Adhikarana rAjayakShmAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతో రాజయక్ష్మాదినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo nAmacatuShTayam (1) · Śloka 1
రాజయక్ష్మా క ఉచ్యతే ? యస్యేదం నిదానం, ఇత్యాహ - - - - అథ రాజయక్ష్మనిదానం| అనేకరోగానుగతో బహురోగపురోగమః| రాజయక్ష్మా క్షయః శోషో రోగరాడితి చ స్మృతః||1||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAmanirvacanam (2-3) · Śloka 3
తత్రాద్యాం సంజ్ఞాం వ్యుత్పాదయన్నాహ - - - - నక్షత్రాణాం ద్విజానాం చ రాజ్ఞోఽభూద్యదయం పురా| యచ్చ రాజా చ యక్ష్మా చ రాజయక్ష్మా తతో మతః||2|| దేహౌషధక్షయకృతేః క్షయస్తత్సంభవాచ్చ సః| రసాదిశోషణాచ్ఛోషో రోగరాట్ తేషు రాజనాత్||3||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo hetucatuShTayam (4) · Śloka 4
సాహసం వేగసంరోధః శుక్రౌజఃస్నేహసంక్షయః| అన్నపానవిధిత్యాగశ్చత్వారస్తస్య హేతవః||4||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo saMprAptiH (5-6) · Śloka 6
అత ఏవాహ - - - - తైరుదీర్ణోఽనిలః పిత్తం కఫం చోదీర్య సర్వతః| శరీరసంధీనావిశ్య తాన్ సిరాశ్చ ప్రపీడయన్||5|| ముఖాని స్రోతసాం రుద్ధ్వా తథైవాతివివృత్య వా| సర్పన్నూర్ధ్వమధస్తిర్యగ్యథాస్వం జనయేద్గదాన్||6||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH pUrvarUpam (7-13) · Śloka 13
రూపం భవిష్యతస్తస్య ప్రతిశ్యాయో భృశం క్షవః| ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం సదనం వహ్నిదేహయోః||7|| స్థాల్యమత్రాన్నపానాదౌ శుచావప్యశుచీక్షణం| మక్షికాతృణకేశాదిపాతః ప్రాయోఽన్నపానయోః||8|| హృల్లాసశ్ఛర్దిరరుచిరశ్నతోఽపి బలక్షయః| పాణ్యోరవేక్షా పాదాస్యశోఫోఽక్ష్ణోరతిశుక్లతా||9|| బాహ్వోః ప్రమాణజిజ్ఞాసా కాయే బైభత్స్యదర్శనం| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ఘృణిత్వం మూర్ద్ధగుంఠనం||10|| నఖకేశాతివృద్ధిశ్చ, స్వప్నే చాభిభవో భవేత్| పతంగకృకలాసాహికపిశ్వాపదపక్షిభిః||11|| కేశస్థితుషభస్మాదిరాశౌ సమధిరోహణం| శూన్యానాం గ్రామదేశానాం దర్శనం శుష్యతోఽంభసః||12|| జ్యోతిర్గిరీణాం పతతాం జ్వలతాం చ మహీరుహాం| |13|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo rUpam (13-15) · Śloka 15
ప్రాగ్రూపముక్త్వా సంప్రత్యేకాదశరూపమధికృత్యాహ - - - - | పీనసశ్వాసకాసాం సమూర్ద్ధస్వరరుజోఽరుచిః||13|| ఊర్ధ్వం, విడ్భ్రంశసంశోషావధః, చ్ఛర్దిశ్చ కోష్ఠగే| తిర్యక్స్థే పార్శ్వరుద్గోషే, సంధిగే భవతి జ్వరః||14|| రూపాణ్యేకాదశైతాని జాయంతే రాజయక్ష్మిణః| |15|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNo upadravAH (15-16) · Śloka 16
| తేషాముపద్రవాన్ విద్యాత్కంఠోద్ధ్వంసమురోరుజం||15|| జృంభాంగమర్దనిష్ఠీవవహ్నిసాదాస్యపూతితాః| |16|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya rUpam (16-17) · Śloka 17
| తత్ర వాతాచ్ఛిరఃపార్శ్వశూలమంసాంగమర్దనం||16|| కంఠోద్ధ్వంసః స్వరభ్రంశః| |17|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya rUpam (17) · Śloka 17
పిత్తాత్పాదాంసపాణిషు| దాహోఽతిసారోసృక్ఽఽఛర్దిర్ముఖగంధో జ్వరో మదః||17||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya rUpam (18) · Śloka 18
కఫాదరోచకశ్ఛర్దిః కాసో మూర్ద్ధాంగగౌరవం| ప్రసేకః పీనసః శ్వాసః స్వరసాదోఽల్పవహ్నితా||18||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM sAmAnyaM rUpam (19-22) · Śloka 22
యక్ష్మిణో మాంసా(అన్నా)ద్యభ్యవహారతోఽపి ధాతుక్షయో జాయతే, న ధాతుపుష్టిః, ఇత్యత్ర యుక్తిమాహ - - - - దోషైర్మందానలత్వేన సోపలేపైః కఫోల్బణైః| స్రోతోముఖేషు రుద్ధేషు ధాతూష్మస్వల్పకేషు చ||19|| విదహ్యమానః స్వస్థానే రసస్తాంస్తానుపద్రవాన్| కుర్యాదగచ్ఛన్మాంసాదీనసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి||20|| పచ్యతే కోష్ఠ ఏవాన్నమన్నపక్త్రైవ చాస్య యత్| ప్రాయోఽస్మాన్మలతాం యాతం నైవాలం ధాతుపుష్టయే||21|| రసోఽప్యస్య న రక్తాయ మాంసాయ కుత ఏవ తు| ఉపస్తబ్ధః స శకృతా కేవలం వర్తతే క్షయీ||22||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
అథాస్య క్షయిణః సాధ్యాసాధ్యతాం నిరూపయతి - - - - లింగేష్వల్పేష్వపి క్షీణం వ్యాధ్యౌషధబలాక్షమం| వర్జయేత్|23|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (23-1) · Śloka 1
| సాధయేదేవ లింగేషు సర్వేష్వపి తతోఽన్యథా||23|| ఇతి రాజయక్ష్మనిదానం||1||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabhedaH ShaDvidhaH (24) · Śloka 24
అథాస్య వ్యాధేరుపద్రవభూతానామాదిశబ్దగృహీతానాం పంచానాం స్వరభేదాదీనాం రోగాణాం నిదానాన్యాహ - - - - అథ స్వరభేదనిదానం| దోషైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ క్షయాత్ షష్ఠశ్చ మేదసా| స్వరభేదో భవేత్|24|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| తత్ర క్షామో రూక్షశ్చలః స్వరః||24|| శూకపర్ణాభకంఠత్వం స్నిగ్ధోష్ణోపశయోఽనిలాత్| |25|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
| పిత్తాత్తాలుగలే దాహః శోష ఉక్తావసూయనం||25||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (26) · Śloka 26
లింపన్నివ కఫాత్కంఠం మందః ఖురఖురాయతే| స్వరో విబద్ధః|26|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (26) · Śloka 26
| సర్వైస్తు సర్వలింగః|26|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| క్షయాత్కషేత్||26|| ధూమాయతీవ చాత్యర్థం| |27|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojasya lakShaNam (27) · Śloka 27
మేదసా శ్లేష్మలక్షణః| కృచ్ఛ్రలక్ష్యాక్షరశ్చ|27|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM sAdhyAsAdhyatvam (27-2) · Śloka 2
| అత్ర సర్వైరంత్యం చ వర్జయేత్||27|| ఇతి స్వరభేదనిదానం||2||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arocakaH pa~jcavidhaH (28) · Śloka 28
అథారోచకనిదానం| అరోచకో భవేద్దోషైర్జిహ్వాహృదయసంశ్రయైః| సన్నిపాతేన మనసః సంతాపేన చ పంచమః||28||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmarocakAnAM lakShaNAni (29-3) · Śloka 3
కషాయతిక్తమధురం వాతాదిషు ముఖం క్రమాత్| సర్వోత్థే విరసం శోకక్రోధాదిషు యథామలం||29|| ఇత్యరోచకనిదానం||3||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardiH pa~jcavidhA (30) · Śloka 30
