5. rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

శ్వాసహిధ్మనిదానాదనంతరం రాజయక్ష్మాదినిదానారంభేఽయం సంబంధః| కాసాదుపేక్షయా "శ్వాసక్షయచ్ఛర్ది" (హృ. ని. అ. 3|38) ఇత్యుక్తం| హిధ్మాశ్వాసయోశ్చైకయోగక్షేమత్వాత్ శ్వాసహిధ్మానిదానానంతరం రాజయక్ష్మనిదానమారభ్యతే -

Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో రాజయక్ష్మాదినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-పూర్వవదత్ర వ్యాఖ్యా| ఆదిశబ్దేన స్వరభేదాదీనాం గ్రహణం|

Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1

రాజయక్ష్మా క ఉచ్యతే ? యస్యేదం నిదానం, ఇత్యాహ - - - - అథ రాజయక్ష్మనిదానం| అనేకరోగానుగతో బహురోగపురోగమః| రాజయక్ష్మా క్షయః శోషో రోగరాడితి చ స్మృతః||1||

స0-అనేకైఃజ్వరాతీసారాదిభిః, పరివృతః| తథా, బహూనాం రోగాణాం-గుల్మాతీసారాదీనాం, పురోగమః-ప్రధానశ్చ| యథా హి రాజా ప్రాక్ పశ్చాత్ రథేభాశ్వజనైరనుగమ్యతే, తథాఽయం రోగో రోగైః| రాజయక్ష్మేత్యాదయశ్చతస్రః సంజ్ఞాః|

Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3

తత్రాద్యాం సంజ్ఞాం వ్యుత్పాదయన్నాహ - - - - నక్షత్రాణాం ద్విజానాం చ రాజ్ఞోఽభూద్యదయం పురా| యచ్చ రాజా చ యక్ష్మా చ రాజయక్ష్మా తతో మతః||2|| దేహౌషధక్షయకృతేః క్షయస్తత్సంభవాచ్చ సః| రసాదిశోషణాచ్ఛోషో రోగరాట్ తేషు రాజనాత్||3||

స0-నక్షత్రాణాం-అశ్చిన్యాదీనాం, తథా ద్విజానాం-బ్రాహ్మణానాం చ, యో రాజా-చంద్రః, తస్య పురా-పూర్వం, అభవత్| పూర్వకల్పే హి రోహిణ్యామతిసక్తస్య చంద్రస్య శ్వశురం దక్షమనృతవాదేన వంచయతోఽపమానితదుహితృస్నేహవశాదుద్భూతక్రోధాత్ ప్రజాపతేర్దక్షతః రాజయక్ష్మాఽభవదితి శ్రూయతే| తస్మాద్రాజ్ఞో యక్ష్మా రాజయక్ష్మేత్యుచ్యతే షష్ఠీసమాసవ్యుత్పత్త్యా| యచ్చ-యస్మాచ్చ, రాజా చ యక్ష్మా చ-రాజాచ రోగాణాం మధ్యే అనేకరోగానీకపరివృతత్వేన యక్ష్మా చ, తతో రాజా చాసౌ యక్ష్మా చ రాజయక్ష్మాఽభిమతో మునీనామితి శేషః| తథా దేహశ్చౌషధం చ, తయోః క్షయః, తస్య కృతిః-కారణం, తతో దేహౌషధక్షయకృతేః క్షయ ఇత్యుచ్యతే| అనేన చాస్య వ్యాధేర్బహుకాలస్థాయిత్వం ద్యోతయతి| కిలాయం వ్యాధిర్బహుతరం కాలమవతిష్ఠతే న చ శాంతిం గచ్ఛతి| యావద్దేహః క్షీయతే, ఔషధాన్యపి క్షీయంతే, న పునరయం వ్యాధిః, ఇతి దేహౌషధక్షయకృతేః క్షయ ఇత్యుచ్యతే| తత్సంభావాచ్చ సః| తదిత్యనేన దేహౌషధక్షయః ప్రత్యవమృశ్యతే| స సంభవో-జన్మ, యస్యాసౌ తత్సంభవః, తస్మాదపి క్షయ ఇత్యుచ్యతే| ఏవమన్యోఽపి యో వ్యాధిర్దేహౌషధక్షయకారీ, సోఽపి క్షయాఖ్యస్య వ్యాధేః సంభవః-కారణం, తస్మాజ్జాయత ఇత్యర్థః| రసాదీనాం శోషణాత్ శోష ఇతి భణ్యతే| రోగేత్యాది| బహుషు రోగేషు మధ్యే రోగత్వేనైష ఏవ భ్రాజతే, తస్మాద్రోగరాడిత్యుచ్యతే|

Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4

సాహసం వేగసంరోధః శుక్రౌజఃస్నేహసంక్షయః| అన్నపానవిధిత్యాగశ్చత్వారస్తస్య హేతవః||4||

స0-సాహసం-కాయేన వాచా వాఽయథాబలమారంభః| వేగసంరోధో-వాతవిణ్మూత్రాదీనామున్ముఖీభూతానాం ధారణం| శుక్రం చ ఓజశ్చ స్నేహశ్చ తేషాం సంక్షయో-వినాశః| అత్ర స్నేహశబ్దేన దేహస్నేహో గ్రాహ్యః, దేహశబ్దలోపం కృత్వాఽయం నిర్దిష్టః| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 8|2)- "దేహస్నేహపరిక్షయాత్" ఇతి| తథా, అన్నపానయోర్యథాశాస్త్రం యో విధిస్తస్య త్యాగో-అన్యథాసేవనమన్యథాఽభ్యవహారః| తస్య-రాజయక్ష్మణః, చత్వారః సాహసాదయో హేతవః| పాఠాదేవ చతుఃసంఖ్యాత్వే లబ్ధే చతుర్గ్రహణం నియమార్థం| యద్యపి సాహసాదయ ఏతే ప్రత్యేకమనేకప్రకారతయా భిన్నాః, తథాఽపి సాహసాదిచతుష్టయం నాతిక్రామంతీత్యర్థః| తథాఽస్మిన్ రాజయక్ష్మాఖ్యే సాహసజే వేగసంరోధజే శుక్రౌజఃస్నేహసంక్షయజేఽన్నపానవిధిత్యాగజే వా చతుర్విధే విశేషేణ పవనో హేతుః|

Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6

అత ఏవాహ - - - - తైరుదీర్ణోఽనిలః పిత్తం కఫం చోదీర్య సర్వతః| శరీరసంధీనావిశ్య తాన్ సిరాశ్చ ప్రపీడయన్||5|| ముఖాని స్రోతసాం రుద్ధ్వా తథైవాతివివృత్య వా| సర్పన్నూర్ధ్వమధస్తిర్యగ్యథాస్వం జనయేద్గదాన్||6||

స0-తైః-సాహసాదిభిః, ఉదీర్ణోఽనిల ఇదమిదం కుర్వన్ యథాస్వం గదాన్ జనయేత్| ఉదీర్ణః-ఉల్బణః పిత్తశ్లేష్మభ్యామధికః| అత ఏవ పిత్తముదీర్య-స్వస్థానాచ్చ్యావయిత్వా, తథా కఫం సర్వతః-సర్వస్మాత్ ఉదీర్య, తథా శరీరసంధీన్-దశాధికశతద్వయసంఖ్యాతాన్ ఆత్రేయమతేన తు ద్విసహస్రసంఖ్యాతాన్, ఆవిశ్య-తేషామంతః-ప్రవేశం కృత్వా, తాశ్చం-సంధీన్, ప్రపీడయన్-ప్రకర్షేణ మర్దయన్నివ, తథా సిరా అపి సకలశరీరగాః ప్రపీడయన్, తథాఽన్యేషాం స్రోతసాం ముఖాని-ద్వారాణి రుద్ధ్వా, తథైవ తాని వా అతివివృత్య-ప్రసార్య స్రోతోముఖాని| సర్పన్నిత్యాది| ఊర్ధ్వం సర్పన్ వాయుః పీనసాదీన్ వ్యాధీన్ జనయేత్, అధః సర్పన్ విడ్భ్రంశం విట్శోషం వా కుర్యాత్, తిర్యక్ సర్పన్ పార్శ్వరుజం వా కుర్యాత్, ఇతి యథాస్వంశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13

రూపం భవిష్యతస్తస్య ప్రతిశ్యాయో భృశం క్షవః| ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం సదనం వహ్నిదేహయోః||7|| స్థాల్యమత్రాన్నపానాదౌ శుచావప్యశుచీక్షణం| మక్షికాతృణకేశాదిపాతః ప్రాయోఽన్నపానయోః||8|| హృల్లాసశ్ఛర్దిరరుచిరశ్నతోఽపి బలక్షయః| పాణ్యోరవేక్షా పాదాస్యశోఫోఽక్ష్ణోరతిశుక్లతా||9|| బాహ్వోః ప్రమాణజిజ్ఞాసా కాయే బైభత్స్యదర్శనం| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ఘృణిత్వం మూర్ద్ధగుంఠనం||10|| నఖకేశాతివృద్ధిశ్చ, స్వప్నే చాభిభవో భవేత్| పతంగకృకలాసాహికపిశ్వాపదపక్షిభిః||11|| కేశస్థితుషభస్మాదిరాశౌ సమధిరోహణం| శూన్యానాం గ్రామదేశానాం దర్శనం శుష్యతోఽంభసః||12|| జ్యోతిర్గిరీణాం పతతాం జ్వలతాం చ మహీరుహాం| |13|

స0-తస్య-రాజయక్ష్మణః, భవిష్యతః ఉత్పిత్సోః, రూపం-అగ్రరూపం, ప్రతిశ్యాయాది| వహ్నేః సదనం-పాకాసామర్థ్యం| దేహస్య సాదో-నిర్బలతా| స్థాల్యమత్రాన్నపానాదీనాం శుద్ధానామప్యశుచిదర్శనమితి తదానీం పురుషస్య మిథ్యాజ్ఞానం జాయత ఇత్యర్థః| పాణ్యోరవేక్షా-భూయసా స్వపాణీ పశ్యతి| బాహ్వోః ప్రమాణజిజ్ఞాసా-కియత్ప్రమాణౌ మే బాహూ ఇతి జ్ఞాతుమిచ్ఛతి| కాయే-శరీరే శోభనేఽపి, బైభత్స్యదర్శనమితి మిథ్యాజ్ఞానం తదానీం రోగస్వభావాదస్యోత్పద్యతే| మూర్ధ్రః-మస్తకస్య, గుంఠనం-వస్త్రాదినా సంఛాదనం| స్వప్నే చ తస్య యక్ష్మిణః పతంగాదిభిరభిభవో భవేత్-పతంగాద్యైః పరాభూయతే| పతంగః-కీటభేదః| తథా, కేశాదిరాశిష్వధిరోహణం తథా శూన్యగ్రామదేశాదీనాం దర్శనం స్వప్నే భవేత్|

Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15

ప్రాగ్రూపముక్త్వా సంప్రత్యేకాదశరూపమధికృత్యాహ - - - - | పీనసశ్వాసకాసాం సమూర్ద్ధస్వరరుజోఽరుచిః||13|| ఊర్ధ్వం, విడ్భ్రంశసంశోషావధః, చ్ఛర్దిశ్చ కోష్ఠగే| తిర్యక్స్థే పార్శ్వరుద్గోషే, సంధిగే భవతి జ్వరః||14|| రూపాణ్యేకాదశైతాని జాయంతే రాజయక్ష్మిణః| |15|

స0-అంసౌ చ మూర్ద్ధా చ స్వరశ్చ తేషాం రుజోంఽసమూర్ద్ధస్వరరుజః| పీనసశ్చ శ్వాసశ్చాంసమూర్ద్ధస్వరరుజశ్చ తాః, తథా అరుచిః, ఇత్యూర్ధ్వం-ఊర్ధ్వస్థితే దోషే, భవతి| అరుచేరేషః పృథగుపన్యాసః ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థః| యథా,-అస్మిన్ వ్యాధావతిభయావహోఽరుచ్యాఖ్య ఉపద్రవో న తథా పీనసాదయ ఇతి| అధఃస్థితే దోషే విశః-పురీషస్య, భ్రంశసంశోషౌ విడ్భ్రంశసంశోషౌ భవతః| "విడ్భ్రంశో-భిన్నవర్చస్త్వం, విట్శోషో-బద్ధవిట్కతా|" ఏతయోశ్చ పరస్పరం విరుద్ధత్వాన్న తుల్యకాలం సంభవః| తస్మాత్కదాచిద్విడ్భ్రంశః కదాచిద్విట్శోషో భవతి| ఛర్దిస్తు కోష్ఠస్థితే దోషే స్యాత్| తిర్యక్స్థే దోషే పార్శ్వరుక్ భవతి| సంధిగే జ్వరో భవతి| ఏతాని పీనసాదీన్యేకాదశ రూపాణి శోషిణ ఉత్పద్యంతే| మునిస్త్వేవమవోచత్ (చ. చి. అ. 8|23)- "ప్రతిశ్యాయం జ్వరం కాసమంగమర్దం శిరోరుజం| శ్వాసం విడ్భేదమరుచిం పార్శ్వశూలం స్వరక్షయం|| కురుతే చాంససంతాపమేకాదశం" ఇత్యాది|

Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16

| తేషాముపద్రవాన్ విద్యాత్కంఠోద్ధ్వంసమురోరుజం||15|| జృంభాంగమర్దనిష్ఠీవవహ్నిసాదాస్యపూతితాః| |16|

స0-తేషాం-ఏకాదశసంఖ్యానాం పీనసాదీనాం పూర్వోత్పన్నానాం, కంఠోద్ధ్వంసాదీన్ పశ్చాదుత్థితాన్ సప్తోపద్రవాన్ జానీయాత్| "వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమవిఘాతీ చ స హ్యుపద్రవ ఉచ్యతే||" ఇత్యుపద్రవలక్షణం|

Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17

| తత్ర వాతాచ్ఛిరఃపార్శ్వశూలమంసాంగమర్దనం||16|| కంఠోద్ధ్వంసః స్వరభ్రంశః| |17|

స0-తత్ర-తస్మిన్ రాజయక్ష్మాఖ్యే వ్యాధౌ, వాతాదధికాత్ శిరఃశూలాదయః స్యుః|

Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17

పిత్తాత్పాదాంసపాణిషు| దాహోఽతిసారోసృక్ఽఽఛర్దిర్ముఖగంధో జ్వరో మదః||17||

స0-పిత్తాదధికాత్ పాదాదిషు దాహః స్యాత్| తథా, అతీసారాదయశ్చ స్యుః|

Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18

కఫాదరోచకశ్ఛర్దిః కాసో మూర్ద్ధాంగగౌరవం| ప్రసేకః పీనసః శ్వాసః స్వరసాదోఽల్పవహ్నితా||18||

స0-కఫాదధికాదరోచకాదయో దశ స్యుః|

Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22

యక్ష్మిణో మాంసా(అన్నా)ద్యభ్యవహారతోఽపి ధాతుక్షయో జాయతే, న ధాతుపుష్టిః, ఇత్యత్ర యుక్తిమాహ - - - - దోషైర్మందానలత్వేన సోపలేపైః కఫోల్బణైః| స్రోతోముఖేషు రుద్ధేషు ధాతూష్మస్వల్పకేషు చ||19|| విదహ్యమానః స్వస్థానే రసస్తాంస్తానుపద్రవాన్| కుర్యాదగచ్ఛన్మాంసాదీనసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి||20|| పచ్యతే కోష్ఠ ఏవాన్నమన్నపక్త్రైవ చాస్య యత్| ప్రాయోఽస్మాన్మలతాం యాతం నైవాలం ధాతుపుష్టయే||21|| రసోఽప్యస్య న రక్తాయ మాంసాయ కుత ఏవ తు| ఉపస్తబ్ధః స శకృతా కేవలం వర్తతే క్షయీ||22||

స0-దోషైః-వాతపిత్తకఫైః, కఫోల్బణత్వాత్ స్రోతోద్వారేషు రుద్ధేషు-పిహితేషు సత్సు, రసః స్వస్థాన ఏవ విదహ్యమానో-న సమ్యగ్రక్తతాం ప్రాప్నువన్, తాంస్తాన్-అనేకాన్ కంఠోద్ధ్వంసాదీన్, ఉపద్రవాన్ కుర్యాత్| కింభూతైర్దోషైః ? కఫోల్బణైః-శ్లేష్మాధికైః| అత ఏవ కఫాధికత్వాత్ సహోపలేపేన శ్లేష్మలేపేన సహ వర్తంతే సోపలేపాః, తైస్తథావిధైర్దోషైస్తదానీం మందానలత్వం క్రియతే| తేనైవ చ మందానలత్వేన హేతునా ధాతూష్మసు-రసాద్యగ్నిషు, అల్పకేషు-అతిశయేనాల్పేషు| ఏవమనేకకారణసద్భావాద్రసః స్వస్థాన ఏవ విదహ్యమానః-పిత్తకారిణీం మధ్యమాం పాకావస్థామనుభవన్ సమ్యక్ పాకమగచ్ఛన్, యథోచితాన్ వికారాంస్తాంస్తాన్ కుర్వన్, మాంసాదీన్-మాంసప్రభృతికాన్ ధాతూన్, అగచ్ఛన్-అప్రాప్నువన్, విదహ్యమానతయా రక్తతామాపన్నః, తదసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి-ఊర్ధ్వం ప్రసర్పతి, కేవలం నిష్ఠీవనసహితం వా| తస్మాత్ క్షయిణో న తన్మాంసాదిధాతుపుష్టయే| కించాస్మాదపి హేతోః స రసో న ధాతుపుష్టయే| [యత్-] యస్మాత్, [అన్నం] పచ్యతే-అన్నం సారకిట్టత్వం నీయతే, అన్నపక్త్రైవ-జాఠరాగ్నినా, కోష్ఠ ఏవ-ఆమపక్వాశయాఖ్యే| ఉభయత్రేవకారోఽవధారణే| కోష్ఠ ఏవ-న ధాతుషు, జాఠరాగ్నినైవ-న ధాత్వగ్నిభిః, ఇతి| యత ఏవం తతోఽస్మాత్-ప్రాఙ్నిరూపితాద్ధేతుకదంబకాత్, ప్రాయో మలతాం-ఆధిక్యేన మూత్రపురీషతాం, ప్రాప్తమన్నం నైవ ధాతుపుష్టయేఽలం-సమర్థం| ధాతుపుష్టిగ్రహణేనైతత్సూచయతి,-అభినవమృత్కుంభజలలవస్యందనన్యాయేన సూక్ష్మస్రోతోనుప్రవేశితయా సోఽన్నరసో ధాత్వాప్యాయనమాత్రం కరోత్యేవ, అన్యథా వర్షగణానుబంధి జీవితం క్షయిణో న సంభావ్యేత| తస్మాద్ధాతుస్థితిమాత్రం భవతి న తు ధాతుపోషణమితి స్థితం| రసః-ఉభయరూపోఽన్నరసో ధాతురసో వా, అస్య-క్షయిణః, నికటస్య రక్తధాతోర్న పుష్టయే, మాంసధాతోర్విప్రకృష్టస్య తు కుత ఏవ స్యాత్ ? ఏవం న సంభావ్యత ఇత్యపిశబ్దార్థః| నను, యద్యేవం తత్కథమన్యేభ్యో ధాతుభ్యో విశేషేణ ధారణస్వభావేభ్యో వినా క్షయీ జీవేత్? ఇత్యాశంక్యాహ-ఉపస్తబ్ధ ఇతి| సః-క్షయీ, శకృతా-పురీషేణ, కేవలముపస్తబ్ధః-కృతావష్టంభో, వర్తతే-ప్రాణితి, పూర్వోక్తన్యాయేన కించిదాహారరసాప్యాయితైర్ధాతుభిర్ధారణస్వభావైర్ధృతమాత్రః| నను, "విదహ్యమానః స్వస్థానే రసస్తాంస్తానుపద్రవాన్| కుర్యాదగచ్ఛన్మాంసాదీనసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి||" ఇత్యనేన రక్తస్య సత్తా ప్రదిపాదితా| "రసోఽప్యస్య న రక్తాయ" ఇత్యనేన క్షయిణో రక్తస్Yఆభావః ప్రత్యపాది| తదిమే వాక్యే పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్రోచ్యతే| నానయోర్వాక్యయోః పరస్పరం విరోధః| యతః " అసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి" ఇత్యనేన న తద్ధాతురూపతాం ప్రాప్తముక్తం| కింతర్హి ? రసస్య విదహ్యమానతయా స్వస్థానస్థితస్య రక్తధాత్వాశయమగచ్ఛతో రక్తోద్భూతిరుక్తా| అనేనైవాభిప్రాయేణోత్తరత్ర వాక్యే "రసోఽప్యస్య న రక్తాయ" ఇత్యువాచ| అనేన హి రసో ధాతురూపాయ రక్తాయ శోషిణో న సంపద్యతే ఇతి ప్రత్యపాది|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

అథాస్య క్షయిణః సాధ్యాసాధ్యతాం నిరూపయతి - - - - లింగేష్వల్పేష్వపి క్షీణం వ్యాధ్యౌషధబలాక్షమం| వర్జయేత్|23|

స0-క్షయిణం బలమాంసాభ్యాం క్షీణం లింగేషు-పీనసాదిషు, అల్పేష్వపి సత్సు-న సర్వేషూత్పన్నేషు, వర్జయేత్-నోపక్రమేత్| కి తం ? వ్యాధ్యౌషధబలాక్షమం| వ్యాధ్యౌషధయోర్బలం వ్యాధ్యౌషధబలం, తస్యాక్షమం| క్షయాఖ్యస్య వ్యాధేర్యద్బలం తథాఽస్య శమనోపాయస్యౌషధస్య యద్బలం తత్రాక్షమం-అసహం, యతస్తతో వర్జయేదిత్యర్థః|

Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1

| సాధయేదేవ లింగేషు సర్వేష్వపి తతోఽన్యథా||23|| ఇతి రాజయక్ష్మనిదానం||1||

స0-అ(త)తోఽన్యథా-విపరీతలక్షణం రాజయక్ష్మిణం బలమాంసాభ్యామక్షీణమత ఏవ వ్యాధ్యౌషధబలక్షమం, సర్వేష్వపి-పీనసాదిషు లింగేష్వపి సత్సు, సాధయేదేవ| కింపునర్ద్విత్రాదిష్వేషు సాధయేదిత్యపిశబ్దార్థః|

Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24

అథాస్య వ్యాధేరుపద్రవభూతానామాదిశబ్దగృహీతానాం పంచానాం స్వరభేదాదీనాం రోగాణాం నిదానాన్యాహ - - - - అథ స్వరభేదనిదానం| దోషైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ క్షయాత్ షష్ఠశ్చ మేదసా| స్వరభేదో భవేత్|24|

స0-దోషైః-పృథగ్వాతపిత్తకఫైః, సమస్తైః-సన్నిపతితైః, తథా క్షయాత్, తథా షష్ఠః స్వరభేదో మేదసా, స్యాత్|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| తత్ర క్షామో రూక్షశ్చలః స్వరః||24|| శూకపర్ణాభకంఠత్వం స్నిగ్ధోష్ణోపశయోఽనిలాత్| |25|

స0-తత్ర-తేషు షట్సు స్వరభేదేషు మధ్యే, వాతాత్స్వరభేదే సతి క్షామాదిమాన్ స్వరః స్యాత్| తథా, శూకపూర్ణసదృశగలత్వం స్నిగ్ధోష్ణోపశయశ్చ భవతి|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| పిత్తాత్తాలుగలే దాహః శోష ఉక్తావసూయనం||25||

