3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਜ੍ਵਰ ਊਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਨਾ ਨ ਕਦਾਚਿਦੂਸ੍ਮਾ| ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਿਦਾਨੀਮਾਰਬ੍ਧੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨|

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਸ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੧|| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ| ਤੇ ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਸ੍ਤਨੁਮ੍||੨||

ਸ੦-ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰਨ੍ਨੈਃ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵਂ-ਦ੍ਰਵਸ੍ਵਭਾਵਂ, ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕੁਪਿਤਂ-ਦੁਸ੍ਟਂ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ, ਤੈਰੇਵਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਅਤਿਸੇਵਨਂ ਚੋਭਯਤਾ ਭਵਤਿ,-ਚਿਰਕਾਲਮਭ੍ਯਵਹਤੈਸ੍ਤਥਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤੈਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੈਰ੍ਯਾਵਤ੍ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਃ| ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਤੇ-ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ-ਮਿਸ਼੍ਰਤਾਂ ਗਤੇ, ਮਿਥਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ-ਸਮਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ, ਆਗਮ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਨੁਂ-ਦੇਹਂ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤੋ-ਵ੍ਯਸ਼੍ਰ੍ਨੁਵਾਤੇ| ਨਨੁ, ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਸੈਨ੍ਧਵੇਸ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਤਥਾਹਿ-ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਸੈਨ੍ਧਵਾਨ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ| ਅਪਿ ਚ ਨ ਕੇਵਲਂ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ| ਯਾਵਦਨ੍ਯੈਰਪਿ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੇਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤ ਉਭਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ਯੇਵਂ ਗਹੀਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਹੀਤਾਨਾਮਪਿ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਕਤਮਤਿਸ਼ਯਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਅਤ ਏਵ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੌ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਵਪਿ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾਰੌ ਭਵਤਃ| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਤਿਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਜ੍ਜਗੌ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੧)- "ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਮਦ੍ਰਵਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ? ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਵਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੯੦)- "ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵਰੂਪਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕਾਰਣਮ੍, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ-ਕਠਿਨਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਦ੍ਰਵਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਮੀਦਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ ? " ਅਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ" (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੨|੨) ਇਤਿ| ਏਵਮਾਦੌ ਹਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤਸ੍ਯੈਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤੋ "ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਤ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

ਏਵਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਦਪਿ| ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੩||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਃ-ਵਿਕਾਰੋ, ਰਕ੍ਤਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩|੬੩) - "ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਸ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਦੂਸਣਾਦਪਿ-ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਸ਼੍ਵੇਛ ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਦੂਸਣੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੨੭) - "ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਾਤਵੋ ਨ ਤਥਾ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੨੬)- "ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਨਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ| ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੌ, ਤਯੋਰਨੁਵਤ੍ਤਿਃ-ਅਨੁਕਰਣਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ| ਕਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੋ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਾਦਸ਼ੌ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੌ ਤਾਦਸ਼ਾਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਏਵਂ ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ " ਅਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਨਨੁ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮੁਕ੍ਤਮਸ੍ਟਾਵੇਵਾਞ੍ਜਲਯਃ| ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਵਾਢਕਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

ਤਤ੍ਕਥਮੇਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍| |੪|

ਸ੦-ਅਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਤਤ੍-ਪਿਤ੍ਤਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਭਵਤਿ-ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਭਵਤਿ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਕਿਂ ਤਦਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ? ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚੇਤਿ |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

ਅਥਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ - | ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ||੪|| ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਲੋਹਲੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੫|| ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿਸੁ| ਨੀਲਲੋਹਿਤਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍||੬|| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| |੭|

ਸ੦-ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਕਮਸ੍ਮਿਨ੍-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਸਤਿ ਭਵਤਿ| ਛਰ੍ਦਿਤੇ-ਵਮਿਤੇ, ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ-ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ, ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ-ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਕਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਧੋਗਮੁਭਯਮਾਰ੍ਗਗਂ ਚ|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਾਹ - | ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ||੭|| ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| |੮|

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਨਾਸਾਦਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਰੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਰੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਏਕਵਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਵਚਨਮਤ੍ਰ ਨ ਦੁਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਰੋਮਕੂਪੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰੁਭਯਮਾਰ੍ਗਮੁਭਯਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍||੮|| ਬਹ੍ਵੌਸਧਂ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌਸਧਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍||੯|| ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਹਿਤਾਃ| ਕਿਮੁ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਪਹਾਃ||੧੦||

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਫਾਦਧਿਕਾਜ੍ਜਾਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍| ਸਾਧ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਸਾਧਨਂ,-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਬਹ੍ਵੌਸਧਮ੍| ਬਹੁ ਔਸਧਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬਹ੍ਵੌਸਧਂ,-ਅਨੇਕਸਾਧਨਮ੍, ਮਧੁਰਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪਿਚ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਕਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੌਸਧਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫|੪੦) - "ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਮ੍|" ਇਤਿ| ਯਸ਼੍ਚ [ ਤਤ੍ਰ- ] ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ, ਕਫੋਨੁਬਨ੍ਧੀ| ਤਸ੍ਯ-ਅਨੁਬਨ੍ਧਿਨਃ ਕਫਸ੍ਯ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍-ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਕਸਾਯਾਃ-ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਸ਼੍ਰਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਾਖ੍ਯਾਃ, ਤੇ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪਿ ਹਿਤਾਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤਾਦ੍ਵਾਰੇਣ, ਦੋਸਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਅਥਵਾ ਕੇਚਨ ਮਕੁਸ੍ਠਤਣ੍ਡੁਲੀਯਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਸ੍ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਪਿ ਹਿਤਾਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋਪਿ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਦੂਸਿਤਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਸ੍ਯ| ਕਿਮੁ-ਕਿਂਪੁਨਃ, ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ੍ਵਰਸਾਦਯਸ੍ਤੇਪ੍ਯਸ੍ਯ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਥਵਾ ਤਦ੍ਵਤੋ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ, ਹਿਤਾਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਕਫਘ੍ਨਾਃ|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਚਲਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਨਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੌਸਧਮ੍||੧੧|| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਚਲੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇਪਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍||੧੨||

ਸ੦-ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ-ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਯਾਪ੍ਯਮ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਲਾਤ੍-ਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍, 'ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ' ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਨਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ-ਵਮਨਂ, ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਲ੍ਪਮੌਸਧਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦਲ੍ਪੌਸਧਮ੍, ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਬਹ੍ਵੌਸਧਮ੍| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਰੋਗਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੌਸਧਂ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮੌਸਧਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਕਫੇ ਹਿ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ-ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਂ ਕਸਾਯਾ ਹਿਤਾਃ-ਪਥ੍ਯਾਃ, ਨ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਕੋਪਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯ ਚਲੋ-ਵਾਯੁਃ, ਯੋਨੁਬਨ੍ਧੀ-ਅਨੁਬਲਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਯੋਰ੍ਨ ਤਤ੍-ਵਮਨਂ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ-ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਭਯਾਯਨਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ||੧੩|| ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸ੍ਗ੍ਜਿਤਮ੍||੧੪|| ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਹਿ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੧੫||

ਸ੦-ਉਭਯਾਯਨਂ-ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਯਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ, ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਂ-ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਲੋਮਵਿਪਰੀਤਃ-ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ-ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਾਯਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ,-ਏਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਾਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚੈਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮੇਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਦਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ| ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ-ਔਸਧਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਤਥਾਭੂਤਮੌਸ਼ਧਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਦੀਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਧੋਮਾਰ੍ਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੀਯਤੇ ਤਦਾਨੀਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਰੇਚਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਏਵਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਮੌਸਧਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੌਸਧਸ੍ਯਾਭਾਵਃ| ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮਿਤਿ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਯਗਨ੍ਤਾਨ੍ਨਿਸ੍ਠਾ ਇਟ੍ਚ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਾਯਂ ਭੇਸਜਵਾਚੀ| ਨਨੁ, ਉਭਯਾਯਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਰੂਪਮੌਸਧਂ ਮਾ ਭਵਤੁ| ਸ਼ਮਨਰੂਪਂ ਤ੍ਵੌਸਧਮਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ "ਅਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ" ਇਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮੁਦਿਤਮ੍, ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਏਵਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਸ਼ੋਧਨਮਸ੍ਯ-ਉਭਯਾਯਨਸ੍ਯ, ਸ਼ਮਨਾਯ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ਼ਮਨਮਪਿ ਯਦੌਸਧਂ ਤਦਪ੍ਯੇਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਂਸਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਮਧੋਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਰੁਤਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਕਰਣਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥਾਪਤਰ੍ਪਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਫਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋਧੋਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| ਨ ਚੋਭਯਾਤ੍ਮਕਮੇਕਂ ਨਸਿਂਹਰੂਪਵਤ੍ ਸ਼ਮਨਮਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮੁਭਯਾਯਨਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਾਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਾਯਨਮਸਾਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| |੧੬|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਨੁਬਨ੍ਧਂ, ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ-ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੪੦) - "ਵਾਤਾਚ੍ਛ੍ਯਾਵਾਰੁਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਲਕ੍ਸਿਤਂ, ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤਸ੍ਤੇਸੁ ਚਾਧਿਕਮ੍||੧੬|| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| |੧੭|