అథ ఛర్దినిదానం| ఛర్దిర్దోషైః పృథక్సర్వైర్ద్విష్టైరర్థైశ్చ పంచమీ| |30|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH saMprAptiH (30) · Śloka 30
| ఉదానో వికృతో దోషాన్ సర్వాస్వప్యూర్ధ్వమస్యతి||30||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (31) · Śloka 31
తాసూత్క్లేశాస్యలావణ్యప్రసేకారుచయోఽగ్రగాః| |31|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (31-33) · Śloka 33
| నాభిపృష్ఠం రుజన్ వాయుః పార్శ్వే చాహారముత్క్షిపేత్||31|| తతో విచ్ఛిన్నమల్పాల్పం కషాయం ఫేనిలం వమేత్| శబ్దోద్గారయుతం కృష్ణమచ్ఛం కృచ్ఛ్రేణ వేగవత్||32|| కాసస్యాశోషహృన్మూర్ద్ధస్వరపీడాక్లమాన్వితః| |33|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| పిత్తాత్క్షారోదకనిభం ధూమ్రం హరితపీతకం||33|| సాసృగమ్లం కటూష్ణం చ తృణ్మూర్చ్ఛాతాపదాహవత్| |34|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (34-35) · Śloka 35
| కఫాత్ స్నిగ్ధం ఘనం శీతం శ్లేష్మతంతుగవాక్షితం||34|| మధురం లవణం భూరి ప్రసక్తం లోమహర్షణం| ముఖశ్వయథుమాధుర్యతంద్రాహృల్లాసకాసవాన్||35||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (36) · Śloka 36
సర్వలింగా మలైః సర్వై రిష్టోక్తా యా చ తాం త్యజేత్| |36|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviShTArthajAyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37
| పూత్యమేధ్యాశుచిద్విష్టదర్శనశ్రవణాదిభిః||36|| తప్తే చిత్తే హృది క్లిష్టే ఛర్దిర్ద్విష్టార్థయోగజా| |37|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumitRuShNAmadaurhRudajAnAM chardInAM vAtAdijAsvevAntarbhAvaH (37-4) · Śloka 4
నను, కృమ్యాదిజాన్యన్యాని ఛర్దీంషి సంభవంత్యేవ| తేషాం లక్షణం కస్మాన్నోక్తం ? ఇత్యాహ - - - - | వాతాదీనేవ విమృశేత్కృమితృష్ణామదౌహృదే||37|| శూలవేపథుహృల్లాసైర్విశేషాత్ కృమిజాం వదేత్| కృమిహృద్రోగలింగైశ్చ|38| ఇతి ఛర్దినిదానం||4||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudrogaH pa~jcavidhaH, hRudrogANAM nidAnam (38-39) · Śloka 39
అధునా హృద్రోగం లిలక్షయిషురాహ - - - - అథ హృద్రోగనిదానం| | స్మృతాః పంచ తు హృద్గదాః||38|| తేషాం గుల్మనిదానోక్తైః సముత్థానైశ్చ సంభవః| |39|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (39-41) · Śloka 41
| వాతేన శూల్యతేఽత్యర్థం యుద్యతే స్ఫుటతీవ చ||39|| భిద్యతే శుష్యతి స్తబ్ధం హృదయం శూన్యతా ద్రవః| అకస్మాద్దీనతా శోకో భయం శబ్దాసహిష్ణుతా||40|| వేపథుర్వేష్టనం మోహః శ్వాసరోధోఽల్పనిద్రతా| |41|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (41-42) · Śloka 42
| పిత్తా త్తృష్ణా భ్రమో మూర్చ్ఛా దాహః స్వేదోఽమ్లకః క్లమః||41|| ఛర్దనం చామ్లపిత్తస్య ధూమకః పీతతా జ్వరః| |42|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (42-43) · Śloka 43
| శ్లేష్మణా హృదయం స్తబ్ధం భారికం సాశ్మగర్భవత్||42|| కాసాగ్నిసాదనిష్ఠీవనిద్రాలస్యారుచిజ్వరాః| |43|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShasya lakShaNam (43) · Śloka 43
| సర్వలింగస్త్రిభిర్దోషైః|43|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRumijasya lakShaNam (43-5) · Śloka 5
| కృమిభిః శ్యావనేత్రతా||43|| తమఃప్రవేశో హృల్లాసః శోషః కండూః కఫస్రుతిః| హృదయం ప్రతతం చాత్ర క్రకచేనేవ దార్యతే||44|| చికిత్సేదామయం ఘోరం తం శీఘ్రం శీఘ్రకారిణం| |45| ఇతి హృద్రోగనిదానం||5||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNA ShaDvidhA (45-48) · Śloka 48
ఉక్తా హృద్రోగాః| శీఘ్రకారిత్వసామాన్యాత్ తృష్ణాఽంతరం వ్యాఖ్యాయతే - - - - అథ తృష్ణానిదానం| | వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్తృష్ణా సన్నిపాతాద్రసక్షయాత్||45|| షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ వాతపిత్తే తు కారణం| సర్వాసు తే ఏవ వాతపిత్తే హేతుః| కుత ఏవం ? ఇత్యాహ - - - - తత్ప్రకోపో హి సౌమ్యధాతుప్రశోషణాత్||46|| సర్వదేహభ్రమోత్కంపతాపతృడ్దాహమోహకృత్| సౌమ్యధాతుప్రశోషణపూర్వకం తృష్ణానాం యతో జన్మ, తస్మాదిదమాహ - - - - జిహ్వామూలగలక్లోమతాలుతోయవహాః సిరాః||47|| సంశోష్య తృష్ణా జాయంతే| |48|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnAM sAmAnyalakShaNam (48-49) · Śloka 49
తాసాం సామాన్యలక్షణం| ముఖశోషో జలాతృప్తిరన్నద్వేషః స్వరక్షయః||48|| కంఠౌష్ఠజిహ్వాకార్కశ్యం జిహ్వానిష్క్రమణం క్లమః| ప్రలాపశ్చిత్తవిభ్రంశస్తృంగ్రహోక్తాస్తథాఽఽమయాః||49||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (50-51) · Śloka 51
మారుతాత్ క్షామతా దైన్యం శంఖతోదః శిరోభ్రమః| గంధాజ్ఞానాస్యవైరస్యశ్రుతినిద్రాబలక్షయాః||50|| శీతాంబుపానాద్దృద్ధిశ్చ| |51|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (51) · Śloka 51
పిత్తాన్మూర్చ్ఛాస్యతిక్తతా| రక్తేక్షణత్వం ప్రతతం శోషో దాహోఽతిధూమకః||51||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (52-54) · Śloka 54
కఫతృష్ణామాహ - - - - కఫో రుణద్ధి కుపితస్తోయవాహిషు మారుతం| స్రోతఃసు స కఫస్తేన పంకవచ్ఛోష్యతే తతః||52|| శుకైరివాచితః కంఠో నిద్రా మధురవక్క్రతా| ఆధ్మానం శిరసో జాడ్యం స్తైమిత్యచ్ఛర్ద్యరోచకాః||53|| ఆలస్యమవిపాకశ్చ| |54|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajAyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
సర్వైః స్యాత్సర్వలక్షణా| |54|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAntarANAmantarbhAvaH (54-56) · Śloka 56
| ఆమోద్భవా చ, భక్తస్య సంరోధాద్వాతపిత్తజా||54|| ఉష్ణక్లాంతస్య సహసా శీతాంభో భజతస్తృషం| ఊష్మా రుద్ధో గతః కోష్ఠం యాం కుర్యాత్పిత్తజైవ సా||55|| యా చ పానాతిపానోత్థా, తీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహజా చ యా| స్నిగ్ధగుర్వమ్లలవణభోజనేన కఫోద్భవా||56||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasakShayajAyAH lakShaNam (57) · Śloka 57
తృష్ణా రసక్షయోక్తేన లక్షణేన క్షయాత్మికా| |57|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasargajAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
| శోషమేహజ్వరాద్యన్యదీర్ఘరోగోపసర్గతః||57|| యా తృష్ణా జాయతే తీవ్రా సోపసర్గాత్మికా స్మృతా| 57 1/2| ఇతి తృష్ణానిదానం| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే శరీరస్థానే రాజయక్ష్మాదినిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon