3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಜ್ವರನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ಯತೋ ಜ್ವರ ಊಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಿನಾ ನ ಕದಾಚಿದೂಷ್ಮಾ| ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ವರನಿದಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಿದಾನೀಮಾರಬ್ಧುಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|

ಸ೦-ವ್ಯಾಖ್ಯಾಽಸ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈಸ್ತದ್ಯುಕ್ತೈರತಿಸೇವಿತೈಃ||೧|| ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಲೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ| ತೇ ಮಿಥಸ್ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಮಾಗಮ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುತಸ್ತನುಮ್||೨||

ಸ೦-ಭೃಶಶಬ್ದಸ್ಯೋಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ವಿದಾಹ್ಯನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕ್ಷಾರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಭಿರನ್ನೈಃ ಪಿತ್ತಲೈರತಿಸೇವಿತೈರ್ದ್ರವಂ-ದ್ರವಸ್ವಭಾವಂ, ಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ತತ್ ಕುಪಿತಂ-ದುಷ್ಟಂ, ತಥಾ ರಕ್ತಂ ಕುಪಿತಂ, ತೈರೇವಾತಿಸೇವಿತೈಃ| ಅತಿಸೇವನಂ ಚೋಭಯತಾ ಭವತಿ,-ಚಿರಕಾಲಮಭ್ಯವಹೃತೈಸ್ತಥಾಽತಿಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತೈಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತೈರ್ಯಾವತ್ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈಃ| ತದಿತ್ಯನೇನ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತೈರ್ಯುಕ್ತೈಃ-ಮಿಶ್ರಿತೈಃ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈರತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ತಥಾ ರಕ್ತಂ ಚ ಭವತಿ| ತೇ-ದ್ವೇ ಅಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ-ಮಿಶ್ರತಾಂ ಗತೇ, ಮಿಥಃ-ಪರಸ್ಪರಂ, ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ-ಸಮವರ್ಣತ್ವಂ, ಆಗಮ್ಯ-ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಸರ್ವಾಂ ತನುಂ-ದೇಹಂ, ವ್ಯಾಪ್ನುತೋ-ವ್ಯಶ್ರ್ನುವಾತೇ| ನನು, ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಲತ್ವಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ದಾಡಿಮಾಮಲಕಸೈನ್ಧವೇಷ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿಷು ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ತಥಾಹಿ-ದಾಡಿಮಾಮಲಕಸೈನ್ಧವಾನ್ಯಮ್ಲಲವಣಾನ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಂ ನ ಕುರುತೇ| ಅಪಿ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ| ಯಾವದನ್ಯೈರಪಿ ಪಿತ್ತಲೈರಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಸ್ವಭಾವೈರ್ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತಿಭಿರತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯೇವ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತ ಉಭಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತೀನ್ಯೇವಂ ಗೃಹೀತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಪಿತ್ತಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗೃಹೀತಾನಾಮಪಿ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಮುಪಾದಾನಂ ಕೃತಮತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನ್ಯತಿಶಯೇನ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಕೋಪಯನ್ತಿ, ನ ತಥಾಽನ್ಯಾನಿ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಅತ ಏವ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೌ ಶೀತವೀರ್ಯಾವಪಿ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿದ್ರವ್ಯಯುತೌ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರೌ ಭವತಃ| ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಮತಿಪಿತ್ತಲತ್ವಾತ್| ನನು, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮಯುಕ್ತಮ್, ವ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಕೃಜ್ಜಗೌ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೧)- "ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಮದ್ರವಮಪ್ಯಸ್ತಿ| ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ? ಗ್ರನ್ಥಕಾರವಚನಾತ್| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೯೦)- "ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್|| ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಯದ್ದ್ರವರೂಪಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಕಾರಣಮ್, ನ ಪುನರ್ಯತ್ ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ-ಕಠಿನತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ದ್ರವಗ್ರಹಣಮ್| ನನು, ಯದಿ ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ ಪಿತ್ತರಕ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ತತ್ಕಥಮೀದೃಶೋ ನಿರ್ದೇಶ ಉಪಪದ್ಯತೇ ? " ಅಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇದ್ರಕ್ತಂ" (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨|೨) ಇತಿ| ಏವಮಾದೌ ಹಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಹಿತಸ್ಯೈವ ನಿರ್ದೇಶೋ ಯುಕ್ತೋ "ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇತ್" ಇತಿ|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

ಏವಮಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತೇಃ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದೂಷಣಾದಪಿ| ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಶ್ಚ ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ||೩||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ-ವಿಕಾರೋ, ರಕ್ತಾದುತ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩|೬೩) - "ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಲಾಃ ಸ್ವೇಷು ಪ್ರಸ್ವೇದೋ ನಖರೋಮ ಚ| ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿತ್ವಗ್ವಿಶಾಮೋಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮಶೋ ಮಲಾಃ||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸಂಸರ್ಗಾತ್-ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್| ತಥಾ, ದೂಷಣಾದಪಿ-ಯಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನಾಶ್ವೇಛ ದೂಷ್ಯತೇ, ತಥಾ ರಕ್ತದೂಷಣೈಃ ಪಿತ್ತಮಪಿ ದೂಷ್ಯತೇ, ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೨೭) - "ಯದೇಕಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ದ್ಧನಕ್ಷಪಣೌಷಧಮ್|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಧಾತವೋ ನ ತಥಾ ದೂಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾ ಪಿತ್ತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೨೬)- "ತತ್ರಾಸ್ಥಿನಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ತು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಶ್ಚ| ಗನ್ಧಶ್ಚ ವರ್ಣಶ್ಚ ಗನ್ಧವರ್ಣೌ, ತಯೋರನುವೃತ್ತಿಃ-ಅನುಕರಣಂ ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತಿಃ| ಕಸ್ಯ ಗನ್ಧವರ್ಣೋ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಯಾದೃಶೌ ಗನ್ಧವರ್ಣೌ ತಾದೃಶಾವಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಏವಂ ಚ ರಕ್ತೇನ ತತ್ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ " ಅಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇದ್ರಕ್ತಂ" ಇತ್ಯಾದಿನಿರ್ದೇಶೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ನನು, ರಕ್ತಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಪ್ರಮಾಣಮುಕ್ತಮಷ್ಟಾವೇವಾಞ್ಜಲಯಃ| ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನಂ ತ್ವಾಢಕಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

ತತ್ಕಥಮೇತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಪ್ರಭವತ್ಯಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ತತ್| |೪|

ಸ೦-ಅಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ತತ್-ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ರಕ್ತಂ, ಪ್ರಭವತಿ-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಭವತಿ ವರ್ಧತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ಬಹುತ್ವಮಸ್ಯ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಕಿಂ ತದಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ಯತಸ್ತತ್ಪ್ರಭವತೀತ್ಯಾಹ-ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚೇತಿ |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

ಅಥಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಹ - | ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ||೪|| ಛರ್ದಿಶ್ಛರ್ದಿತಬೈಭತ್ಸ್ಯಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ| ಲೋಹಲೋಹಿತಮತ್ಸ್ಯಾಮಗನ್ಧಾಸ್ಯತ್ವಂ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ||೫|| ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಹರಿತವರ್ಣತಾ ನಯನಾದಿಷು| ನೀಲಲೋಹಿತಪೀತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮವಿವೇಚನಮ್||೬|| ಸ್ವಪ್ನೇ ತದ್ವರ್ಣದರ್ಶಿತ್ವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ| |೭|

ಸ೦-ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಿಕಮಸ್ಮಿನ್-ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ಭವಿಷ್ಯತಿ ಸತಿ ಭವತಿ| ಛರ್ದಿತೇ-ವಮಿತೇ, ಬೈಭತ್ಸ್ಯಂ-ಜುಗುಪ್ಸಾ| ಸ್ವಪ್ನೇ-ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ತದ್ವರ್ಣದರ್ಶಿತ್ವಂ-ರಕ್ತವರ್ಣಾಕಾರಂ ಪಶ್ಯತಿ| ತಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತ್ರಿವಿಧಮೂರ್ಧ್ವಗಮಧೋಗಮುಭಯಮಾರ್ಗಗಂ ಚ|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಗಮಾಹ - | ಊರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ||೭|| ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ| |೮|

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ನಾಸಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿರ್ದ್ವಾರೈಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದ್ವಾರೈಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವ ಏಕವದಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾದ್ಬಹುವಚನಮತ್ರ ನ ದುಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ರೋಮಕೂಪೈಃ ಸಮಸ್ತೈಃ| ಚಶಬ್ದಾನ್ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರುಭಯಮಾರ್ಗಮುಭಯಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ತತ್-ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರವರ್ತತೇ|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಫಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿರೇಚನಸಾಧನಮ್||೮|| ಬಹ್ವೌಷಧಂ ಚ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಹಿ ವರೌಷಧಮ್| ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಯಶ್ಚ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್||೯|| ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದವೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮು ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾ ವಾ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್ಕಫಾಪಹಾಃ||೧೦||

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಸಾಧ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಕಫಾದಧಿಕಾಜ್ಜಾಯತೇ| ತಚ್ಚ ವಿರೇಚನಸಾಧನಮ್| ಸಾಧ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಸಾಧನಂ,-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತಚ್ಚ-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಬಹ್ವೌಷಧಮ್| ಬಹು ಔಷಧಂ ಯಸ್ಯ ತದ್ಬಹ್ವೌಷಧಂ,-ಅನೇಕಸಾಧನಮ್, ಮಧುರಕಷಾಯತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಅಪಿಚ, ಯಸ್ಮಾದ್ವಿರೇಕಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರೌಷಧಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೪೦) - "ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಮ್|" ಇತಿ| ಯಶ್ಚ [ ತತ್ರ- ] ತಸ್ಮಿನ್ನೂರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ, ಕಫೋಽನುಬನ್ಧೀ| ತಸ್ಯ-ಅನುಬನ್ಧಿನಃ ಕಫಸ್ಯ, ವಿರೇಚನಂ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್-ಶೋಧನಂ ಕರೋತಿ| ಅತೋ ಹೇತೋರೂರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಕಷಾಯಾಃ-ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಶ್ರೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಾಃ, ತೇ ಸ್ವಾದವೋಽಪಿ ಹಿತಾಃ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾತ್| ನ ತು ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷತಾದ್ವಾರೇಣ, ದೋಷಸಮಾನತ್ವಾತ್ತೇಷಾಮ್| ಅಥವಾ ಕೇಚನ ಮಕುಷ್ಠತಣ್ಡುಲೀಯಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾಸ್ತಥಾ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದ್ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಪಿ ಹಿತಾಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ತಿಕ್ತಾದಯೋಽಪಿ| ವಿಶುದ್ಧೋ-ವಾತಾದ್ಯದೂಷಿತಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಸ್ಯ| ಕಿಮು-ಕಿಂಪುನಃ, ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ವರಸಾದಯಸ್ತೇಽಪ್ಯಸ್ಯ-ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಥವಾ ತದ್ವತೋ ನರಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ, ಹಿತಾಃ| ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾದ್ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್-ಸ್ವಭಾವಾತ್, ಕಫಘ್ನಾಃ|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಂ ಚಲಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧನಮ್| ಅಲ್ಪೌಷಧಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಮನಂ ನ ವರೌಷಧಮ್||೧೧|| ಅನುಬನ್ಧೀ ಚಲೋ ಯಶ್ಚ ಶಾನ್ತಯೇಽಪಿ ನ ತಸ್ಯ ತತ್| ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಹಿತಾಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಮ್||೧೨||

ಸ೦-ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಂ-ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಯಾಪ್ಯಮ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಲಾತ್-ವಾತಾದಧಿಕಾತ್, 'ಉತ್ಪದ್ಯತೇ' ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ-ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧನಮ್| ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ-ವಮನಂ, ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಮೌಷಧಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಯಸ್ಯ ತದಲ್ಪೌಷಧಮ್, ನೋರ್ಧ್ವಗರಕ್ತಪಿತ್ತವದ್ಬಹ್ವೌಷಧಮ್| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಸ್ಮಾದಯಂ ರೋಗಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಃ| ಪಿತ್ತೇ ಚ ವಮನಂ ನ ವರೌಷಧಂ-ಶ್ರೇಷ್ಠಮೌಷಧಂ ನ ಭವತಿ| ಕಫೇ ಹಿ ವಮನಂ ಪ್ರಧಾನಮುಕ್ತಮ್| ಅಲ್ಪೌಷಧತ್ವೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ-ಕಷಾಯಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ-ಅಧೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಂ ಕಷಾಯಾ ಹಿತಾಃ-ಪಥ್ಯಾಃ, ನ ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ, ತೇಷಾಂ ವಾತಕೋಪಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಅಸ್ಯ ಚಲೋ-ವಾಯುಃ, ಯೋಽನುಬನ್ಧೀ-ಅನುಬಲತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾಯೋರ್ನ ತತ್-ವಮನಂ, ಶಾನ್ತಯೇ-ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮ್|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

ಕಫಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಮುಭಯಾಯನಮ್| ಅಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಾದಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ||೧೩|| ನ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಮ್| ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭಿಷ್ಗ್ಜಿತಮ್||೧೪|| ಏವಮೇವೋಪಶಮನಂ ಸರ್ವಶೋ ವಿದ್ಯತೇ| ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ಹಿ ದೋಷೇಷು ಸರ್ವಜಿಚ್ಛಮನಂ ಹಿತಮ್||೧೫||

ಸ೦-ಉಭಯಾಯನಂ-ಮಾರ್ಗದ್ವಯಪ್ರಪನ್ನಂ, ಕಫಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಂ-ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುದ್ವಯಮಾಹ-ಅಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಪರೀತಃ-ಪ್ರತಿಲೋಮಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್| ಅಶಕ್ಯಂ-ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ತದಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ಭಾವೋಽಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯಾಯನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಅಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ,-ಏತದ್ಯೋಗ್ಯೌಷಧಾಸಮ್ಪತ್ತೇಶ್ಚೈತದಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು, ಕಥಮೇವಮುಚ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತಿ| ಯಚ್ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಂ ಸಂಶೋಧನಂ ತದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ-ಔಷಧಮ್| ತಚ್ಚ ತಥಾಭೂತಮೌಶಧಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಯತ್ತತ್ರ ಸಂಶಮನಾರ್ಥಂ ದೀಯತೇ| ಯದ್ಯಧೋಮಾರ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೀಯತೇ ತದಾನೀಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರವೃತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥೋರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿರೇಚನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾಽಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವರ್ದ್ಧತೇ| ಏವಮಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಮೌಷಧಂ ಶೋಧನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದೌಷಧಸ್ಯಾಭಾವಃ| ಭಿಷಗ್ಜಿತಮಿತಿ ಭಿಷಕ್ಽಽಶಬ್ದಾತ್ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯಗನ್ತಾನ್ನಿಷ್ಠಾ ಇಟ್ಚ| ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚಾಯಂ ಭೇಷಜವಾಚೀ| ನನು, ಉಭಯಾಯನಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನರೂಪಮೌಷಧಂ ಮಾ ಭವತು| ಶಮನರೂಪಂ ತ್ವೌಷಧಮಸ್ಯ ಶಮಾಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ "ಅಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ" ಇತ್ಯಯುಕ್ತಮುದಿತಮ್, ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಏವಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಶೋಧನಮಸ್ಯ-ಉಭಯಾಯನಸ್ಯ, ಶಮನಾಯ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ತಥಾ ಶಮನಮಪಿ ಯದೌಷಧಂ ತದಪ್ಯೇತಸ್ಯ ಶಮನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ತ್ರಿಷು ದೋಷೇಷು ಯತ್ಸರ್ವಜಿಚ್ಛಮನಂ ತದ್ಧಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಾದ್ದ್ವಿವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಯದಿ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಮಧೋಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಪಿತ್ತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಾರುತಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ತಚ್ಛಾನ್ತಿಂ ಕುರ್ವತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಕಾರಕರಣಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವೃದ್ಧಯೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥಾಪತರ್ಪಣಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಫಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾನೀಂ ತಸ್ಯ ಶಾನ್ತಿಂ ಕುರ್ವತೋಽಧೋಗರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ವಾಯುಂ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ನ ಚೋಭಯಾತ್ಮಕಮೇಕಂ ನೃಸಿಂಹರೂಪವತ್ ಶಮನಮಸ್ತಿ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜಿತಮುಭಯಾಯನಸ್ಯ ಶಮನಾಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯಾಯನಮಸಾಧ್ಯಮ್|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

ತತ್ರ ದೋಷಾನುಗಮನಂ ಸಿರಾಸ್ರ ಇವ ಲಕ್ಷಯೇತ್| |೧೬|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ದೋಷಾನುಗಮನಂ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮನುಬನ್ಧಂ, ಸಿರಾಸ್ರ ಇವ-ಸಿರಾವ್ಯಧವಿಧ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೪೦) - "ವಾತಾಚ್ಛ್ಯಾವಾರುಣಂ ರೂಕ್ಷಂ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಲಕ್ಷಿತಂ, ಲಕ್ಷಯೇತ್|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಂ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನತಸ್ತೇಷು ಚಾಧಿಕಮ್||೧೬|| ಆಶುಕಾರೀ ಯತಃ ಕಾಸಸ್ತಮೇವಾತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತಿ| |೧೭|

ಸ೦-ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನತೋ ಲಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಶಬ್ದೇನ ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫) ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೇಷು ಚ-ಉಪದ್ರವೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯಃ ಕಾಸಾಖ್ಯ ಉಪದ್ರವಃ ಸ ಆಶುಕಾರೀ-ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಾರಯತಿ, ಯತೋಽತಸ್ತಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾದಿಭಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ-ಭಣಿಷ್ಯತಿ, ತನ್ತ್ರಕೃತ್|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ||೧೭||

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಕ್ಷಯೇಣೈಕ ಇತಿ ಕಾಸಾಃ ಪಞ್ಚೈವ ಸ್ಮೃತಾಃ| ನನು, ಯದಿ ಪಞ್ಚೈವ ಕಾಸಾಸ್ತತ್ಕಥಂ ಭಣಿಷ್ಯತಿ ? (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೧) - "ಕೇವಲಾನಿಲಜಂ ಕಾಸಂ ಸ್ನೇಹೈರಾದಾವುಪಾಚರೇತ್|" ಇತಿ| ನ ಹ್ಯನ್ಯದೋಷಯುಕ್ತೋ ವಾತಿಕಃ ಕಾಸೋಽಭಿಹಿತಃ| ಅಪಿ ತು ತ್ರಿಭಿರಪಿ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗೇವೋಕ್ತಾಃ ಕಾಸಾಃ| ತಥಾ, (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೨೫) - "ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತು ಸಕಫೇ ವಮನಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಹಿತಮ್|" ತಥಾ, (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೨೭) - "ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತನುಕಫೇ ತ್ರಿವೃತಾಂ ಮಧುರೈರ್ಯುತಾಮ್| ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವಿರೇಕಾಯ ಯುತಾಂ ಘನಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ತಿಕ್ತಕೈಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇಽಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ (ಶ್ಲೋ. ೩೭) - "ಸಾಧ್ಯಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ| ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾ ದ್ವಯಾತ್" ಇತಿ| ತದೇತತ್ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಮಿವ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕಾಸಾಃ ಪಞ್ಚೈವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ವಸ್ತುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಂ ವಾತಿಕಕಾಸೇ ಕದಾಚಿದಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ಪಿತ್ತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಜಾಯತೇ| ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತಥೈವಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ವಾತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೇತಿ| ಕಫಕಾಸೇಽಪಿ ತದ್ವದಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ವಾತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿತ್ಪಿತ್ತೇನ| ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರ ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತತ್ವಮ್|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ| |೧೮|

ಸ೦-ಸರ್ವ ಏವ ಕಾಸಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಾಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿನಾ, ಕ್ಷಯಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥಾಕರ್ಷಣಾತ್| ಕ್ಷಯಜೋಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಃ ಕ್ಷಯಾಯೈವೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್| |೧೮|

ಸ೦-ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚೈತೇ ಕಾಸಾ ಬಲಿನಃ|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

ತೇಷಾಂ ಕಾಸಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ - | ತೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ರೂಪಂ ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂರರೋಚಕಃ||೧೮|| ಶೂಕಪೂರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಮ್| |೧೯|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಕಾಸಾನಾಂ, ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ಉತ್ಪಿತ್ಸೂನಾಂ, ಗಲೇ ಕಣ್ಡೂಃ-ಖರ್ಜೂಃ, ತಥಾಽರೋಚಕಃ, ತಥಾ ಶೂಕಪೂರ್ಣಸದೃಶಕಣ್ಠತ್ವಂ ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

ಅಧುನಾ ಸರ್ವಕಾಸಾನಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ - ತತ್ರಾಧೋ ವಿಹತೋಽನಿಲಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯೋರಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಣ್ಠೇ ಚ ಸಂಸಜನ್||೧೯|| ಶಿರಃಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಯ ತತೋಽಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ| ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಕ್ಷಿಣೀ ಪೃಷ್ಠಮುರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್||೨೦|| ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸ ವಕ್ತ್ರೇಣ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ| |೨೧|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಕಾಸೇಷು, ಅನಿಲೋಽಧಃ-ಅಧಸ್ತಾತ್, ವಿಹತೋ-ವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಯರ್ಥಂ ಹತಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ರಮೇಣೋರೋ-ಹೃದಯಂ, ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್-ಉರಸಿ, ಸಂಸಜನ್-ಅಭಿಷ್ವಜಮಾನಃ, ತಥಾ ಕಣ್ಠೇಽಪಿ ಸಂಸಜನ್, ಅನನ್ತರಂ ಶಿರಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಯ-ಮಸ್ತಕಶಿರಾ ಆದ್ಮಾಪ್ಯ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಅಙ್ಗಾನಿ-ಸರ್ವಾನವಯವಾನ್, ಉತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೇರಯನ್ನಿವ, ತಥಾಽಕ್ಷಿಣೀ ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ-ಬಹಿರಿವ ಶರೀರಾತ್ಪ್ರೇರಯನ್, ತಥಾ ಪೃಷ್ಠಮುರಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್, ಸಃ-ವಾಯುಃ, ವಕ್ಕ್ರೇಣ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ, ಭಿನ್ನಂ-ಭಗ್ನಂ, ಯತ್ ಕಾಸ್ಯಂ ತತ್ತುಲ್ಯಶಬ್ದಃ|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

ನನು, ಕಥಮೇಕರೂಪಾಯಾಂ ಕಾಸಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮನೇಕರೂಪತಾ ಕಾಸರುಗ್ಧ್ವನೀನಾಂ ಜಾಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - | ಹೇತುಭೇದಾತ್ಪ್ರತೀಘಾತಭೇದೋ ವಾಯೋಃ ಸರಂಹಸಃ||೨೧|| ಯದ್ರುಜಾಶಬ್ದವೈಷಮ್ಯಂ ಕಾಸಾನಾಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ| |೨೨|

ಸ೦-ಹೇತುಭೇದಾತ್-ನಿದಾನವಿಶೇಷಾತ್, ಕಾಸಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರತೀಘಾತಭೇದಃ-ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವಿಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ? ಸರಂಹಸೋ-ವೇಗವತಃ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್, ರುಜಾಶಬ್ದಯೋಃ-ಶೂಲಧ್ವನ್ಯೋಃ, ವೈಷಮ್ಯಂ-ನ ಸಮತಾ, ಕಾಸಾನಾಂ ಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಾದೃಶೌ ರುಕ್ಽಽಶಬ್ದೌ ವಾತಕಾಸೇ, ಅನ್ಯಾದೃಶಾವನ್ಯೇಷು ಕಾಸೇಷು|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

ಅಧುನಾ ವಾತಕಾಸಸ್ಯ ನಿದಾನಾದಿನಿರ್ದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ - | ಕುಪಿತೋ ವಾತಲೈರ್ವಾತಃ ಶುಷ್ಕೋರಃಕಣ್ಠವಕ್ಕ್ರತಾಮ್||೨೨|| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೋರಃಶಿರಃಶೂಲಂ ಮೋಹಕ್ಷೋಭಸ್ವರಕ್ಷಯಾನ್| ಕರೋತಿ ಶುಷ್ಕಂ ಕಾಸಂ ಚ ಮಹಾವೇಗರುಜಾಸ್ವನಮ್||೨೩|| ಸೋಽಙ್ಗಹರ್ಷೀ ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುಕ್ತ್ವಾಽಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್| |೨೪|

ಸ೦-ವಾತಲೈರ್ವಾತಃ ಕುಪಿತಃ ಶುಷ್ಕೋರಃಕಣ್ಠವಕ್ಕ್ರತಾಂ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೋರಃಶಿರಃಶೂಲಂ ಮೋಹಕ್ಷೋಭಸ್ವರಕ್ಷಯಾನ್ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಅತಿವೇಗಪೀಡಾಶಬ್ದಯುತಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಕಾಸಂ ಕರೋತಿ| ವಾತಲೈರಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೇಽತ್ಯರ್ಥವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾತಿಕೇ ಕಾಸೇಽನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಕಾಸೇಷ್ವೀಷದ್ವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯಾನುಜ್ಞಾಽಸ್ತ್ಯೇವ| ಕುಪಿತಂ ವಾತಮನ್ತರೇಣ ಹಿ ಕಾಸಾನಾಂ ಜನ್ಮಾಸಮ್ಭವಃ| ಕೋಪಸ್ತು ಕೋಪಕಾರಣೈರ್ವಿನಾ ಯಥಾಯಥಂ ದೋಷಾಣಾಂ ನ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಮಾದತ್ರಾತಿವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸಃ-ವಾಯುಃ, ಅಙ್ಗಂ ಹರ್ಷಯತಿ| ತಥಾ, ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುಕ್ತ್ವಾಽಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ಪಿತ್ತಾತ್ಪೀತಾಕ್ಷಿಕಫತಾ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಜ್ವರೋ ಭ್ರಮಃ||೨೪|| ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವಮನಂ ತೃಷ್ಣಾ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ| ಪ್ರತತಂ ಕಾಸವೇಗೇನ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಿವ ದರ್ಶನಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್-ಪಿತ್ತಕಾಸಾತ್, ಪೀತಾಕ್ಷಿಕಫತಾದಿಕಂ ಜಾಯತೇ| ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ-ತಾರಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ದರ್ಶನಮಿವ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

ಕಫಾದುರೋಽಲ್ಪರುಡ್ಮೂರ್ದ್ಧಹೃದಯಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು| ಕಣ್ಠೋಪಲೇಪಃ ಸದನಂ ಪೀನಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ||೨೬|| ರೋಮಹರ್ಷೋ ಘನಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ವೇತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರವರ್ತನಮ್| |೨೭|

ಸ೦-ಕಫಾತ್-ಕಫಕಾಸಾತ್, ಉರೋಽಲ್ಪರುಗಿತ್ಯಾದಿ ಜಾಯತೇ| ಪಿತ್ತಲೈಃ ಕುಪಿತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್, ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಃ ಕುಪಿತಾತ್ ಕಫಾತ್, ಇತ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಪಿ ಪಿತ್ತಕಫಕಾಸಯೋರ್ನಿದಿಷ್ಟಂ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷತಕಾಸಸ್ಯ ನಿದಾನಾದಿ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - | ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಸಾಹಸೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸೇವಿತೈರಯಥಾಬಲಮ್||೨೭|| ಉರಸ್ಯನ್ತಃಕ್ಷತೇ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತೋ ಬಲೀ| ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಕಾಸಂ ಕಫಂ ತೇನ ಸಶೋಣಿತಮ್||೨೮|| ಪೀತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಚ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ಕುಥಿತಂ ಬಹು| ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೇವ ಚೋರಸಾ||೨೯|| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ| ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯಕಮ್ಪವಾನ್||೩೦|| ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ತತೋಽಸ್ಯ ಚ| ಕ್ರಮಾದ್ವೀರ್ಯಂ ರುಚಿಃ ಪಕ್ತಾ ಬಲಂ ವರ್ಣಶ್ಚ ಹೀಯತೇ||೩೧|| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಸಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರತ್ವಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಃ| |೩೨|

ಸ೦-ಯುದ್ಧಂ-ಬಾಹುಯುದ್ಧಂ, ಆದ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ-ಸಾಹಸಾನಾಂ ಕಠಿನಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದೀನಾಂ, ತೈಃ ಸಾಹಸೈರಯಥಾಬಲಂ-ಶಕ್ತ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ, ಸೇವಿತೈಃ-ಆಚರಿತೈಃ, ಉರಸ್ಯನ್ತಃ-ಮಧ್ಯೇ, ಕ್ಷತೇ ಸತಿ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತಃ ಕಾಸಂ ಕರೋತಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಸರ್ವನಾಮ್ನಾ ದುಃಶಕಂ ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಾದಿಸಾಧನಂ ತಥೋಚ್ಚಭಾಷಣಂ ಗುರುಭಾರೋದ್ಯಮನಂ ವೇಗವನ್ನದೀಷು ಪ್ರತಿಸ್ರೋತಸ್ತರಣಾದಿಕಮುರಃಕ್ಷತೋತ್ಪಾದನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಾನುಗತಮಾತ್ರೇಣ ಚ ವಾಯೋರತಿಕೋಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಅತ ಏವಾಹ-ಬಲೀತಿ| ಪಿತ್ತಾನುಗತತ್ವೇನೈವ ಸ ರಕ್ತದೂಷಣಂ ಕಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ ವಾಯುಃ, ತೇನ-ಕಾಸೇನ, ಕಫಂ ಸಶೋಣಿತಂ-ರಕ್ತಯುತಂ, ತಥಾ ಪೀತಂ ಕುಥಿತಂ-ಪೂತಿಗನ್ಧಿಂ, ಬಹು ಚ ಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಕುಪಿತವಾಯುವಶಾತ್ ಕಫಂ ಬಹು ಶ್ಯಾವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಗ್ರಥಿತಂ-ಪಿಣ್ಡಿತಂ, ಚಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ-ಶೂಲವತಾ, ತಥೋರಸಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೇವ-ದ್ವಿಧೇವ ವಿದೀರ್ಣೇನ, ತಥಾ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ-ರುಜಾಯುಕ್ತೇನ, ಚ ವಕ್ಷಸೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಪರ್ವಭೇದಾದಿಮಾನ್ ಪುರುಷಃ, ತಥಾ ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್-ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್| ತಥಾಽಸ್ಯ-ಕಾಸಿನಃ, ಕ್ರಮೇಣ ವೀರ್ಯಾದಿ ಹೀಯತೇ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚಾಸ್ಯ ಸಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರತಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಶ್ಚೇತಿ| ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಲಕ್ಷಣಂ ನಿರೂಪಯತಿ-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಲಕ್ಷಣಂ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - | ವಾಯುಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಧಾತವೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ||೩೨|| ಕುರ್ವನ್ತಿಃ ಯಕ್ಷ್ಮಾಯತನೈಃ ಕಾಸಂ ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಫಂ ತತಃ| ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮಂ ಪೀತಂ ವಿಸ್ರಂ ಹರಿತಲೋಹಿತಮ್||೩೩|| ಲುಚ್ಯೇತ ಇವ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಹೃದಯಂ ಪತತೀವ ಚ| ಅಕಸ್ಮಾದುಷ್ಣಶೀತೇಚ್ಛಾ ಬಹ್ವಾಶಿತ್ವಂ ಬಲಕ್ಷಯಃ||೩೪|| ಸ್ನಿಗ್ಧಪ್ರಸನ್ನವಕ್ಕ್ರತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದ್ದಶನನೇತ್ರತಾ| ತತೋಽಸ್ಯ ಕ್ಷಯರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ||೩೫||

ಸ೦-ರಾಜಾಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವತೋ ನರಸ್ಯ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಧಾನೋ-ಬಲೀ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಾಯುಪ್ರಧಾನಾಃ| ತಥಾ, ಕುಪಿತಾಃ-ಕ್ರುದ್ಧಾಃ| ಕೇ ತೇ ? ಧಾತವೋ-ವಾತಾದಯಃ, ಕಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕೈಃ ಕುಪಿತಾಃ ? ಯಕ್ಷ್ಮಾಯನೈಃ-ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ ಸಾಹಸಾದಿಭಿಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮಂ ಪೀತಂ ವಿಸ್ರಂ ತಥಾ ಹರಿತಲೋಹಿತಂ ಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಪಾರ್ಶ್ವೇಲುಚ್ಯೇತೇ ಇವ-ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯೇತೇ ಇವ| ಹೃದಯಂ ಚ ಪತತೀವ-ಭ್ರಶ್ಯತೀವ| ತಥಾ, ಅಸ್ಯ-ಕ್ಷಯಜಕಾಸಿನಃ, ಅಕಸ್ಮಾತ್-ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣಾಪಿ, ಉಷ್ಣಶೀತೇಚ್ಛಾ ಭವತಿ| ಕದಾಚಿಚ್ಛೀತಾರ್ತೋಽಪಿ ನೋಷ್ಣಮಭಿಲಷತಿ, ಕದಾಚಿದತ್ಯುಷ್ಣಕ್ಲಾನ್ತೋಽಪಿ ನ ಶೀತಮಭಿಲಷತಿ| ತಥಾ, ಬಹ್ವಾಶಿತ್ವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸರ್ವಾಣಿ ಕ್ಷಯರೂಪಾಣಿ-ಪೀನಸಶ್ವಾಸಾದೀನಿ, ಅಸ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ಇತ್ಯೇಷ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ| ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ಬಲಿನಾಂ, ತದ್ವತ್ ಕ್ಷತಜೋಽಭಿನವೌ ತು ತೌ||೩೬|| ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ ಸಾನಾಥ್ಯಾತ್| |೩೭|

ಸ೦-ಇತ್ಯೇಷಃ-ಏವಮಾದಿರೂಪಃ, ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ| ಬಲಿನಾಂ-ಅಕ್ಷೀಣಾನಾಂ, ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತದ್ವತ್-ಕ್ಷಯಜಕಾಸವತ್| ಕ್ಷತಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನೋ ಬಲವತಾಂ ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವಾ ಭವತಿ| ಅಭಿನವೌ ತು ತೌ-ನವೋತ್ಥಿತೌ ಪುನಃ ಕ್ಷಯಕ್ಷತಜಕಾಸೌ, ಬಲಿನಾಂ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ; ನ ಕೇವಲಮಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಾವಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಕುತಃ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮ್ ? ಸಾನಾಥ್ಯಾತ್-ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸಮ್ಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಾನೀಂ ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ ಕಾಸಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯವಿಭಾಗಂ ನಿರೂಪಯತಿ-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ಇದಾನೀಂ ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ ಕಾಸಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯವಿಭಾಗಂ ನಿರೂಪಯತಿ - - - - ಸಾಧ್ಯಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ| ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾ ದ್ವಯಾತ್ಸರ್ವೇ ಜರಸಾ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ಚ||೩೭||

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ಯೇ ಜಾತಾಸ್ತ್ರಯಃ ಕಾಸಾಸ್ತೇ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಯೇ ಪುನರುತ್ತರಕಾಲಮಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿನಾ ಮಿಶ್ರಾಃ-ಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಾಃ, ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವ ಏವ ಮಿಶ್ರದೋಷೋತ್ಪನ್ನಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ದ್ವಯಾತ್,- ದೋಷದ್ವಯಾತ್, ಯೇ ಮಿಶ್ರಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಾಸ್ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ನ ಪುನರ್ದೋಷತ್ರಯಾದ್ಯೇ ಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಾಸ್ತೇಽಪಿ ಯಾಪ್ಯಾ ಇತಿ ದ್ವಯಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಸರ್ವೇ-ಕಾಸಾ ಯೇ ಸಾಧ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಜಾಸ್ತೇಽಪಿ, ಜರಸಾ-ಜರಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ, ಸ್ಥವಿರಸ್ಯೋತ್ಪನ್ನಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ವೃದ್ಧೋ ಹಿ ನಿಷ್ಕಾಸ ಏವ ಯಾಪ್ಯಾನಾಮ್| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೩) - "ವೃದ್ಧೋ ಯಾಪ್ಯಾನಾಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

ಕಾಸಾಚ್ಛ್ವಾಸಕ್ಷಯಚ್ಛರ್ದಿಸ್ವರಸಾದಾದಯೋ ಗದಾಃ| ಭವನ್ತ್ಯುಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್||೩೮|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ಸ೦-[ ಯಸ್ಮಾತ್- ] ಯತಃ ಕಾರಣಾತ್, ಕಾಸಾದುಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭೂತಯಾ ಶ್ವಾಸಾದಯೋ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ತಂ-ಕಾಸಂ, ತ್ವರಯಾ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಜಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಪೀನಸಾದಯೋ ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||