Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਸ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੧|| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ| ਤੇ ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਸ੍ਤਨੁਮ੍||੨||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
ਏਵਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਦਪਿ| ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੩||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਕਥਮੇਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍| |੪|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
ਅਥਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ - | ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ||੪|| ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਲੋਹਲੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੫|| ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿਸੁ| ਨੀਲਲੋਹਿਤਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍||੬|| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| |੭|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਾਹ - | ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ||੭|| ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| |੮|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍||੮|| ਬਹ੍ਵੌਸਧਂ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌਸਧਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍||੯|| ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਹਿਤਾਃ| ਕਿਮੁ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਪਹਾਃ||੧੦||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਚਲਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਨਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੌਸਧਮ੍||੧੧|| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਚਲੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇਪਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍||੧੨||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਭਯਾਯਨਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ||੧੩|| ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸ੍ਗ੍ਜਿਤਮ੍||੧੪|| ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਹਿ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੧੫||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| |੧੬|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤਸ੍ਤੇਸੁ ਚਾਧਿਕਮ੍||੧੬|| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| |੧੭|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
| ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ||੧੭||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ| |੧੮|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍| |੧੮|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
ਤੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ - | ਤੇਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ||੧੮|| ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| |੧੯|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
ਅਧੁਨਾ ਸਰ੍ਵਕਾਸਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - ਤਤ੍ਰਾਧੋ ਵਿਹਤੋਨਿਲਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸਜਨ੍||੧੯|| ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ| ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸਿਣੀ ਪਸ੍ਠਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍||੨੦|| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ| |੨੧|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
ਨਨੁ, ਕਥਮੇਕਰੂਪਾਯਾਂ ਕਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮਨੇਕਰੂਪਤਾ ਕਾਸਰੁਗ੍ਧ੍ਵਨੀਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - | ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦੋ ਵਾਯੋਃ ਸਰਂਹਸਃ||੨੧|| ਯਦ੍ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| |੨੨|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
ਅਧੁਨਾ ਵਾਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ - | ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃਕਣ੍ਠਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾਮ੍||੨੨|| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਾਸਂ ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍||੨੩|| ਸੋਙ੍ਗਹਰ੍ਸੀ ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| |੨੪|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ||੨੪|| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਵਮਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੫||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
ਕਫਾਦੁਰੋਲ੍ਪਰੁਡ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਹਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ| ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਃ ਸਦਨਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ||੨੬|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਘਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| |੨੭|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍||੨੭|| ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੨੮|| ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਥਿਤਂ ਬਹੁ| ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ||੨੯|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍||੩੦|| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋਸ੍ਯ ਚ| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਰੁਚਿਃ ਪਕ੍ਤਾ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ||੩੧|| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਃ| |੩੨|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਤਵੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ||੩੨|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿਃ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਤਨੈਃ ਕਾਸਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਫਂ ਤਤਃ| ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍||੩੩|| ਲੁਚ੍ਯੇਤ ਇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਹਦਯਂ ਪਤਤੀਵ ਚ| ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸਯਃ||੩੪|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੩੫||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸਤਜੋਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ||੩੬|| ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍| |੩੭|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਾ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ||੩੭||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||੩੮|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon