3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

જ્વરનિદાનાદનન્તરં રક્તપિત્તનિદાનમારભ્યતે| યતો જ્વર ઊષ્મણા વિના ન સમ્ભવતિ, પિત્તં ચ વિના ન કદાચિદૂષ્મા| તસ્માજ્જ્વરનિદાનાદૂર્ધ્વં રક્તપિત્તનિદાનમિદાનીમારબ્ધું યુક્તમિત્યાહ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રક્તપિત્તકાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સ૦-વ્યાખ્યાઽસ્ય પૂર્વવત્|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટ્વમ્લલવણાદિવિદાહિભિઃ| કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈસ્તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ||૧|| કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તં ચ મૂર્ચ્છિતે| તે મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્તનુમ્||૨||

સ૦-ભૃશશબ્દસ્યોષ્ણાદિભિર્વિદાહ્યન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ| આદિશબ્દેનાત્ર ક્ષારાદયો ગૃહ્યન્તે| ભૃશોષ્ણાદિભિરન્નૈઃ પિત્તલૈરતિસેવિતૈર્દ્રવં-દ્રવસ્વભાવં, યત્ પિત્તં તત્ કુપિતં-દુષ્ટં, તથા રક્તં કુપિતં, તૈરેવાતિસેવિતૈઃ| અતિસેવનં ચોભયતા ભવતિ,-ચિરકાલમભ્યવહૃતૈસ્તથાઽતિમાત્રાભ્યવહૃતૈઃ| ન કેવલમેતૈર્યાવત્ કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈઃ| તદિત્યનેન ભૃશોષ્ણાદીનિ પરામૃશ્યન્તે| તૈર્યુક્તૈઃ-મિશ્રિતૈઃ કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈરતિસેવિતૈઃ કુપિતં પિત્તં તથા રક્તં ચ ભવતિ| તે-દ્વે અપિ રક્તપિત્તે, મૂર્ચ્છિતે-મિશ્રતાં ગતે, મિથઃ-પરસ્પરં, તુલ્યરૂપત્વં-સમવર્ણત્વં, આગમ્ય-પ્રાપ્ય, સર્વાં તનું-દેહં, વ્યાપ્નુતો-વ્યશ્ર્નુવાતે| નનુ, ભૃશોષ્ણાદીનાં પિત્તલત્વાવ્યભિચારાત્ કિમર્થં પિત્તલૈરિત્યુક્તમ્ ? બ્રૂમઃ| દાડિમામલકસૈન્ધવેષ્વમ્લલવણાદિષુ વ્યભિચારાત્| તથાહિ-દાડિમામલકસૈન્ધવાન્યમ્લલવણાન્યપિ પિત્તં ન કુરુતે| અપિ ચ ન કેવલં ભૃશોષ્ણાદિયુક્તૈઃ કુપિતં પિત્તં રક્તં ચ| યાવદન્યૈરપિ પિત્તલૈરભૃશોષ્ણાદિસ્વભાવૈર્વ્રીહિપ્રભૃતિભિરતિસેવિતૈઃ કુપિતં પિત્તં ચેતિ પ્રતિપાદનાર્થં પિત્તલૈરિત્યુક્તમ્| નનુ, એવં સતિ પિત્તલૈરિત્યેવ નિર્દેશઃ કર્તું યુક્ત ઉભયાનુગ્રહાર્થઃ| તથા ચ ભૃશોષ્ણાદીનિ તથાઽન્યાન્યપ્યભૃશોષ્ણાદીનિ વ્રીહિપ્રભૃતીન્યેવં ગૃહીતાનિ ભવન્તિ| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ પિત્તલત્વસામાન્યાદ્ગૃહીતાનામપિ ભૃશોષ્ણાદીનામુપાદાનં કૃતમતિશયદ્યોતનાર્થમ્| યથા ભૃશોષ્ણાદીન્યતિશયેન પિત્તં રક્તં ચ કોપયન્તિ, ન તથાઽન્યાનિ વ્રીહિપ્રભૃતીનિ| અત એવ કોદ્રવોદ્દાલકૌ શીતવીર્યાવપિ ભૃશોષ્ણાદિદ્રવ્યયુતૌ પિત્તસ્ય કર્તારૌ ભવતઃ| ભૃશોષ્ણાદીનામતિપિત્તલત્વાત્| નનુ, પિત્તસ્ય દ્રવમિતિ વિશેષણમયુક્તમ્, વ્યભિચારાભાવાત્| તથા ચ તન્ત્રકૃજ્જગૌ (હૃ. સૂ. અ. ૧|૧૧)- "પિત્તં સસ્નેહસ્તીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્|" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| પિત્તમદ્રવમપ્યસ્તિ| કથં જ્ઞાયતે ? ગ્રન્થકારવચનાત્| તથા ચોવાચ તન્ત્રકૃત્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૯૦)- "પિત્તં પઞ્ચાત્મકં તત્ર પક્વામાશયમધ્યગમ્| પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપિ યત્તૈજસગુણોદયાત્|| ત્યક્તદ્રવત્વં" ઇત્યાદિ| તસ્માત્ યદ્દ્રવરૂપં પિત્તં તદ્ભૃશોષ્ણાદિભિઃ કુપિતં રક્તપિત્તે કારણમ્, ન પુનર્યત્ ત્યક્તદ્રવત્વં-કઠિનતાં પ્રાપ્તં, ઇતિ પ્રતિપાદયિતું દ્રવગ્રહણમ્| નનુ, યદિ તુલ્યરૂપત્વં પિત્તરક્તે પ્રાપ્તે, તત્કથમીદૃશો નિર્દેશ ઉપપદ્યતે ? " અધોગં યાપયેદ્રક્તં" (હૃ. ચિ. અ. ૨|૨) ઇતિ| એવમાદૌ હિ રક્તસ્ય પિત્તસહિતસ્યૈવ નિર્દેશો યુક્તો "રક્તપિત્તમધોગં યાપયેત્" ઇતિ|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