స0-పిత్తాత్ స్వరభేదే సతి తాలుని గలే చ దాహః, తథా శోషః, ప్రకృతత్వాత్తాలుగలయోరేవ| తథా, ఉక్తావసూయనం-వాక్యవిషయేఽసహనం, పిత్తస్వరభేదీ వాక్యం వక్తుమసమర్థ ఇత్యర్థః|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26

లింపన్నివ కఫాత్కంఠం మందః ఖురఖురాయతే| స్వరో విబద్ధః|26|

స0-కఫాత్స్వరభేదే కంఠం లింపన్నివ-ఉపలేపమివ గలస్య కుర్వన్, ఖురఖురాయతే-ప్రకృతత్వాత్ కంఠస్యైవ ఖురఖురమిత్యవ్యక్తం శబ్దం కరోతి| తథా, సర్వేభ్యః స్వరభేదేభ్యోఽయం మందః స్వరో-నోచ్చైః శ్రూయతే| తథా, విబద్ధో-వదతో మధ్యే స్ఖలనరూపః|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26

| సర్వైస్తు సర్వలింగః|26|

స0-సర్వైః-త్రిభిర్దోషైః సముదితైః, సర్వలింగః-త్రిదోషలక్షణః, సర్వభేదో భవతి|

Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| క్షయాత్కషేత్||26|| ధూమాయతీవ చాత్యర్థం| |27|

స0-క్షయాత్ స్వరభేదః కషేత్-హింస్యాత్, కంఠమర్మఘటనాదిత్యర్థః| అనుక్తమపి ప్రకృతత్వాత్ కంఠమితి లభ్యతే| తథా, క్షయస్వరభేదీ ధూమాయతీవాతిశయేన| అత్యర్థశబ్దేన పిత్తస్వరభేదేఽపి ధూమాయనం భవతీతి గమయతి| ధూమాయతీతి ధూమనిఃసరణమివ నాసికాదిదేశేష్వనుభవతి|

Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27

మేదసా శ్లేష్మలక్షణః| కృచ్ఛ్రలక్ష్యాక్షరశ్చ|27|

స0-మేదసా స్వరభేదః శ్లేష్మస్వరభేదలక్షణః| తథా, కృచ్ఛ్రేణ-కథంచిత్, లక్ష్యాణి-జ్ఞేయాని, అక్షరాణి యత్ర స ఏవం| ఏతదేవ కృచ్ఛ్రలక్ష్యాక్షరత్వం కఫస్వరభేదాదధికం|

Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2

| అత్ర సర్వైరంత్యం చ వర్జయేత్||27|| ఇతి స్వరభేదనిదానం||2||

స0-సర్వైర్దోషైర్యః స్వరభేదః, తథాఽంతే పఠితత్వాన్మేదఃస్వరభేదః-అంత్యః, తం చ వర్జయేత్| చతురస్త్వన్యాన్ సాధయేదిత్యర్థాదవగమ్యతే|

Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28

అథారోచకనిదానం| అరోచకో భవేద్దోషైర్జిహ్వాహృదయసంశ్రయైః| సన్నిపాతేన మనసః సంతాపేన చ పంచమః||28||

స0-జిహ్వా చ హృదయం చ జిహ్వాహృదయం, తత్సంశ్రయః-ఆశ్రయో, యేషాం తైస్తత్రస్థైః పృథగ్వాతపిత్తకఫైరరోచకః స్యాత్| తథా, సన్నిపాతేనార్థాజ్జిహ్వాహృదయసంశ్రితేనారోచకః స్యాదితి యోజ్యం| తథా, మనసః సంతాపేన-అనేకవిధేన క్రోధశోకాదినోపతప్తేన, పంచమోఽరోచక ఆగంతుర్భవేత్| అత్రాపి యథాస్వం దోషాణాం జిహ్వాహృదయసంశ్రితత్వమవశ్యమాశ్రయణీయం| ఉపాదానాదేవ పంచత్వే లబ్ధే మనఃసంతాపజః పంచమ ఏవేతి నియమార్థం పంచమగ్రహణం| మన్యుశోకాద్యనేకప్రకారమనఃసంతాపత్వేఽప్యేక ఏవ మనఃసంతాపజోఽరోచక ఇత్యర్థః|

Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3

కషాయతిక్తమధురం వాతాదిషు ముఖం క్రమాత్| సర్వోత్థే విరసం శోకక్రోధాదిషు యథామలం||29|| ఇత్యరోచకనిదానం||3||

స0-వాతాద్యుద్భవేష్వరోచకేషు ముఖం-ఆస్యం, క్రమేణ కషాయతిక్తమధురం భవతి| వ్యాధిస్వభావాత్ పిత్తారోచకేఽపి తిక్తవక్త్రతా భవతి, న కటుకాస్యత్వం| సర్వోత్థే-సన్నిపాతజేఽరోచకే, విరసమాస్యం భవతి-నిశ్చితరసాజ్ఞానం| శోకక్రోధాదిసముత్థేష్వరోచకేషు యథామలం-యథాదోషం, ముఖం భవేత్| తత్ర శోకభయకామలోభేర్ష్యాదిసంతప్తమనఃసముత్థే వాతప్రకోపాత్ కషాయం, క్రోధసంతప్తమనఃసముత్థే వాతప్రకోపాత్ తిక్తం, గ్రహోపతప్తమనఃసముత్థే సన్నిపాతప్రకోపాత్ విరసాస్యత్వం, ఇతి యథామలశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30

అథ ఛర్దినిదానం| ఛర్దిర్దోషైః పృథక్సర్వైర్ద్విష్టైరర్థైశ్చ పంచమీ| |30|

స0-పృథక్-ప్రత్యేకం, దోషైః-వాతపిత్తకఫైః, ఛర్దిర్భవేత్| సన్నిపతితైస్త్రిభిరపి ఛర్దిః స్యాత్| తథా, ద్విష్టైః-అనభిప్రేతైః శబ్దాదిభిశ్చ, పంచమీ ఛర్దిర్భవేత్| పూర్వవత్ పంచమీత్యేతన్నియమార్థం| ద్విష్టానాం హ్యర్థానాం బహుత్వాత్ బహ్వ్యశ్ఛర్దయో భవంతీత్యాశంక్యతే తథా శంకానివృత్తయే ద్విష్టార్థయోగజా ఏకైవ ఛర్దిరిత్యుక్తం|

Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30

| ఉదానో వికృతో దోషాన్ సర్వాస్వప్యూర్ధ్వమస్యతి||30||

స0-ఉదానాఖ్యో వాయుర్వికృతః సర్వానపి దోషాన్-వాతపిత్తకఫాన్, ఊర్ధ్వమస్యతి-క్షిపతి| అపిశబ్ద ఏవార్థే, సర్వాస్వేవ ఛర్దిష్విత్యర్థః|

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31

తాసూత్క్లేశాస్యలావణ్యప్రసేకారుచయోఽగ్రగాః| |31|

స0-తాసు-ఛర్దిషు, ఉత్క్లేశాదయోఽగ్రగాః-అగ్రే గచ్ఛంతి ప్రాగ్రూపతయోద్భవంతి| ఉత్క్లేశః-స్వస్థాన ఏవ మూర్తస్య దోషస్యోదయో బుద్బుదవదుత్థానం|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33

| నాభిపృష్ఠం రుజన్ వాయుః పార్శ్వే చాహారముత్క్షిపేత్||31|| తతో విచ్ఛిన్నమల్పాల్పం కషాయం ఫేనిలం వమేత్| శబ్దోద్గారయుతం కృష్ణమచ్ఛం కృచ్ఛ్రేణ వేగవత్||32|| కాసస్యాశోషహృన్మూర్ద్ధస్వరపీడాక్లమాన్వితః| |33|

స0-వాయుః కాసాదిమాన్ ఇదమిదం కుర్వన్ వమేత్-ఛర్దిం కరోతి| నాభిం పృష్ఠం చ రుజన్-పీడయన్, పార్శ్వే చ రుజన్, ఆహారముత్క్షిపేత్-ఊర్ధ్వం ప్రేరయేత్| తతః-తస్మాదాహారస్యోర్ధ్వగమనాదనంతరం, విచ్ఛిన్నం కృత్వా-న నిరంతరం, అల్పాల్పం-అల్పం కృత్వా, కషాయం వమేత్-న మధురాద్యన్యతమం| తథా, ఫేనిలం-ఫేనయుక్తం| ఫేనిలమితి "ఫేనాదిలచ్చ" ఇతీలచ్| తథా, శబ్దయుతముద్గారయుతం| తథా, కృష్ణం-కృష్ణవర్ణం| తథా, అచ్ఛం-తను| తథా, కృచ్ఛ్రేణ-కథంకథంచిత్ న యథాసుఖం| తథా, వేగవత్-వేగయుతం|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| పిత్తాత్క్షారోదకనిభం ధూమ్రం హరితపీతకం||33|| సాసృగమ్లం కటూష్ణం చ తృణ్మూర్చ్ఛాతాపదాహవత్| |34|

స0-పిత్తాత్ క్షారోదకసదృశాదికం వమేత్| తథా, తృణ్మూర్ఛాతాపదాహా విద్యంతే యస్మింస్తదేవం తృష్ణాదియుక్తం యథా భవతి తథా వమేత్|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| కఫాత్ స్నిగ్ధం ఘనం శీతం శ్లేష్మతంతుగవాక్షితం||34|| మధురం లవణం భూరి ప్రసక్తం లోమహర్షణం| ముఖశ్వయథుమాధుర్యతంద్రాహృల్లాసకాసవాన్||35||

స0-కఫాత్స్నిగ్ధాదికం వమేత్| తథా, శ్లేష్మణః సంబంధినా తంతుజాలేన గవాక్షితం| తథా, ముఖశ్వయథ్వాదిమాన్| తథా, మధురాదికం వమేత్|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36

సర్వలింగా మలైః సర్వై రిష్టోక్తా యా చ తాం త్యజేత్| |36|

స0-సర్వలింగా ఛర్దిః సర్వైర్మలైః-వాతపిత్తకఫైః సన్నిపతితైః, భవేత్| న కేవలం త్రిభిర్దోషైః సర్వలింగా, యా చ రిష్టోక్తా-వికృతివిజ్ఞానీయాధ్యాయే (హృ. శా. అ. 5|77) - "ఛర్దిర్వేగవతీ" ఇత్యాదినా గ్రంథేనోక్తా, సాఽపి సర్వలింగా-దోషత్రయలక్షణోపేతా, తాం త్యజేత్-న చికిత్సేత్| న తు రిష్టోక్తా యా ఛర్దిస్తాం త్యజేదితి వ్యాఖ్యేయం, తస్యా రిష్టత్వేనైవాసాధ్యత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్|

Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| పూత్యమేధ్యాశుచిద్విష్టదర్శనశ్రవణాదిభిః||36|| తప్తే చిత్తే హృది క్లిష్టే ఛర్దిర్ద్విష్టార్థయోగజా| |37|

స0-పూత్యాదిభిస్తప్తే చిత్తే-ఉపతప్తే మనసి, తథా తైరేవ పూత్యాదిభిః క్లిష్టే-పీడితే, హృది యా జాయతే ఛర్దిః సా ద్విష్టార్థయోగజా ఛర్దిరుచ్యతే| ఆదిః-ప్రకారే, యథా-ఆకృతిగణేషు|

Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4

నను, కృమ్యాదిజాన్యన్యాని ఛర్దీంషి సంభవంత్యేవ| తేషాం లక్షణం కస్మాన్నోక్తం ? ఇత్యాహ - - - - | వాతాదీనేవ విమృశేత్కృమితృష్ణామదౌహృదే||37|| శూలవేపథుహృల్లాసైర్విశేషాత్ కృమిజాం వదేత్| కృమిహృద్రోగలింగైశ్చ|38| ఇతి ఛర్దినిదానం||4||

స0-కారణే కార్యోపచారాత్ కృమ్యాదిశబ్దైరేవ ఛర్దయ ఉచ్యంతే| కృమితృష్ణామగర్భిణీదౌహృదజే ఛర్దిషి వాతాదీనేవ యథా యథం స్వలక్షణైర్విమృశేత్-విచారయేల్లక్షయేత్| న హి వాతాదీనంతరేణైతాః ఛర్దయః కథంచిదపి సంభవంతి| అత ఏవైవకారోఽవధారణార్థోఽత్ర వ్యధాయి| ఏవం కృమిజాం కదాచిద్వాయుచ్ఛర్దిలక్షణోపేతామథవా పిత్తచ్ఛర్దిలక్షణోపేతాం కఫచ్ఛర్దిలక్షణోపేతాం వా యథాయథం లక్షయేత్| ఏవం తృష్ణామదౌహృదచ్ఛర్దిషి వాతాదీన్ విమృశేత్| విశేషేణ శూలవేపథుహృల్లాసైః కృమిజాం వదేత్| కృమిహృద్రోగలక్షణైశ్చ-అనంతరమేవ వక్ష్యమాణైః, కృమిజాం వదేత్|

Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39

అధునా హృద్రోగం లిలక్షయిషురాహ - - - - అథ హృద్రోగనిదానం| | స్మృతాః పంచ తు హృద్గదాః||38|| తేషాం గుల్మనిదానోక్తైః సముత్థానైశ్చ సంభవః| |39|

స0-హృద్గదాః పంచ స్మృతాః, తంత్రకృద్భిరితి శేషః| [తేషాం-హృద్రోగాణాం, గుల్మనిదానోక్తైః-వక్ష్యమాణైః, సముత్థానైః-కారణైః, సంభవః-ఉత్పత్తిః| ]

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41

| వాతేన శూల్యతేఽత్యర్థం యుద్యతే స్ఫుటతీవ చ||39|| భిద్యతే శుష్యతి స్తబ్ధం హృదయం శూన్యతా ద్రవః| అకస్మాద్దీనతా శోకో భయం శబ్దాసహిష్ణుతా||40|| వేపథుర్వేష్టనం మోహః శ్వాసరోధోఽల్పనిద్రతా| |41|

స0-వాతేన హృద్రోగేఽత్యర్థం హృదయం శూల్యతే| అత్యర్థశబ్దేనేదం గమయతి,-అన్యేష్వపి హృద్రోగేషు హృదయం శూల్యతేఽతిశయేన తు వాతజే హృద్రోగే ఇతి| తథా, తుద్యతే-ప్రాజనేనేవ| శూలం-సంతతా పీడా| తోదో-విచ్ఛిన్నోఽతిశయేన రుగుద్భవః| తథా, హృదయం స్ఫుటతీత్యాదిక్రియాదియుతం భవతి| తథా, శూన్యతా ద్రవత్వం చ, ప్రకృతత్వాద్ధృదయస్యైవ స్యాదితి బోధ్యం|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| పిత్తా త్తృష్ణా భ్రమో మూర్చ్ఛా దాహః స్వేదోఽమ్లకః క్లమః||41|| ఛర్దనం చామ్లపిత్తస్య ధూమకః పీతతా జ్వరః| |42|

స0-పిత్తాత్-పిత్తేన, తృష్ణాదయ స్యుః|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43

| శ్లేష్మణా హృదయం స్తబ్ధం భారికం సాశ్మగర్భవత్||42|| కాసాగ్నిసాదనిష్ఠీవనిద్రాలస్యారుచిజ్వరాః| |43|

స0-శ్లేష్మణా హృద్రోగే హృదయం స్తబ్ధం, తథా భారికం-గురు, భవతి| కథం ? సాశ్మగర్భవత్-విద్యమానాశ్మగర్భసదృశం| తథా, కాసాదయః స్యుః|

Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43

| సర్వలింగస్త్రిభిర్దోషైః|43|

స0-సర్వలింగో హృద్రోగస్త్రిభిర్దోషైః స్యాత్|

Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5

| కృమిభిః శ్యావనేత్రతా||43|| తమఃప్రవేశో హృల్లాసః శోషః కండూః కఫస్రుతిః| హృదయం ప్రతతం చాత్ర క్రకచేనేవ దార్యతే||44|| చికిత్సేదామయం ఘోరం తం శీఘ్రం శీఘ్రకారిణం| |45| ఇతి హృద్రోగనిదానం||5||

స0-కృమిభిశ్చ హృద్రోగే శ్యావాక్షితాద్యాః స్యుః| అత్ర-కృమిహృద్రోగే, హృదయం క్రకచేనేవ-కరపత్రేణేవ, [ ప్రతతం- ] సంతతం, దార్యతే| తం-కృమిహృద్రోగాఖ్యమామయం, ఘోరం-అతిదుఃసహం, శీఘ్రకారిణం-ఆశువిఘాతకారిణం, శీఘ్రం-ఆశ్వేవ, చికిత్సేత్| మహామర్మణో హృదయస్య కృమిభిర్భక్షణాత్|

Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48

ఉక్తా హృద్రోగాః| శీఘ్రకారిత్వసామాన్యాత్ తృష్ణాఽంతరం వ్యాఖ్యాయతే - - - - అథ తృష్ణానిదానం| | వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్తృష్ణా సన్నిపాతాద్రసక్షయాత్||45|| షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ వాతపిత్తే తు కారణం| సర్వాసు తే ఏవ వాతపిత్తే హేతుః| కుత ఏవం ? ఇత్యాహ - - - - తత్ప్రకోపో హి సౌమ్యధాతుప్రశోషణాత్||46|| సర్వదేహభ్రమోత్కంపతాపతృడ్దాహమోహకృత్| సౌమ్యధాతుప్రశోషణపూర్వకం తృష్ణానాం యతో జన్మ, తస్మాదిదమాహ - - - - జిహ్వామూలగలక్లోమతాలుతోయవహాః సిరాః||47|| సంశోష్య తృష్ణా జాయంతే| |48|

స0-వాతాదిభిః పంచ తృష్ణాః స్యుః| షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ| ఉపాదానాదేవ షట్సంఖ్యాయా లబ్ధత్వాత్ షష్ఠీత్యేతద్వచనం నియమార్థం| ఆమోద్భవాద్యా యా వక్ష్యమాణాస్తృష్ణాస్తాః సర్వాస్తృష్ణానాం షట్త్వం నాతిక్రామంతి, వాతపిత్తజత్వాత్| ప్రాయేణ తాసామాస్వేవాంతర్భావః| స0-సర్వాసు-పూర్వోక్తాసు వక్ష్యమాణాసు చ తృష్ణాసు, వాతపిత్తే కారణం| స0-హి-యస్మాత్, సౌమ్యస్య శరీరగతస్య ధాతోః-శ్లేష్మణో రసాదేర్ధాతోః, ఆహారవిహారాదినా యత్ప్రశోషణం తస్మాత్, తయోః-వాతపిత్తయోః, ప్రకోపో 'జాయతే ఇత్యధ్యాహార్యం| కింభూతః ప్రకోపః ? సర్వదేహభ్రమోత్కంపతాపతృడ్దాహమోహకృత్| స0-జిహ్వాదిసిరాః సంశోష్య తృష్ణాః సముత్పద్యంతే|

Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49

తాసాం సామాన్యలక్షణం| ముఖశోషో జలాతృప్తిరన్నద్వేషః స్వరక్షయః||48|| కంఠౌష్ఠజిహ్వాకార్కశ్యం జిహ్వానిష్క్రమణం క్లమః| ప్రలాపశ్చిత్తవిభ్రంశస్తృంగ్రహోక్తాస్తథాఽఽమయాః||49||

స0-ముఖశోషాదికం తృంగ్రహోక్తామయపర్యంతం నిర్దిష్టం తాసాం-తృష్ణానాం, సామాన్యలక్షణం| తృంగ్రహోక్తాః-రోగానుత్పాదనీయోక్తాః (హృ. సూ. అ. 4|10) శోషాంగసాదబాధిర్యాదయః|

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51

మారుతాత్ క్షామతా దైన్యం శంఖతోదః శిరోభ్రమః| గంధాజ్ఞానాస్యవైరస్యశ్రుతినిద్రాబలక్షయాః||50|| శీతాంబుపానాద్దృద్ధిశ్చ| |51|

స0-వాతాత్తృష్ణాయాం క్షామతాద్యాః స్యుః|

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51

పిత్తాన్మూర్చ్ఛాస్యతిక్తతా| రక్తేక్షణత్వం ప్రతతం శోషో దాహోఽతిధూమకః||51||

స0-పిత్తాత్తృష్ణాయాం మూర్చ్ఛాదయో భవంతి|

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54

కఫతృష్ణామాహ - - - - కఫో రుణద్ధి కుపితస్తోయవాహిషు మారుతం| స్రోతఃసు స కఫస్తేన పంకవచ్ఛోష్యతే తతః||52|| శుకైరివాచితః కంఠో నిద్రా మధురవక్క్రతా| ఆధ్మానం శిరసో జాడ్యం స్తైమిత్యచ్ఛర్ద్యరోచకాః||53|| ఆలస్యమవిపాకశ్చ| |54|

స0-కఫః కుపితో జలవాహిషు స్రోతఃసు యదా మారుతం రుణద్ధి తదా స చ కఫస్తేన-మరుతా, పంక ఇవ శోష్యతే| తతః-తస్మింకఫే శుష్కే సతి, కంఠః శూకైరివాచితో-వ్యాప్తః, స్యాత్| తథా, నిద్రాదయశ్చ స్యుః|

Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

సర్వైః స్యాత్సర్వలక్షణా| |54|

స0-సర్వైః-సన్నిపతితైః, సర్వలింగా తృష్ణా స్యాత్|

Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56

| ఆమోద్భవా చ, భక్తస్య సంరోధాద్వాతపిత్తజా||54|| ఉష్ణక్లాంతస్య సహసా శీతాంభో భజతస్తృషం| ఊష్మా రుద్ధో గతః కోష్ఠం యాం కుర్యాత్పిత్తజైవ సా||55|| యా చ పానాతిపానోత్థా, తీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహజా చ యా| స్నిగ్ధగుర్వమ్లలవణభోజనేన కఫోద్భవా||56||

స0-ఆమోద్భవా చ తృష్ణా భక్తస్యాహారస్య సంరోధాత్ స్యాత్| సా చ వాతపిత్తజా| ఉష్ణేన మ్లానస్య నరస్య సహసా-ఝటిత్యేవ, శీతం జలం సేవమానస్యోష్మా రుద్ధః కోష్ఠం గతో యాం తృషం-తృష్ణాం, కుర్యాత్ సా పిత్తజైవ తృష్ణా, న త్వన్యా బోధ్యా| యా చ తృట్ పానస్య-మద్యపానస్య, అతిపానోద్భవా సాఽపి పిత్తజైవ| యా చ తీక్ష్ణాగ్నేః పురుషస్య స్నేహజా తృట్ సాఽపి పిత్తజైవ| స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన భోజనేన యా తృట్ స్యాత్ సా కఫసంభవా వేద్యా|

Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57

తృష్ణా రసక్షయోక్తేన లక్షణేన క్షయాత్మికా| |57|

స0-రసక్షయోక్తేన లక్షణేన-"రసే రౌక్ష్యం శ్రమః" (హృ. సూ. అ. 11|17) ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టేన లక్షణేన, క్షయాత్మికా తృష్ణా బోధ్యా|

Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| శోషమేహజ్వరాద్యన్యదీర్ఘరోగోపసర్గతః||57|| యా తృష్ణా జాయతే తీవ్రా సోపసర్గాత్మికా స్మృతా| 57 1/2| ఇతి తృష్ణానిదానం| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే శరీరస్థానే రాజయక్ష్మాదినిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||

స0-శోషమేహజ్వరాద్యన్యతమదీర్ఘరోగోపసర్గాత్-దీర్ఘకాలానుబంధాత్, యా తృష్ణా స్యాత్ సోపసర్గాత్మికా స్మృతా, మునీంద్రైరితి శేషః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే రాజయక్ష్మాదినిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||