ਸ੦-ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤੋ ਲਕ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਉਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਚ-ਉਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਯਃ ਕਾਸਾਖ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਃ ਸ ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ-ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮਾਰਯਤਿ, ਯਤੋਤਸ੍ਤਮੇਵ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਭਣਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ||੧੭||

ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕ੍ਸਯੇਣੈਕ ਇਤਿ ਕਾਸਾਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾਸਾਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਭਣਿਸ੍ਯਤਿ ? (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੧) - "ਕੇਵਲਾਨਿਲਜਂ ਕਾਸਂ ਸ੍ਨੇਹੈਰਾਦਾਵੁਪਾਚਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਦੋਸਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਤਿਕਃ ਕਾਸੋਭਿਹਿਤਃ| ਅਪਿ ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਦੋਸੈਃ ਪਥਗੇਵੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਸਾਃ| ਤਥਾ, (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੨੫) - "ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤੁ ਸਕਫੇ ਵਮਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਹਿਤਮ੍|" ਤਥਾ, (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੨੭) - "ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤਨੁਕਫੇ ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਮਧੁਰੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਕਾਯ ਯੁਤਾਂ ਘਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇਧ੍ਯੇਸ੍ਯਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੭) - "ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਮਿਵ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਾਸਾਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਿਕਕਾਸੇ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤਥੈਵਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣੇਤਿ| ਕਫਕਾਸੇਪਿ ਤਦ੍ਵਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਵਾਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇਨ| ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ| |੧੮|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਕਾਸਾ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਿਨਾ, ਕ੍ਸਯਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਕ੍ਰਿਯਾਵਸ੍ਥਾਕਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਕ੍ਸਯਜੋਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਕ੍ਸਯਾਯੈਵੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍| |੧੮|

ਸ੦-ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੈਤੇ ਕਾਸਾ ਬਲਿਨਃ|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

ਤੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ - | ਤੇਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ||੧੮|| ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| |੧੯|

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਕਾਸਾਨਾਂ, ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੂਨਾਂ, ਗਲੇ ਕਣ੍ਡੂਃ-ਖਰ੍ਜੂਃ, ਤਥਾਰੋਚਕਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਸਦਸ਼ਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਚ ਭਵਤਿ|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

ਅਧੁਨਾ ਸਰ੍ਵਕਾਸਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - ਤਤ੍ਰਾਧੋ ਵਿਹਤੋਨਿਲਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸਜਨ੍||੧੯|| ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ| ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸਿਣੀ ਪਸ੍ਠਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍||੨੦|| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ| |੨੧|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਕਾਸੇਸੁ, ਅਨਿਲੋਧਃ-ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਵਿਹਤੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਤਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਰੋ-ਹਦਯਂ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਉਰਸਿ, ਸਂਸਜਨ੍-ਅਭਿਸ੍ਵਜਮਾਨਃ, ਤਥਾ ਕਣ੍ਠੇਪਿ ਸਂਸਜਨ੍, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯ-ਮਸ੍ਤਕਸ਼ਿਰਾ ਆਦ੍ਮਾਪ੍ਯ, ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਙ੍ਗਾਨਿ-ਸਰ੍ਵਾਨਵਯਵਾਨ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਨਿਵ, ਤਥਾਕ੍ਸਿਣੀ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ-ਬਹਿਰਿਵ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍, ਤਥਾ ਪਸ੍ਠਮੁਰਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍, ਸਃ-ਵਾਯੁਃ, ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ, ਭਿਨ੍ਨਂ-ਭਗ੍ਨਂ, ਯਤ੍ ਕਾਸ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

ਨਨੁ, ਕਥਮੇਕਰੂਪਾਯਾਂ ਕਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮਨੇਕਰੂਪਤਾ ਕਾਸਰੁਗ੍ਧ੍ਵਨੀਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - | ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦੋ ਵਾਯੋਃ ਸਰਂਹਸਃ||੨੧|| ਯਦ੍ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| |੨੨|

ਸ੦-ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍-ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਕਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦਃ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ? ਸਰਂਹਸੋ-ਵੇਗਵਤਃ| ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ-ਸ਼ੂਲਧ੍ਵਨ੍ਯੋਃ, ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਨ ਸਮਤਾ, ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਾਦਸ਼ੌ ਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੌ ਵਾਤਕਾਸੇ, ਅਨ੍ਯਾਦਸ਼ਾਵਨ੍ਯੇਸੁ ਕਾਸੇਸੁ|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

ਅਧੁਨਾ ਵਾਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ - | ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃਕਣ੍ਠਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾਮ੍||੨੨|| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਾਸਂ ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍||੨੩|| ਸੋਙ੍ਗਹਰ੍ਸੀ ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| |੨੪|

ਸ੦-ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਤਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃਕਣ੍ਠਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾਂ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਅਤਿਵੇਗਪੀਡਾਸ਼ਬ੍ਦਯੁਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਕਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਵਾਤਲੈਰਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਰ੍ਥਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਿਕੇ ਕਾਸੇਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਕਾਸੇਸ੍ਵੀਸਦ੍ਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਕੁਪਿਤਂ ਵਾਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਨ੍ਮਾਸਮ੍ਭਵਃ| ਕੋਪਸ੍ਤੁ ਕੋਪਕਾਰਣੈਰ੍ਵਿਨਾ ਯਥਾਯਥਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨ ਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰਾਤਿਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸਃ-ਵਾਯੁਃ, ਅਙ੍ਗਂ ਹਰ੍ਸਯਤਿ| ਤਥਾ, ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ||੨੪|| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਵਮਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੫||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍-ਪਿਤ੍ਤਕਾਸਾਤ੍, ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾਦਿਕਂ ਜਾਯਤੇ| ਜ੍ਯੋਤੀਂਸਿ-ਤਾਰਕਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਵ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

ਕਫਾਦੁਰੋਲ੍ਪਰੁਡ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਹਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ| ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਃ ਸਦਨਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ||੨੬|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਘਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| |੨੭|

ਸ੦-ਕਫਾਤ੍-ਕਫਕਾਸਾਤ੍, ਉਰੋਲ੍ਪਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਃ ਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍, ਇਤ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਾਸਯੋਰ੍ਨਿਦਿਸ੍ਟਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍||੨੭|| ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੨੮|| ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਥਿਤਂ ਬਹੁ| ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ||੨੯|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍||੩੦|| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋਸ੍ਯ ਚ| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਰੁਚਿਃ ਪਕ੍ਤਾ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ||੩੧|| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਃ| |੩੨|

ਸ੦-ਯੁਦ੍ਧਂ-ਬਾਹੁਯੁਦ੍ਧਂ, ਆਦ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ-ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਕਠਿਨਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦੀਨਾਂ, ਤੈਃ ਸਾਹਸੈਰਯਥਾਬਲਂ-ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਸੇਵਿਤੈਃ-ਆਚਰਿਤੈਃ, ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃ-ਮਧ੍ਯੇ, ਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤਃ ਕਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮ੍ਨਾ ਦੁਃਸ਼ਕਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਾਦਿਸਾਧਨਂ ਤਥੋਚ੍ਚਭਾਸਣਂ ਗੁਰੁਭਾਰੋਦ੍ਯਮਨਂ ਵੇਗਵਨ੍ਨਦੀਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਰਣਾਦਿਕਮੁਰਃਕ੍ਸਤੋਤ੍ਪਾਦਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚ ਵਾਯੋਰਤਿਕੋਪਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਬਲੀਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸ ਰਕ੍ਤਦੂਸਣਂ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਾਯੁਃ, ਤੇਨ-ਕਾਸੇਨ, ਕਫਂ ਸਸ਼ੋਣਿਤਂ-ਰਕ੍ਤਯੁਤਂ, ਤਥਾ ਪੀਤਂ ਕੁਥਿਤਂ-ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਂ, ਬਹੁ ਚ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕੁਪਿਤਵਾਯੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਫਂ ਬਹੁ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ-ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ, ਚਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ-ਸ਼ੂਲਵਤਾ, ਤਥੋਰਸਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ-ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਣੇਨ, ਤਥਾ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ-ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤੇਨ, ਚ ਵਕ੍ਸਸੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਪਰ੍ਵਭੇਦਾਦਿਮਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ, ਤਥਾ ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਤਥਾਸ੍ਯ-ਕਾਸਿਨਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿ ਹੀਯਤੇ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਤਵੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ||੩੨|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿਃ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਤਨੈਃ ਕਾਸਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਫਂ ਤਤਃ| ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍||੩੩|| ਲੁਚ੍ਯੇਤ ਇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਹਦਯਂ ਪਤਤੀਵ ਚ| ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸਯਃ||੩੪|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੩੫||

ਸ੦-ਰਾਜਾਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਵਤੋ ਨਰਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ-ਬਲੀ, ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਤਥਾ, ਕੁਪਿਤਾਃ-ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਕੇ ਤੇ ? ਧਾਤਵੋ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੈਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ? ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਨੈਃ-ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ ਸਾਹਸਾਦਿਭਿਃ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਤਥਾ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਲੁਚ੍ਯੇਤੇ ਇਵ-ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵ੍ਯੇਤੇ ਇਵ| ਹਦਯਂ ਚ ਪਤਤੀਵ-ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੀਵ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯ-ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਿਨਃ, ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ, ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਭਵਤਿ| ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੀਤਾਰ੍ਤੋਪਿ ਨੋਸ੍ਣਮਭਿਲਸਤਿ, ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਯੁਸ੍ਣਕ੍ਲਾਨ੍ਤੋਪਿ ਨ ਸ਼ੀਤਮਭਿਲਸਤਿ| ਤਥਾ, ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ-ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਿ, ਅਸ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸਤਜੋਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ||੩੬|| ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍| |੩੭|

ਸ੦-ਇਤ੍ਯੇਸਃ-ਏਵਮਾਦਿਰੂਪਃ, ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਬਲਿਨਾਂ-ਅਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ, ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵੇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਵਤ੍| ਕ੍ਸਤਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਬਲਵਤਾਂ ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਅਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ-ਨਵੋਤ੍ਥਿਤੌ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਯਕ੍ਸਤਜਕਾਸੌ, ਬਲਿਨਾਂ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ; ਨ ਕੇਵਲਮਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮ੍ ? ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍-ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਾ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ||੩੭||

ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਿਃ, ਯੇ ਜਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਸਾਸ੍ਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਯੇ ਪੁਨਰੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਨਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ-ਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਃ, ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਦ੍ਵਯਾਤ੍,- ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਤ੍, ਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਨ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਦ੍ਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤੇਪਿ ਯਾਪ੍ਯਾ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਸਰ੍ਵੇ-ਕਾਸਾ ਯੇ ਸਾਧ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸਜਾਸ੍ਤੇਪਿ, ਜਰਸਾ-ਜਰਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ, ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਵਦ੍ਧੋ ਹਿ ਨਿਸ੍ਕਾਸ ਏਵ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਵਾਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੩) - "ਵਦ੍ਧੋ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਮ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||੩੮|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||

ਸ੦-[ ਯਸ੍ਮਾਤ੍- ] ਯਤਃ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਕਾਸਾਦੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਭੂਤਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਂ-ਕਾਸਂ, ਤ੍ਵਰਯਾ-ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਮੇਵ, ਜਯੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਪੀਨਸਾਦਯੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੩||