એવમાશઙ્ક્યાહ - - - - પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દૂષણાદપિ| ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે||૩||

સ૦-પિત્તં રક્તેન વ્યપદિશ્યતે| યસ્માત્ પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતિઃ-વિકારો, રક્તાદુત્પન્નમિત્યર્થઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. શા. અ. ૩|૬૩) - "કફઃ પિત્તં મલાઃ સ્વેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||" ઇતિ| તથા, સંસર્ગાત્-અન્યોન્યમિશ્રીભાવાત્| તથા, દૂષણાદપિ-યસ્માદ્રક્તં પિત્તેનાશ્વેછ દૂષ્યતે, તથા રક્તદૂષણૈઃ પિત્તમપિ દૂષ્યતે, તાત્સ્થ્યાત્| તથા ચ ગ્રન્થઃ (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૨૭) - "યદેકસ્ય તદન્યસ્ય વર્દ્ધનક્ષપણૌષધમ્|" ઇતિ| અન્યે તુ ધાતવો ન તથા દૂષ્યન્તે યથા પિત્તમ્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૨૬)- "તત્રાસ્થિનિ સ્થિતો વાયુઃ પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ|" ઇતિ| તથા, ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ| ગન્ધશ્ચ વર્ણશ્ચ ગન્ધવર્ણૌ, તયોરનુવૃત્તિઃ-અનુકરણં ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તિઃ| કસ્ય ગન્ધવર્ણો ? પ્રકૃતત્વાદ્રક્તસ્ય યાદૃશૌ ગન્ધવર્ણૌ તાદૃશાવપિ પિત્તસ્ય| એવં ચ રક્તેન તત્ વ્યપદિશ્યતે| તસ્માત્ " અધોગં યાપયેદ્રક્તં" ઇત્યાદિનિર્દેશો યુક્ત એવ| નનુ, રક્તસ્ય શરીરે સ્વાભાવિકં પ્રમાણમુક્તમષ્ટાવેવાઞ્જલયઃ| પ્રકોપમાપન્નં ત્વાઢકાદિસઙ્ખ્યાતમપિ દૃશ્યતે|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

તત્કથમેતત્ ? ઇત્યાહ - - - - પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ તત્| |૪|

સ૦-અસૃજઃ સ્થાનાત્ તત્-પિત્તમૂર્ચ્છિતં રક્તં, પ્રભવતિ-પ્રકર્ષેણ ભવતિ વર્ધતે| તસ્માદ્બહુત્વમસ્ય યુક્તમેવ| કિં તદસૃજઃ સ્થાનમ્ ? યતસ્તત્પ્રભવતીત્યાહ-પ્લીહતો યકૃતશ્ચેતિ |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

અથાસ્ય પૂર્વરૂપાણ્યાહ - | શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ||૪|| છર્દિશ્છર્દિતબૈભત્સ્યં કાસઃ શ્વાસો ભ્રમઃ ક્લમઃ| લોહલોહિતમત્સ્યામગન્ધાસ્યત્વં સ્વરક્ષયઃ||૫|| રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ| નીલલોહિતપીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્||૬|| સ્વપ્ને તદ્વર્ણદર્શિત્વં ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ| |૭|

સ૦-શિરોગુરુત્વાદિકમસ્મિન્-રક્તપિત્તે, ભવિષ્યતિ સતિ ભવતિ| છર્દિતે-વમિતે, બૈભત્સ્યં-જુગુપ્સા| સ્વપ્ને-સ્વપ્નાવસ્થાયાં, તદ્વર્ણદર્શિત્વં-રક્તવર્ણાકારં પશ્યતિ| તચ્ચ રક્તપિત્તં ત્રિવિધમૂર્ધ્વગમધોગમુભયમાર્ગગં ચ|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

તત્રોર્ધ્વગમાહ - | ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ||૭|| કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે| |૮|

સ૦-ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં કુપિતં નાસાદિભિઃ સપ્તભિર્દ્વારૈઃ પ્રવર્તતે| અધોગં રક્તપિત્તં કુપિતં મેઢ્રયોનિગુદૈસ્ત્રિભિર્દ્વારૈઃ પ્રવર્તતે| પ્રાણ્યઙ્ગાનાં દ્વન્દ્વ એકવદિત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાદ્બહુવચનમત્ર ન દુષ્ટમ્| તથા રોમકૂપૈઃ સમસ્તૈઃ| ચશબ્દાન્નાસાક્ષિકર્ણાસ્યમેઢ્રયોનિગુદૈરુભયમાર્ગમુભયમાર્ગાભ્યાં તત્-રક્તપિત્તં, પ્રવર્તતે|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધનમ્||૮|| બહ્વૌષધં ચ, પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્| અનુબન્ધી કફો યશ્ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્||૯|| કષાયાઃ સ્વાદવોઽપ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો હિતાઃ| કિમુ તિક્તાઃ કષાયા વા યે નિસર્ગાત્કફાપહાઃ||૧૦||

સ૦-ઊર્ધ્વં-ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં, સાધ્યમ્| યસ્માત્કારણાત્ કફાદધિકાજ્જાયતે| તચ્ચ વિરેચનસાધનમ્| સાધ્યતેઽનેનેતિ સાધનં,-ચિકિત્સિતમ્| તચ્ચ-ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં, બહ્વૌષધમ્| બહુ ઔષધં યસ્ય તદ્બહ્વૌષધં,-અનેકસાધનમ્, મધુરકષાયતિક્તદ્રવ્યસાધ્યત્વાત્| અપિચ, યસ્માદ્વિરેકઃ પિત્તસ્ય વરૌષધમ્| તથા ચોક્તમ્ (ચ. સૂ. અ. ૨૫|૪૦) - "વિરેચનં પિત્તહરાણામ્|" ઇતિ| યશ્ચ [ તત્ર- ] તસ્મિન્નૂર્ધ્વગે રક્તપિત્તાખ્યે વ્યાધૌ, કફોઽનુબન્ધી| તસ્ય-અનુબન્ધિનઃ કફસ્ય, વિરેચનં શુદ્ધિકૃત્-શોધનં કરોતિ| અતો હેતોરૂર્ધ્વગં રક્તપિત્તં સાધ્યમ્| કષાયાઃ-સ્વરસકલ્કશ્રૃતશીતફાણ્ટાખ્યાઃ, તે સ્વાદવોઽપિ હિતાઃ, વ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાત્| ન તુ દોષપ્રતિપક્ષતાદ્વારેણ, દોષસમાનત્વાત્તેષામ્| અથવા કેચન મકુષ્ઠતણ્ડુલીયાદિસમ્બન્ધિનો વ્યાધિપ્રતિપક્ષાસ્તથા રૂક્ષત્વાદ્દોષપ્રતિપક્ષા ઇતિ શ્લેષ્મણોઽપિ હિતાઃ| અપિશબ્દાત્તિક્તાદયોઽપિ| વિશુદ્ધો-વાતાદ્યદૂષિતઃ, શ્લેષ્મા યસ્ય સ તસ્ય| કિમુ-કિંપુનઃ, તિક્તાઃ કષાયાશ્ચ યે સ્વરસાદયસ્તેઽપ્યસ્ય-ઊર્ધ્વગસ્ય રક્તપિત્તાખ્યસ્ય વ્યાધેરથવા તદ્વતો નરસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો, હિતાઃ| વ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાદ્દોષપ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ યે નિસર્ગાત્-સ્વભાવાત્, કફઘ્નાઃ|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તત્પ્રચ્છર્દનસાધનમ્| અલ્પૌષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરૌષધમ્||૧૧|| અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેઽપિ ન તસ્ય તત્| કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્||૧૨||

સ૦-અધો યાપ્યં-અધોગં રક્તપિત્તં યાપ્યમ્| કસ્માત્ ? યસ્માચ્ચલાત્-વાતાદધિકાત્, 'ઉત્પદ્યતે' ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| તચ્ચ-અધોગં રક્તપિત્તં, પ્રચ્છર્દનસાધનમ્| પ્રચ્છર્દનં-વમનં, સાધનં-ચિકિત્સિતં, યસ્ય તદેવમ્| તથા, અલ્પમૌષધં-ચિકિત્સિતં, યસ્ય તદલ્પૌષધમ્, નોર્ધ્વગરક્તપિત્તવદ્બહ્વૌષધમ્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-યસ્માદયં રોગઃ પિત્તપ્રધાનઃ| પિત્તે ચ વમનં ન વરૌષધં-શ્રેષ્ઠમૌષધં ન ભવતિ| કફે હિ વમનં પ્રધાનમુક્તમ્| અલ્પૌષધત્વે દ્વિતીયં હેતુમાહ-કષાયાશ્ચેત્યાદિ| તસ્ય-અધોગસ્ય રક્તપિત્તસ્ય, મધુરા એવ કેવલં કષાયા હિતાઃ-પથ્યાઃ, ન તિક્તાઃ કષાયાશ્ચ, તેષાં વાતકોપકારણત્વાત્| તથા, અસ્ય ચલો-વાયુઃ, યોઽનુબન્ધી-અનુબલત્વેન સ્થિતઃ, તસ્યાપિ વાયોર્ન તત્-વમનં, શાન્તયે-શાન્ત્યર્થમ્|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યમુભયાયનમ્| અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદભાવાદૌષધસ્ય ચ||૧૩|| ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિલોમગમ્| શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્તપિત્તે ભિષ્ગ્જિતમ્||૧૪|| એવમેવોપશમનં સર્વશો વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વજિચ્છમનં હિતમ્||૧૫||

સ૦-ઉભયાયનં-માર્ગદ્વયપ્રપન્નં, કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યં-સાધયિતુમશક્યમ્| અસાધ્યત્વે હેતુદ્વયમાહ-અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદિત્યાદિ| અનુલોમવિપરીતઃ-પ્રતિલોમઃ, તસ્ય ભાવઃ પ્રાતિલોમ્યમ્| અશક્યં-કર્તુમશક્યં પ્રાતિલોમ્યં યસ્ય રક્તસ્ય તદશક્યપ્રાતિલોમ્યમ્| તસ્ય ભાવોઽશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વમ્| તસ્માદુભયાયનં રક્તપિત્તમસાધ્યમ્| અભાવાદૌષધસ્ય ચ,-એતદ્યોગ્યૌષધાસમ્પત્તેશ્ચૈતદસાધ્યમ્| નનુ, કથમેવમુચ્યતે ? ઇત્યાહ-ન હીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તદસ્ય સંશોધનં પ્રતિલોમગં ન કિઞ્ચિદસ્તિ| યચ્ચ પ્રતિલોમગં સંશોધનં તદ્રક્તપિત્તે ભિષગ્જિતં-ઔષધમ્| તચ્ચ તથાભૂતમૌશધં ન સમ્ભવતિ યત્તત્ર સંશમનાર્થં દીયતે| યદ્યધોમાર્ગાપેક્ષયા દીયતે તદાનીમૂર્ધ્વભાગપ્રવૃત્તં રક્તં પ્રવૃદ્ધં સમ્પદ્યતે| અથોર્ધ્વમાર્ગાપેક્ષયા વિરેચનમુપયુજ્યતે તદાઽધોગં રક્તપિત્તં વર્દ્ધતે| એવમસ્ય પ્રતિલોમગમૌષધં શોધનં ન સમ્ભવતિ| તસ્માદૌષધસ્યાભાવઃ| ભિષગ્જિતમિતિ ભિષક્ઽઽશબ્દાત્ કણ્ડ્વાદિયગન્તાન્નિષ્ઠા ઇટ્ચ| સ્વભાવાચ્ચાયં ભેષજવાચી| નનુ, ઉભયાયનસ્ય રક્તપિત્તસ્ય સંશોધનરૂપમૌષધં મા ભવતુ| શમનરૂપં ત્વૌષધમસ્ય શમાય ભવિષ્યતીતિ "અભાવાદૌષધસ્ય ચ" ઇત્યયુક્તમુદિતમ્, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-એવમેવેત્યાદિ| યથા શોધનમસ્ય-ઉભયાયનસ્ય, શમનાય ન સમ્ભવતિ તથા શમનમપિ યદૌષધં તદપ્યેતસ્ય શમનં ન સમ્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-સંસૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, સંસૃષ્ટેષુ ત્રિષુ દોષેષુ યત્સર્વજિચ્છમનં તદ્ધિતમ્| તચ્ચ સન્તર્પણાપતર્પણરૂપત્વાદ્દ્વિવિધમ્| તત્ર યદિ સન્તર્પણં બૃંહણં શમનમધોમાર્ગપ્રવૃત્તરક્તપિત્તદોષાપેક્ષયા મારુતશાન્ત્યર્થમુપયુજ્યતે તદા તચ્છાન્તિં કુર્વતો રક્તપિત્તવિકારકરણસ્ય શ્લેષ્મણો વૃદ્ધયે સમ્પદ્યતે| અથાપતર્પણમૂર્ધ્વભાગપ્રવૃત્તદોષાપેક્ષયા કફશાન્ત્યર્થમુપયુજ્યતે તદાનીં તસ્ય શાન્તિં કુર્વતોઽધોગરક્તપિત્તસ્ય કારણં વાયું પ્રકોપયેત્| ન ચોભયાત્મકમેકં નૃસિંહરૂપવત્ શમનમસ્તિ યત્પ્રયોજિતમુભયાયનસ્ય શમનાય સ્યાત્| તસ્માદુભયાયનમસાધ્યમ્|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ર ઇવ લક્ષયેત્| |૧૬|

