர்வை ரிஷ்டோக்தா யா ச தாஂ த்யஜேத்| |௩௬|

ஸ௦-ஸர்வலிங்கா சர்திஃ ஸர்வைர்மலைஃ-வாதபித்தகபைஃ ஸந்நிபதிதைஃ, பவேத்| ந கேவலஂ த்ரிபிர்தோஷைஃ ஸர்வலிங்கா, யா ச ரிஷ்டோக்தா-விகதிவிஜ்ஞாநீயாத்யாயே (ஹ. ஶா. அ. ௫|௭௭) - "சர்திர்வேகவதீ" இத்யாதிநா க்ரந்தேநோக்தா, ஸாऽபி ஸர்வலிங்கா-தோஷத்ரயலக்ஷணோபேதா, தாஂ த்யஜேத்-ந சிகித்ஸேத்| ந து ரிஷ்டோக்தா யா சர்திஸ்தாஂ த்யஜேதிதி வ்யாக்யேயம், தஸ்யா ரிஷ்டத்வேநைவாஸாத்யத்வஸ்ய ப்ரதிபாதிதத்வாத்|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| பூத்யமேத்யாஶுசித்விஷ்டதர்ஶநஶ்ரவணாதிபிஃ||௩௬|| தப்தே சித்தே ஹதி க்லிஷ்டே சர்திர்த்விஷ்டார்தயோகஜா| |௩௭|

ஸ௦-பூத்யாதிபிஸ்தப்தே சித்தே-உபதப்தே மநஸி, ததா தைரேவ பூத்யாதிபிஃ க்லிஷ்டே-பீடிதே, ஹதி யா ஜாயதே சர்திஃ ஸா த்விஷ்டார்தயோகஜா சர்திருச்யதே| ஆதிஃ-ப்ரகாரே, யதா-ஆகதிகணேஷு|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

நநு, கம்யாதிஜாந்யந்யாநி சர்தீஂஷி ஸம்பவந்த்யேவ| தேஷாஂ லக்ஷணஂ கஸ்மாந்நோக்தம் ? இத்யாஹ - - - - | வாதாதீநேவ விமஶேத்கமிதஷ்ணாமதௌஹதே||௩௭|| ஶூலவேபதுஹல்லாஸைர்விஶேஷாத் கமிஜாஂ வதேத்| கமிஹத்ரோகலிங்கைஶ்ச|௩௮| இதி சர்திநிதாநம்||௪||

ஸ௦-காரணே கார்யோபசாராத் கம்யாதிஶப்தைரேவ சர்தய உச்யந்தே| கமிதஷ்ணாமகர்பிணீதௌஹதஜே சர்திஷி வாதாதீநேவ யதா யதஂ ஸ்வலக்ஷணைர்விமஶேத்-விசாரயேல்லக்ஷயேத்| ந ஹி வாதாதீநந்தரேணைதாஃ சர்தயஃ கதஞ்சிதபி ஸம்பவந்தி| அத ஏவைவகாரோऽவதாரணார்தோऽத்ர வ்யதாயி| ஏவஂ கமிஜாஂ கதாசித்வாயுச்சர்திலக்ஷணோபேதாமதவா பித்தச்சர்திலக்ஷணோபேதாஂ கபச்சர்திலக்ஷணோபேதாஂ வா யதாயதஂ லக்ஷயேத்| ஏவஂ தஷ்ணாமதௌஹதச்சர்திஷி வாதாதீந் விமஶேத்| விஶேஷேண ஶூலவேபதுஹல்லாஸைஃ கமிஜாஂ வதேத்| கமிஹத்ரோகலக்ஷணைஶ்ச-அநந்தரமேவ வக்ஷ்யமாணைஃ, கமிஜாஂ வதேத்|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

அதுநா ஹத்ரோகஂ லிலக்ஷயிஷுராஹ - - - - அத ஹத்ரோகநிதாநம்| | ஸ்மதாஃ பஞ்ச து ஹத்கதாஃ||௩௮|| தேஷாஂ குல்மநிதாநோக்தைஃ ஸமுத்தாநைஶ்ச ஸம்பவஃ| |௩௯|

ஸ௦-ஹத்கதாஃ பஞ்ச ஸ்மதாஃ, தந்த்ரகத்பிரிதி ஶேஷஃ| [தேஷாஂ-ஹத்ரோகாணாஂ, குல்மநிதாநோக்தைஃ-வக்ஷ்யமாணைஃ, ஸமுத்தாநைஃ-காரணைஃ, ஸம்பவஃ-உத்பத்திஃ| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| வாதேந ஶூல்யதேऽத்யர்தஂ யுத்யதே ஸ்புடதீவ ச||௩௯|| பித்யதே ஶுஷ்யதி ஸ்தப்தஂ ஹதயஂ ஶூந்யதா த்ரவஃ| அகஸ்மாத்தீநதா ஶோகோ பயஂ ஶப்தாஸஹிஷ்ணுதா||௪௦|| வேபதுர்வேஷ்டநஂ மோஹஃ ஶ்வாஸரோதோऽல்பநித்ரதா| |௪௧|

ஸ௦-வாதேந ஹத்ரோகேऽத்யர்தஂ ஹதயஂ ஶூல்யதே| அத்யர்தஶப்தேநேதஂ கமயதி,-அந்யேஷ்வபி ஹத்ரோகேஷு ஹதயஂ ஶூல்யதேऽதிஶயேந து வாதஜே ஹத்ரோகே இதி| ததா, துத்யதே-ப்ராஜநேநேவ| ஶூலஂ-ஸந்ததா பீடா| தோதோ-விச்சிந்நோऽதிஶயேந ருகுத்பவஃ| ததா, ஹதயஂ ஸ்புடதீத்யாதிக்ரியாதியுதஂ பவதி| ததா, ஶூந்யதா த்ரவத்வஂ ச, ப்ரகதத்வாத்ததயஸ்யைவ ஸ்யாதிதி போத்யம்|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| பித்தா த்தஷ்ணா ப்ரமோ மூர்ச்சா தாஹஃ ஸ்வேதோऽம்லகஃ க்லமஃ||௪௧|| சர்தநஂ சாம்லபித்தஸ்ய தூமகஃ பீததா ஜ்வரஃ| |௪௨|

ஸ௦-பித்தாத்-பித்தேந, தஷ்ணாதய ஸ்யுஃ|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ஶ்லேஷ்மணா ஹதயஂ ஸ்தப்தஂ பாரிகஂ ஸாஶ்மகர்பவத்||௪௨|| காஸாக்நிஸாதநிஷ்டீவநித்ராலஸ்யாருசிஜ்வராஃ| |௪௩|

ஸ௦-ஶ்லேஷ்மணா ஹத்ரோகே ஹதயஂ ஸ்தப்தஂ, ததா பாரிகஂ-குரு, பவதி| கதம் ? ஸாஶ்மகர்பவத்-வித்யமாநாஶ்மகர்பஸதஶம்| ததா, காஸாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| ஸர்வலிங்கஸ்த்ரிபிர்தோஷைஃ|௪௩|

ஸ௦-ஸர்வலிங்கோ ஹத்ரோகஸ்த்ரிபிர்தோஷைஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| கமிபிஃ ஶ்யாவநேத்ரதா||௪௩|| தமஃப்ரவேஶோ ஹல்லாஸஃ ஶோஷஃ கண்டூஃ கபஸ்ருதிஃ| ஹதயஂ ப்ரததஂ சாத்ர க்ரகசேநேவ தார்யதே||௪௪|| சிகித்ஸேதாமயஂ கோரஂ தஂ ஶீக்ரஂ ஶீக்ரகாரிணம்| |௪௫| இதி ஹத்ரோகநிதாநம்||௫||

ஸ௦-கமிபிஶ்ச ஹத்ரோகே ஶ்யாவாக்ஷிதாத்யாஃ ஸ்யுஃ| அத்ர-கமிஹத்ரோகே, ஹதயஂ க்ரகசேநேவ-கரபத்ரேணேவ, [ ப்ரததஂ- ] ஸந்ததஂ, தார்யதே| தஂ-கமிஹத்ரோகாக்யமாமயஂ, கோரஂ-அதிதுஃஸஹஂ, ஶீக்ரகாரிணஂ-ஆஶுவிகாதகாரிணஂ, ஶீக்ரஂ-ஆஶ்வேவ, சிகித்ஸேத்| மஹாமர்மணோ ஹதயஸ்ய கமிபிர்பக்ஷணாத்|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

உக்தா ஹத்ரோகாஃ| ஶீக்ரகாரித்வஸாமாந்யாத் தஷ்ணாऽந்தரஂ வ்யாக்யாயதே - - - - அத தஷ்ணாநிதாநம்| | வாதாத்பித்தாத்கபாத்தஷ்ணா ஸந்நிபாதாத்ரஸக்ஷயாத்||௪௫|| ஷஷ்டீ ஸ்யாதுபஸர்காச்ச வாதபித்தே து காரணம்| ஸர்வாஸு தே ஏவ வாதபித்தே ஹேதுஃ| குத ஏவம் ? இத்யாஹ - - - - தத்ப்ரகோபோ ஹி ஸௌம்யதாதுப்ரஶோஷணாத்||௪௬|| ஸர்வதேஹப்ரமோத்கம்பதாபதட்தாஹமோஹகத்| ஸௌம்யதாதுப்ரஶோஷணபூர்வகஂ தஷ்ணாநாஂ யதோ ஜந்ம, தஸ்மாதிதமாஹ - - - - ஜிஹ்வாமூலகலக்லோமதாலுதோயவஹாஃ ஸிராஃ||௪௭|| ஸஂஶோஷ்ய தஷ்ணா ஜாயந்தே| |௪௮|

ஸ௦-வாதாதிபிஃ பஞ்ச தஷ்ணாஃ ஸ்யுஃ| ஷஷ்டீ ஸ்யாதுபஸர்காச்ச| உபாதாநாதேவ ஷட்ஸங்க்யாயா லப்தத்வாத் ஷஷ்டீத்யேதத்வசநஂ நியமார்தம்| ஆமோத்பவாத்யா யா வக்ஷ்யமாணாஸ்தஷ்ணாஸ்தாஃ ஸர்வாஸ்தஷ்ணாநாஂ ஷட்த்வஂ நாதிக்ராமந்தி, வாதபித்தஜத்வாத்| ப்ராயேண தாஸாமாஸ்வேவாந்தர்பாவஃ| ஸ௦-ஸர்வாஸு-பூர்வோக்தாஸு வக்ஷ்யமாணாஸு ச தஷ்ணாஸு, வாதபித்தே காரணம்| ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், ஸௌம்யஸ்ய ஶரீரகதஸ்ய தாதோஃ-ஶ்லேஷ்மணோ ரஸாதேர்தாதோஃ, ஆஹாரவிஹாராதிநா யத்ப்ரஶோஷணஂ தஸ்மாத், தயோஃ-வாதபித்தயோஃ, ப்ரகோபோ 'ஜாயதே' இத்யத்யாஹார்யம்| கிம்பூதஃ ப்ரகோபஃ ? ஸர்வதேஹப்ரமோத்கம்பதாபதட்தாஹமோஹகத்| ஸ௦-ஜிஹ்வாதிஸிராஃ ஸஂஶோஷ்ய தஷ்ணாஃ ஸமுத்பத்யந்தே|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

தாஸாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணம்| முகஶோஷோ ஜலாதப்திரந்நத்வேஷஃ ஸ்வரக்ஷயஃ||௪௮|| கண்டௌஷ்டஜிஹ்வாகார்கஶ்யஂ ஜிஹ்வாநிஷ்க்ரமணஂ க்லமஃ| ப்ரலாபஶ்சித்தவிப்ரஂஶஸ்தங்க்ரஹோக்தாஸ்ததாऽऽமயாஃ||௪௯||

ஸ௦-முகஶோஷாதிகஂ தங்க்ரஹோக்தாமயபர்யந்தஂ நிர்திஷ்டஂ தாஸாஂ-தஷ்ணாநாஂ, ஸாமாந்யலக்ஷணம்| தங்க்ரஹோக்தாஃ-ரோகாநுத்பாதநீயோக்தாஃ (ஹ. ஸூ. அ. ௪|௧௦) ஶோஷாங்கஸாதபாதிர்யாதயஃ|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

மாருதாத் க்ஷாமதா தைந்யஂ ஶங்கதோதஃ ஶிரோப்ரமஃ| கந்தாஜ்ஞாநாஸ்யவைரஸ்யஶ்ருதிநித்ராபலக்ஷயாஃ||௫௦|| ஶீதாம்புபாநாத்தத்திஶ்ச| |௫௧|

ஸ௦-வாதாத்தஷ்ணாயாஂ க்ஷாமதாத்யாஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

பித்தாந்மூர்ச்சாஸ்யதிக்ததா| ரக்தேக்ஷணத்வஂ ப்ரததஂ ஶோஷோ தாஹோऽதிதூமகஃ||௫௧||

ஸ௦-பித்தாத்தஷ்ணாயாஂ மூர்ச்சாதயோ பவந்தி|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

கபதஷ்ணாமாஹ - - - - கபோ ருணத்தி குபிதஸ்தோயவாஹிஷு மாருதம்| ஸ்ரோதஃஸு ஸ கபஸ்தேந பங்கவச்சோஷ்யதே ததஃ||௫௨|| ஶுகைரிவாசிதஃ கண்டோ நித்ரா மதுரவக்க்ரதா| ஆத்மாநஂ ஶிரஸோ ஜாட்யஂ ஸ்தைமித்யச்சர்த்யரோசகாஃ||௫௩|| ஆலஸ்யமவிபாகஶ்ச| |௫௪|

ஸ௦-கபஃ குபிதோ ஜலவாஹிஷு ஸ்ரோதஃஸு யதா மாருதஂ ருணத்தி ததா ஸ ச கபஸ்தேந-மருதா, பங்க இவ ஶோஷ்யதே| ததஃ-தஸ்மிந்கபே ஶுஷ்கே ஸதி, கண்டஃ ஶூகைரிவாசிதோ-வ்யாப்தஃ, ஸ்யாத்| ததா, நித்ராதயஶ்ச ஸ்யுஃ|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

ஸர்வைஃ ஸ்யாத்ஸர்வலக்ஷணா| |௫௪|

ஸ௦-ஸர்வைஃ-ஸந்நிபதிதைஃ, ஸர்வலிங்கா தஷ்ணா ஸ்யாத்|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| ஆமோத்பவா ச, பக்தஸ்ய ஸஂரோதாத்வாதபித்தஜா||௫௪|| உஷ்ணக்லாந்தஸ்ய ஸஹஸா ஶீதாம்போ பஜதஸ்தஷம்| ஊஷ்மா ருத்தோ கதஃ கோஷ்டஂ யாஂ குர்யாத்பித்தஜைவ ஸா||௫௫|| யா ச பாநாதிபாநோத்தா, தீக்ஷ்ணாக்நேஃ ஸ்நேஹஜா ச யா| ஸ்நிக்தகுர்வம்லலவணபோஜநேந கபோத்பவா||௫௬||

ஸ௦-ஆமோத்பவா ச தஷ்ணா பக்தஸ்யாஹாரஸ்ய ஸஂரோதாத் ஸ்யாத்| ஸா ச வாதபித்தஜா| உஷ்ணேந ம்லாநஸ்ய நரஸ்ய ஸஹஸா-ஜடித்யேவ, ஶீதஂ ஜலஂ ஸேவமாநஸ்யோஷ்மா ருத்தஃ கோஷ்டஂ கதோ யாஂ தஷஂ-தஷ்ணாஂ, குர்யாத் ஸா பித்தஜைவ தஷ்ணா, ந த்வந்யா போத்யா| யா ச தட் பாநஸ்ய-மத்யபாநஸ்ய, அதிபாநோத்பவா ஸாऽபி பித்தஜைவ| யா ச தீக்ஷ்ணாக்நேஃ புருஷஸ்ய ஸ்நேஹஜா தட் ஸாऽபி பித்தஜைவ| ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந போஜநேந யா தட் ஸ்யாத் ஸா கபஸம்பவா வேத்யா|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

தஷ்ணா ரஸக்ஷயோக்தேந லக்ஷணேந க்ஷயாத்மிகா| |௫௭|

ஸ௦-ரஸக்ஷயோக்தேந லக்ஷணேந-"ரஸே ரௌக்ஷ்யஂ ஶ்ரமஃ" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௧௭) இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டேந லக்ஷணேந, க்ஷயாத்மிகா தஷ்ணா போத்யா|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| ஶோஷமேஹஜ்வராத்யந்யதீர்கரோகோபஸர்கதஃ||௫௭|| யா தஷ்ணா ஜாயதே தீவ்ரா ஸோபஸர்காத்மிகா ஸ்மதா| ௫௭ ௧/௨| இதி தஷ்ணாநிதாநம்| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே ஶரீரஸ்தாநே ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநஂ நாம பஞ்சமோऽத்யாயஃ||௫||

ஸ௦-ஶோஷமேஹஜ்வராத்யந்யதமதீர்கரோகோபஸர்காத்-தீர்ககாலாநுபந்தாத், யா தஷ்ணா ஸ்யாத் ஸோபஸர்காத்மிகா ஸ்மதா, முநீந்த்ரைரிதி ஶேஷஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநஂ நாம பஞ்சமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௫||