3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રક્તપિત્તકાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટ્વમ્લલવણાદિવિદાહિભિઃ| કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈસ્તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ||૧|| કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તં ચ મૂર્ચ્છિતે| તે મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્તનુમ્||૨||

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

એવમાશઙ્ક્યાહ - - - - પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દૂષણાદપિ| ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે||૩||

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

તત્કથમેતત્ ? ઇત્યાહ - - - - પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ તત્| |૪|

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

અથાસ્ય પૂર્વરૂપાણ્યાહ - | શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ||૪|| છર્દિશ્છર્દિતબૈભત્સ્યં કાસઃ શ્વાસો ભ્રમઃ ક્લમઃ| લોહલોહિતમત્સ્યામગન્ધાસ્યત્વં સ્વરક્ષયઃ||૫|| રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ| નીલલોહિતપીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્||૬|| સ્વપ્ને તદ્વર્ણદર્શિત્વં ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ| |૭|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

તત્રોર્ધ્વગમાહ - | ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ||૭|| કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે| |૮|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધનમ્||૮|| બહ્વૌષધં ચ, પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્| અનુબન્ધી કફો યશ્ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્||૯|| કષાયાઃ સ્વાદવોઽપ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો હિતાઃ| કિમુ તિક્તાઃ કષાયા વા યે નિસર્ગાત્કફાપહાઃ||૧૦||

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તત્પ્રચ્છર્દનસાધનમ્| અલ્પૌષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરૌષધમ્||૧૧|| અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેઽપિ ન તસ્ય તત્| કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્||૧૨||

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યમુભયાયનમ્| અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદભાવાદૌષધસ્ય ચ||૧૩|| ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિલોમગમ્| શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્તપિત્તે ભિષ્ગ્જિતમ્||૧૪|| એવમેવોપશમનં સર્વશો વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વજિચ્છમનં હિતમ્||૧૫||

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ર ઇવ લક્ષયેત્| |૧૬|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ઉપદ્રવાશ્ચં વિકૃતિજ્ઞાનતસ્તેષુ ચાધિકમ્||૧૬|| આશુકારી યતઃ કાસસ્તમેવાતઃ પ્રવક્ષ્યતિ| |૧૭|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ||૧૭||

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે| |૧૮|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્| |૧૮|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

તેષાં કાસાનાં પૂર્વરૂપમાહ - | તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ||૧૮|| શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વમ્| |૧૯|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

અધુના સર્વકાસાનાં સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયતિ - તત્રાધો વિહતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ પ્રાપ્યોરસ્તસ્મિન્ કણ્ઠે ચ સંસજન્||૧૯|| શિરઃસ્રોતાંસિ સમ્પૂર્ય તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવ| ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી પૃષ્ઠમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્||૨૦|| પ્રવર્તતે સ વક્ત્રેણ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ| |૨૧|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

નનુ, કથમેકરૂપાયાં કાસસમ્પ્રાપ્તૌ સત્યામનેકરૂપતા કાસરુગ્ધ્વનીનાં જાયતે ? ઇત્યાહ - | હેતુભેદાત્પ્રતીઘાતભેદો વાયોઃ સરંહસઃ||૨૧|| યદ્રુજાશબ્દવૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ| |૨૨|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

અધુના વાતકાસસ્ય નિદાનાદિનિર્દેશાર્થમાહ - | કુપિતો વાતલૈર્વાતઃ શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્ક્રતામ્||૨૨|| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલં મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્| કરોતિ શુષ્કં કાસં ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્||૨૩|| સોઽઙ્ગહર્ષી કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્| |૨૪|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| પિત્તાત્પીતાક્ષિકફતા તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ||૨૪|| પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકોઽમ્લકઃ| પ્રતતં કાસવેગેન જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્||૨૫||

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

કફાદુરોઽલ્પરુડ્મૂર્દ્ધહૃદયં સ્તિમિતં ગુરુ| કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ||૨૬|| રોમહર્ષો ઘનસ્નિગ્ધશ્વેતશ્લેષ્મપ્રવર્તનમ્| |૨૭|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ઇદાનીં ક્ષતકાસસ્ય નિદાનાદિ નિરૂપયતિ - - - - | યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્||૨૭|| ઉરસ્યન્તઃક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી| કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્||૨૮|| પીતં શ્યાવં ચ શુષ્કં ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ| ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનેવ ચોરસા||૨૯|| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્||૩૦|| પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ| ક્રમાદ્વીર્યં રુચિઃ પક્તા બલં વર્ણશ્ચ હીયતે||૩૧|| ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં સ્યાચ્ચ પૃષ્ઠકટીગ્રહઃ| |૩૨|

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ઇદાનીં ક્ષયકાસલક્ષણં નિરૂપયતિ - - - - | વાયુપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજયક્ષ્મિણઃ||૩૨|| કુર્વન્તિઃ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્કફં તતઃ| પૂતિપૂયોપમં પીતં વિસ્રં હરિતલોહિતમ્||૩૩|| લુચ્યેત ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ| અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ||૩૪|| સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્ક્રત્વં શ્રીમદ્દશનનેત્રતા| તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ||૩૫||

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| યાપ્યો વા બલિનાં, તદ્વત્ ક્ષતજોઽભિનવૌ તુ તૌ||૩૬|| સિધ્યેતામપિ સાનાથ્યાત્| |૩૭|

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ઇદાનીં શેષાણામપિ કાસાનાં સાધ્યયાપ્યવિભાગં નિરૂપયતિ - - - - સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ| મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ||૩૭||

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

કાસાચ્છ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ| ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૩૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તકાસનિદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||