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્ રક્તપિત્તે, દોષાનુગમનં-વાતપિત્તશ્લેષ્મણામનુબન્ધં, સિરાસ્ર ઇવ-સિરાવ્યધવિધ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૨૭|૪૦) - "વાતાચ્છ્યાવારુણં રૂક્ષં" ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટેન લક્ષણેન લક્ષિતં, લક્ષયેત્|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ઉપદ્રવાશ્ચં વિકૃતિજ્ઞાનતસ્તેષુ ચાધિકમ્||૧૬|| આશુકારી યતઃ કાસસ્તમેવાતઃ પ્રવક્ષ્યતિ| |૧૭|

સ૦-ઉપદ્રવાંશ્ચ વિકૃતિજ્ઞાનતો લક્ષયેદિતિ યોજ્યમ્| વિકૃતિજ્ઞાનશબ્દેન વિકૃતિવિજ્ઞાનીયઃ (હૃ. શા. અ. ૫) ઉપલક્ષ્યતે| તેષુ ચ-ઉપદ્રવેષુ મધ્યે, યઃ કાસાખ્ય ઉપદ્રવઃ સ આશુકારી-ક્ષિપ્રં મારયતિ, યતોઽતસ્તમેવ રક્તપિત્તનિદાનાનન્તરં પ્રકર્ષેણ નિદાનપ્રાગ્રૂપાદિભિર્વક્ષ્યતિ-ભણિષ્યતિ, તન્ત્રકૃત્|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ||૧૭||

સ૦-પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ ક્ષયેણૈક ઇતિ કાસાઃ પઞ્ચૈવ સ્મૃતાઃ| નનુ, યદિ પઞ્ચૈવ કાસાસ્તત્કથં ભણિષ્યતિ ? (હૃ. ચિ. અ. ૩|૧) - "કેવલાનિલજં કાસં સ્નેહૈરાદાવુપાચરેત્|" ઇતિ| ન હ્યન્યદોષયુક્તો વાતિકઃ કાસોઽભિહિતઃ| અપિ તુ ત્રિભિરપિ દોષૈઃ પૃથગેવોક્તાઃ કાસાઃ| તથા, (હૃ. ચિ. અ. ૩|૨૫) - "પિત્તકાસે તુ સકફે વમનં સર્પિષા હિતમ્|" તથા, (હૃ. ચિ. અ. ૩|૨૭) - "પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેકાય યુતાં ઘનશ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ||" ઇત્યાદિ| તથા, અસ્મિન્નેવાધ્યાયેઽધ્યેષ્યતે (શ્લો. ૩૭) - "સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ| મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્" ઇતિ| તદેતત્પૂર્વાપરવ્યાહતમિવ| અત્રોચ્યતે| કાસાઃ પઞ્ચૈવ વક્ષ્યમાણયા સમ્પ્રાપ્ત્યા જાયન્તે, વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્| અનન્તરં વાતિકકાસે કદાચિદાહારવિહારવશાત્ પિત્તેનાનુબન્ધઃ કદાચિત્ શ્લેષ્મણા જાયતે| પિત્તકાસે તથૈવાહારવિહારવશાત્ કદાચિદ્વાતેનાનુબન્ધઃ કદાચિચ્છ્લેષ્મણેતિ| કફકાસેઽપિ તદ્વદાહારવિહારવશાત્ વાતેનાનુબન્ધઃ કદાચિત્પિત્તેન| ઇતિ કિઞ્ચિદત્ર પૂર્વાપરવ્યાહતત્વમ્|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે| |૧૮|

સ૦-સર્વ એવ કાસા ઉપેક્ષિતાઃ-ચિકિત્સાં વિના, ક્ષયાય સમ્પદ્યન્તે, ઉત્તરોત્તરક્રિયાવસ્થાકર્ષણાત્| ક્ષયજોઽપ્યુપેક્ષિતઃ ક્ષયાયૈવેતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્| |૧૮|

સ૦-ઉત્તરોત્તરં ચૈતે કાસા બલિનઃ|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

તેષાં કાસાનાં પૂર્વરૂપમાહ - | તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ||૧૮|| શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વમ્| |૧૯|

સ૦-તેષાં-કાસાનાં, ભવિષ્યતાં ઉત્પિત્સૂનાં, ગલે કણ્ડૂઃ-ખર્જૂઃ, તથાઽરોચકઃ, તથા શૂકપૂર્ણસદૃશકણ્ઠત્વં ચ ભવતિ|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

અધુના સર્વકાસાનાં સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયતિ - તત્રાધો વિહતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ પ્રાપ્યોરસ્તસ્મિન્ કણ્ઠે ચ સંસજન્||૧૯|| શિરઃસ્રોતાંસિ સમ્પૂર્ય તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવ| ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી પૃષ્ઠમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્||૨૦|| પ્રવર્તતે સ વક્ત્રેણ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ| |૨૧|

સ૦-તત્ર-તેષુ કાસેષુ, અનિલોઽધઃ-અધસ્તાત્, વિહતો-વિશેષેણાત્યર્થં હતઃ, ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તોઽનન્તરં ક્રમેણોરો-હૃદયં, પ્રાપ્ય તસ્મિન્-ઉરસિ, સંસજન્-અભિષ્વજમાનઃ, તથા કણ્ઠેઽપિ સંસજન્, અનન્તરં શિરસ્રોતાંસિ સમ્પૂર્ય-મસ્તકશિરા આદ્માપ્ય, તતઃ-અનન્તરમ્, અઙ્ગાનિ-સર્વાનવયવાન્, ઉત્ક્ષિપન્નિવ-ઊર્ધ્વં પ્રેરયન્નિવ, તથાઽક્ષિણી ક્ષિપન્નિવ-બહિરિવ શરીરાત્પ્રેરયન્, તથા પૃષ્ઠમુરશ્ચ પાર્શ્વે ચ પીડયન્, સઃ-વાયુઃ, વક્ક્રેણ પ્રવર્તતે| કિમ્ભૂતઃ ? ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ, ભિન્નં-ભગ્નં, યત્ કાસ્યં તત્તુલ્યશબ્દઃ|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

નનુ, કથમેકરૂપાયાં કાસસમ્પ્રાપ્તૌ સત્યામનેકરૂપતા કાસરુગ્ધ્વનીનાં જાયતે ? ઇત્યાહ - | હેતુભેદાત્પ્રતીઘાતભેદો વાયોઃ સરંહસઃ||૨૧|| યદ્રુજાશબ્દવૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ| |૨૨|

સ૦-હેતુભેદાત્-નિદાનવિશેષાત્, કાસસમ્પ્રાપ્તૌ વર્તમાનસ્ય વાયોઃ પ્રતીઘાતભેદઃ-પ્રત્યાહારવિશેષઃ| કિમ્ભૂતસ્ય વાયોઃ ? સરંહસો-વેગવતઃ| યત્-યસ્માત્, તતઃ-તસ્માત્, રુજાશબ્દયોઃ-શૂલધ્વન્યોઃ, વૈષમ્યં-ન સમતા, કાસાનાં જાયતે| અન્યાદૃશૌ રુક્ઽઽશબ્દૌ વાતકાસે, અન્યાદૃશાવન્યેષુ કાસેષુ|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

અધુના વાતકાસસ્ય નિદાનાદિનિર્દેશાર્થમાહ - | કુપિતો વાતલૈર્વાતઃ શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્ક્રતામ્||૨૨|| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલં મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્| કરોતિ શુષ્કં કાસં ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્||૨૩|| સોઽઙ્ગહર્ષી કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્| |૨૪|

સ૦-વાતલૈર્વાતઃ કુપિતઃ શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્ક્રતાં હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલં મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્ કરોતિ| તથા, અતિવેગપીડાશબ્દયુતં શુષ્કં ચ કાસં કરોતિ| વાતલૈરિતિ નિર્દેશેઽત્યર્થવાતલૈઃ કુપિતો વાયુરિતિ બોધ્યમ્| વાતિકે કાસેઽન્યેષ્વપિ હિ કાસેષ્વીષદ્વાતલૈઃ કુપિતસ્ય વાતસ્યાનુજ્ઞાઽસ્ત્યેવ| કુપિતં વાતમન્તરેણ હિ કાસાનાં જન્માસમ્ભવઃ| કોપસ્તુ કોપકારણૈર્વિના યથાયથં દોષાણાં ન જાયતે| તસ્માદત્રાતિવાતલૈઃ કુપિત ઇતિ બોધ્યમ્| તથા, સઃ-વાયુઃ, અઙ્ગં હર્ષયતિ| તથા, કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| પિત્તાત્પીતાક્ષિકફતા તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ||૨૪|| પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકોઽમ્લકઃ| પ્રતતં કાસવેગેન જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્||૨૫||

સ૦-પિત્તાત્-પિત્તકાસાત્, પીતાક્ષિકફતાદિકં જાયતે| જ્યોતીંષિ-તારકાઃ, તેષાં દર્શનમિવ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

કફાદુરોઽલ્પરુડ્મૂર્દ્ધહૃદયં સ્તિમિતં ગુરુ| કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ||૨૬|| રોમહર્ષો ઘનસ્નિગ્ધશ્વેતશ્લેષ્મપ્રવર્તનમ્| |૨૭|

સ૦-કફાત્-કફકાસાત્, ઉરોઽલ્પરુગિત્યાદિ જાયતે| પિત્તલૈઃ કુપિતાત્ પિત્તાત્, તથા શ્લેષ્મલૈઃ કુપિતાત્ કફાત્, ઇત્યનિર્દિષ્ટમપિ પિત્તકફકાસયોર્નિદિષ્ટં બોધ્યમ્|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ઇદાનીં ક્ષતકાસસ્ય નિદાનાદિ નિરૂપયતિ - - - - | યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્||૨૭|| ઉરસ્યન્તઃક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી| કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્||૨૮|| પીતં શ્યાવં ચ શુષ્કં ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ| ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનેવ ચોરસા||૨૯|| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્||૩૦|| પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ| ક્રમાદ્વીર્યં રુચિઃ પક્તા બલં વર્ણશ્ચ હીયતે||૩૧|| ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં સ્યાચ્ચ પૃષ્ઠકટીગ્રહઃ| |૩૨|

સ૦-યુદ્ધં-બાહુયુદ્ધં, આદ્યં યેષાં-સાહસાનાં કઠિનધનુરાકર્ષણાદીનાં, તૈઃ સાહસૈરયથાબલં-શક્ત્યતિક્રમેણ, સેવિતૈઃ-આચરિતૈઃ, ઉરસ્યન્તઃ-મધ્યે, ક્ષતે સતિ વાયુઃ પિત્તેનાનુગતઃ કાસં કરોતિ| તૈસ્તૈરિતિ સર્વનામ્ના દુઃશકં હસ્ત્યશ્વાદિસાધનં તથોચ્ચભાષણં ગુરુભારોદ્યમનં વેગવન્નદીષુ પ્રતિસ્રોતસ્તરણાદિકમુરઃક્ષતોત્પાદનં ગૃહ્યતે| પિત્તાનુગતમાત્રેણ ચ વાયોરતિકોપં પ્રતિપાદયતિ| અત એવાહ-બલીતિ| પિત્તાનુગતત્વેનૈવ સ રક્તદૂષણં કાસં કુર્વન્ વાયુઃ, તેન-કાસેન, કફં સશોણિતં-રક્તયુતં, તથા પીતં કુથિતં-પૂતિગન્ધિં, બહુ ચ ષ્ઠીવેત્| તથા, કુપિતવાયુવશાત્ કફં બહુ શ્યાવં શુષ્કં ગ્રથિતં-પિણ્ડિતં, ચષ્ઠીવેત્| તથા, કણ્ઠેન રુજતા-શૂલવતા, તથોરસા વિભિન્નેનેવ-દ્વિધેવ વિદીર્ણેન, તથા સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના-રુજાયુક્તેન, ચ વક્ષસોપલક્ષિતઃ પર્વભેદાદિમાન્ પુરુષઃ, તથા પારાવત ઇવાકૂજન્-અવ્યક્તં શબ્દં કુર્વન્| તથાઽસ્ય-કાસિનઃ, ક્રમેણ વીર્યાદિ હીયતે| ક્ષીણસ્ય ચાસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રતા સ્યાત્ પૃષ્ઠકટીગ્રહશ્ચેતિ| ઇદાનીં ક્ષયકાસલક્ષણં નિરૂપયતિ-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ઇદાનીં ક્ષયકાસલક્ષણં નિરૂપયતિ - - - - | વાયુપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજયક્ષ્મિણઃ||૩૨|| કુર્વન્તિઃ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્કફં તતઃ| પૂતિપૂયોપમં પીતં વિસ્રં હરિતલોહિતમ્||૩૩|| લુચ્યેત ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ| અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ||૩૪|| સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્ક્રત્વં શ્રીમદ્દશનનેત્રતા| તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ||૩૫||

સ૦-રાજાયક્ષ્મિણો-રાજયક્ષ્મવતો નરસ્ય, વાયુઃ પ્રધાનો-બલી, યેષાં તે વાયુપ્રધાનાઃ| તથા, કુપિતાઃ-ક્રુદ્ધાઃ| કે તે ? ધાતવો-વાતાદયઃ, કાસં કુર્વન્તિ| કૈઃ કુપિતાઃ ? યક્ષ્માયનૈઃ-યક્ષ્મનિદાનોક્તૈઃ સાહસાદિભિઃ| તતઃ-અનન્તરં, પૂતિપૂયોપમં પીતં વિસ્રં તથા હરિતલોહિતં ષ્ઠીવેત્| તથા, પાર્શ્વેલુચ્યેતે ઇવ-સ્થાનાત્પ્રચ્યાવ્યેતે ઇવ| હૃદયં ચ પતતીવ-ભ્રશ્યતીવ| તથા, અસ્ય-ક્ષયજકાસિનઃ, અકસ્માત્-નિમિત્તમન્તરેણાપિ, ઉષ્ણશીતેચ્છા ભવતિ| કદાચિચ્છીતાર્તોઽપિ નોષ્ણમભિલષતિ, કદાચિદત્યુષ્ણક્લાન્તોઽપિ ન શીતમભિલષતિ| તથા, બહ્વાશિત્વાદયઃ સ્યુઃ| તતઃ-અનન્તરં, સર્વાણિ ક્ષયરૂપાણિ-પીનસશ્વાસાદીનિ, અસ્યાવિર્ભવન્તિ|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| યાપ્યો વા બલિનાં, તદ્વત્ ક્ષતજોઽભિનવૌ તુ તૌ||૩૬|| સિધ્યેતામપિ સાનાથ્યાત્| |૩૭|

સ૦-ઇત્યેષઃ-એવમાદિરૂપઃ, ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| બલિનાં-અક્ષીણાનાં, યાપ્યો વા દેહનાશનો વેતિ વાશબ્દસ્યાર્થઃ| તદ્વત્-ક્ષયજકાસવત્| ક્ષતજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનો બલવતાં યાપ્યો વા દેહનાશનો વા ભવતિ| અભિનવૌ તુ તૌ-નવોત્થિતૌ પુનઃ ક્ષયક્ષતજકાસૌ, બલિનાં સિધ્યેતામપિ; ન કેવલમસાધ્યયાપ્યાવિત્યપિશબ્દેન દ્યોત્યતે| કુતઃ સિધ્યેતામ્ ? સાનાથ્યાત્-ચતુષ્પાત્સમ્પત્તેરિત્યર્થઃ| ઇદાનીં શેષાણામપિ કાસાનાં સાધ્યયાપ્યવિભાગં નિરૂપયતિ-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ઇદાનીં શેષાણામપિ કાસાનાં સાધ્યયાપ્યવિભાગં નિરૂપયતિ - - - - સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ| મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ||૩૭||

સ૦-પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ, યે જાતાસ્ત્રયઃ કાસાસ્તે સાધ્યાઃ| યે પુનરુત્તરકાલમાહારવિહારાદિના મિશ્રાઃ-મિશ્રલક્ષણાઃ સમ્પન્નાઃ, તે યાપ્યાઃ| કિં સર્વ એવ મિશ્રદોષોત્પન્ના યાપ્યાઃ ? નેત્યાહ-દ્વયાત્,- દોષદ્વયાત્, યે મિશ્રાઃ સમ્પન્નાસ્તે યાપ્યાઃ| ન પુનર્દોષત્રયાદ્યે મિશ્રલક્ષણાસ્તેઽપિ યાપ્યા ઇતિ દ્વયગ્રહણાત્ પ્રતિપાદયતિ| સર્વે-કાસા યે સાધ્યા ઉક્તાઃ પૃથગ્દોષજાસ્તેઽપિ, જરસા-જરયા હેતુભૂતયા, સ્થવિરસ્યોત્પન્ના યાપ્યાઃ| વૃદ્ધો હિ નિષ્કાસ એવ યાપ્યાનામ્| તથા ચોવાચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૩) - "વૃદ્ધો યાપ્યાનામ્|" ઇતિ|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

કાસાચ્છ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ| ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૩૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તકાસનિદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

સ૦-[ યસ્માત્- ] યતઃ કારણાત્, કાસાદુપેક્ષયા સહકારિકારણભૂતયા શ્વાસાદયો રોગા ભવન્તિ, તસ્માત્ તં-કાસં, ત્વરયા-શીઘ્રમેવ, જયેત્| આદિશબ્દેનાત્ર પીનસાદયો યક્ષ્મનિદાનોક્તા ગૃહ્યન્ત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તકાસનિદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||