3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ജ്വരനിദാനാദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാരഭ്യതേ| യതോ ജ്വര ഊഷ്മണാ വിനാ ന സമ്ഭവതി, പിത്തം ച വിനാ ന കദാചിദൂഷ്മാ| തസ്മാജ്ജ്വരനിദാനാദൂര്ധ്വം രക്തപിത്തനിദാനമിദാനീമാരബ്ധും യുക്തമിത്യാഹ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ രക്തപിത്തകാസനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

സ൦-വ്യാഖ്യാऽസ്യ പൂര്വവത്|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകട്വമ്ലലവണാദിവിദാഹിഭിഃ| കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈസ്തദ്യുക്തൈരതിസേവിതൈഃ||൧|| കുപിതം പിത്തലൈഃ പിത്തം ദ്രവം രക്തം ച മൂര്ച്ഛിതേ| തേ മിഥസ്തുല്യരൂപത്വമാഗമ്യ വ്യാപ്നുതസ്തനുമ്||൨||

സ൦-ഭൃശശബ്ദസ്യോഷ്ണാദിഭിര്വിദാഹ്യന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ| ആദിശബ്ദേനാത്ര ക്ഷാരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഭൃശോഷ്ണാദിഭിരന്നൈഃ പിത്തലൈരതിസേവിതൈര്ദ്രവം-ദ്രവസ്വഭാവം, യത് പിത്തം തത് കുപിതം-ദുഷ്ടം, തഥാ രക്തം കുപിതം, തൈരേവാതിസേവിതൈഃ| അതിസേവനം ചോഭയതാ ഭവതി,-ചിരകാലമഭ്യവഹൃതൈസ്തഥാऽതിമാത്രാഭ്യവഹൃതൈഃ| ന കേവലമേതൈര്യാവത് കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈഃ| തദിത്യനേന ഭൃശോഷ്ണാദീനി പരാമൃശ്യന്തേ| തൈര്യുക്തൈഃ-മിശ്രിതൈഃ കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈരതിസേവിതൈഃ കുപിതം പിത്തം തഥാ രക്തം ച ഭവതി| തേ-ദ്വേ അപി രക്തപിത്തേ, മൂര്ച്ഛിതേ-മിശ്രതാം ഗതേ, മിഥഃ-പരസ്പരം, തുല്യരൂപത്വം-സമവര്ണത്വം, ആഗമ്യ-പ്രാപ്യ, സര്വാം തനും-ദേഹം, വ്യാപ്നുതോ-വ്യശ്ര്നുവാതേ| നനു, ഭൃശോഷ്ണാദീനാം പിത്തലത്വാവ്യഭിചാരാത് കിമര്ഥം പിത്തലൈരിത്യുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| ദാഡിമാമലകസൈന്ധവേഷ്വമ്ലലവണാദിഷു വ്യഭിചാരാത്| തഥാഹി-ദാഡിമാമലകസൈന്ധവാന്യമ്ലലവണാന്യപി പിത്തം ന കുരുതേ| അപി ച ന കേവലം ഭൃശോഷ്ണാദിയുക്തൈഃ കുപിതം പിത്തം രക്തം ച| യാവദന്യൈരപി പിത്തലൈരഭൃശോഷ്ണാദിസ്വഭാവൈര്വ്രീഹിപ്രഭൃതിഭിരതിസേവിതൈഃ കുപിതം പിത്തം ചേതി പ്രതിപാദനാര്ഥം പിത്തലൈരിത്യുക്തമ്| നനു, ഏവം സതി പിത്തലൈരിത്യേവ നിര്ദേശഃ കര്തും യുക്ത ഉഭയാനുഗ്രഹാര്ഥഃ| തഥാ ച ഭൃശോഷ്ണാദീനി തഥാऽന്യാന്യപ്യഭൃശോഷ്ണാദീനി വ്രീഹിപ്രഭൃതീന്യേവം ഗൃഹീതാനി ഭവന്തി| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു പിത്തലത്വസാമാന്യാദ്ഗൃഹീതാനാമപി ഭൃശോഷ്ണാദീനാമുപാദാനം കൃതമതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്| യഥാ ഭൃശോഷ്ണാദീന്യതിശയേന പിത്തം രക്തം ച കോപയന്തി, ന തഥാऽന്യാനി വ്രീഹിപ്രഭൃതീനി| അത ഏവ കോദ്രവോദ്ദാലകൌ ശീതവീര്യാവപി ഭൃശോഷ്ണാദിദ്രവ്യയുതൌ പിത്തസ്യ കര്താരൌ ഭവതഃ| ഭൃശോഷ്ണാദീനാമതിപിത്തലത്വാത്| നനു, പിത്തസ്യ ദ്രവമിതി വിശേഷണമയുക്തമ്, വ്യഭിചാരാഭാവാത്| തഥാ ച തന്ത്രകൃജ്ജഗൌ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧)- "പിത്തം സസ്നേഹസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്|" ഇതി| അത്രോച്യതേ| പിത്തമദ്രവമപ്യസ്തി| കഥം ജ്ഞായതേ ? ഗ്രന്ഥകാരവചനാത്| തഥാ ചോവാച തന്ത്രകൃത് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൯൦)- "പിത്തം പഞ്ചാത്മകം തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്| പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി യത്തൈജസഗുണോദയാത്|| ത്യക്തദ്രവത്വം" ഇത്യാദി| തസ്മാത് യദ്ദ്രവരൂപം പിത്തം തദ്ഭൃശോഷ്ണാദിഭിഃ കുപിതം രക്തപിത്തേ കാരണമ്, ന പുനര്യത് ത്യക്തദ്രവത്വം-കഠിനതാം പ്രാപ്തം, ഇതി പ്രതിപാദയിതും ദ്രവഗ്രഹണമ്| നനു, യദി തുല്യരൂപത്വം പിത്തരക്തേ പ്രാപ്തേ, തത്കഥമീദൃശോ നിര്ദേശ ഉപപദ്യതേ ? " അധോഗം യാപയേദ്രക്തം" (ഹൃ. ചി. അ. ൨|൨) ഇതി| ഏവമാദൌ ഹി രക്തസ്യ പിത്തസഹിതസ്യൈവ നിര്ദേശോ യുക്തോ "രക്തപിത്തമധോഗം യാപയേത്" ഇതി|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

ഏവമാശങ്ക്യാഹ - - - - പിത്തം രക്തസ്യ വികൃതേഃ സംസര്ഗാദ്ദൂഷണാദപി| ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേശ്ച രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ||൩||

സ൦-പിത്തം രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ| യസ്മാത് പിത്തം രക്തസ്യ വികൃതിഃ-വികാരോ, രക്താദുത്പന്നമിത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൩|൬൩) - "കഫഃ പിത്തം മലാഃ സ്വേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ||" ഇതി| തഥാ, സംസര്ഗാത്-അന്യോന്യമിശ്രീഭാവാത്| തഥാ, ദൂഷണാദപി-യസ്മാദ്രക്തം പിത്തേനാശ്വേഛ ദൂഷ്യതേ, തഥാ രക്തദൂഷണൈഃ പിത്തമപി ദൂഷ്യതേ, താത്സ്ഥ്യാത്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൨൭) - "യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ദ്ധനക്ഷപണൌഷധമ്|" ഇതി| അന്യേ തു ധാതവോ ന തഥാ ദൂഷ്യന്തേ യഥാ പിത്തമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൨൬)- "തത്രാസ്ഥിനി സ്ഥിതോ വായുഃ പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ|" ഇതി| തഥാ, ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേശ്ച| ഗന്ധശ്ച വര്ണശ്ച ഗന്ധവര്ണൌ, തയോരനുവൃത്തിഃ-അനുകരണം ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തിഃ| കസ്യ ഗന്ധവര്ണോ ? പ്രകൃതത്വാദ്രക്തസ്യ യാദൃശൌ ഗന്ധവര്ണൌ താദൃശാവപി പിത്തസ്യ| ഏവം ച രക്തേന തത് വ്യപദിശ്യതേ| തസ്മാത് " അധോഗം യാപയേദ്രക്തം" ഇത്യാദിനിര്ദേശോ യുക്ത ഏവ| നനു, രക്തസ്യ ശരീരേ സ്വാഭാവികം പ്രമാണമുക്തമഷ്ടാവേവാഞ്ജലയഃ| പ്രകോപമാപന്നം ത്വാഢകാദിസങ്ഖ്യാതമപി ദൃശ്യതേ|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

തത്കഥമേതത് ? ഇത്യാഹ - - - - പ്രഭവത്യസൃജഃ സ്ഥാനാത്പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ച തത്| |൪|

സ൦-അസൃജഃ സ്ഥാനാത് തത്-പിത്തമൂര്ച്ഛിതം രക്തം, പ്രഭവതി-പ്രകര്ഷേണ ഭവതി വര്ധതേ| തസ്മാദ്ബഹുത്വമസ്യ യുക്തമേവ| കിം തദസൃജഃ സ്ഥാനമ് ? യതസ്തത്പ്രഭവതീത്യാഹ-പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ചേതി |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

അഥാസ്യ പൂര്വരൂപാണ്യാഹ - | ശിരോഗുരുത്വമരുചിഃ ശീതേച്ഛാ ധൂമകോऽമ്ലകഃ||൪|| ഛര്ദിശ്ഛര്ദിതബൈഭത്സ്യം കാസഃ ശ്വാസോ ഭ്രമഃ ക്ലമഃ| ലോഹലോഹിതമത്സ്യാമഗന്ധാസ്യത്വം സ്വരക്ഷയഃ||൫|| രക്തഹാരിദ്രഹരിതവര്ണതാ നയനാദിഷു| നീലലോഹിതപീതാനാം വര്ണാനാമവിവേചനമ്||൬|| സ്വപ്നേ തദ്വര്ണദര്ശിത്വം ഭവത്യസ്മിന് ഭവിഷ്യതി| |൭|

സ൦-ശിരോഗുരുത്വാദികമസ്മിന്-രക്തപിത്തേ, ഭവിഷ്യതി സതി ഭവതി| ഛര്ദിതേ-വമിതേ, ബൈഭത്സ്യം-ജുഗുപ്സാ| സ്വപ്നേ-സ്വപ്നാവസ്ഥായാം, തദ്വര്ണദര്ശിത്വം-രക്തവര്ണാകാരം പശ്യതി| തച്ച രക്തപിത്തം ത്രിവിധമൂര്ധ്വഗമധോഗമുഭയമാര്ഗഗം ച|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

തത്രോര്ധ്വഗമാഹ - | ഊര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ||൭|| കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്തതേ| |൮|

സ൦-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം കുപിതം നാസാദിഭിഃ സപ്തഭിര്ദ്വാരൈഃ പ്രവര്തതേ| അധോഗം രക്തപിത്തം കുപിതം മേഢ്രയോനിഗുദൈസ്ത്രിഭിര്ദ്വാരൈഃ പ്രവര്തതേ| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം ദ്വന്ദ്വ ഏകവദിത്യസ്യ പ്രായികത്വാദ്ബഹുവചനമത്ര ന ദുഷ്ടമ്| തഥാ രോമകൂപൈഃ സമസ്തൈഃ| ചശബ്ദാന്നാസാക്ഷികര്ണാസ്യമേഢ്രയോനിഗുദൈരുഭയമാര്ഗമുഭയമാര്ഗാഭ്യാം തത്-രക്തപിത്തം, പ്രവര്തതേ|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ഊര്ധ്വം സാധ്യം കഫാദ്യസ്മാത്തദ്വിരേചനസാധനമ്||൮|| ബഹ്വൌഷധം ച, പിത്തസ്യ വിരേകോ ഹി വരൌഷധമ്| അനുബന്ധീ കഫോ യശ്ച തത്ര തസ്യാപി ശുദ്ധികൃത്||൯|| കഷായാഃ സ്വാദവോऽപ്യസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മണോ ഹിതാഃ| കിമു തിക്താഃ കഷായാ വാ യേ നിസര്ഗാത്കഫാപഹാഃ||൧൦||

സ൦-ഊര്ധ്വം-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം, സാധ്യമ്| യസ്മാത്കാരണാത് കഫാദധികാജ്ജായതേ| തച്ച വിരേചനസാധനമ്| സാധ്യതേऽനേനേതി സാധനം,-ചികിത്സിതമ്| തച്ച-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം, ബഹ്വൌഷധമ്| ബഹു ഔഷധം യസ്യ തദ്ബഹ്വൌഷധം,-അനേകസാധനമ്, മധുരകഷായതിക്തദ്രവ്യസാധ്യത്വാത്| അപിച, യസ്മാദ്വിരേകഃ പിത്തസ്യ വരൌഷധമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ച. സൂ. അ. ൨൫|൪൦) - "വിരേചനം പിത്തഹരാണാമ്|" ഇതി| യശ്ച [ തത്ര- ] തസ്മിന്നൂര്ധ്വഗേ രക്തപിത്താഖ്യേ വ്യാധൌ, കഫോऽനുബന്ധീ| തസ്യ-അനുബന്ധിനഃ കഫസ്യ, വിരേചനം ശുദ്ധികൃത്-ശോധനം കരോതി| അതോ ഹേതോരൂര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം സാധ്യമ്| കഷായാഃ-സ്വരസകല്കശ്രൃതശീതഫാണ്ടാഖ്യാഃ, തേ സ്വാദവോऽപി ഹിതാഃ, വ്യാധിപ്രതിപക്ഷത്വാത്| ന തു ദോഷപ്രതിപക്ഷതാദ്വാരേണ, ദോഷസമാനത്വാത്തേഷാമ്| അഥവാ കേചന മകുഷ്ഠതണ്ഡുലീയാദിസമ്ബന്ധിനോ വ്യാധിപ്രതിപക്ഷാസ്തഥാ രൂക്ഷത്വാദ്ദോഷപ്രതിപക്ഷാ ഇതി ശ്ലേഷ്മണോऽപി ഹിതാഃ| അപിശബ്ദാത്തിക്താദയോऽപി| വിശുദ്ധോ-വാതാദ്യദൂഷിതഃ, ശ്ലേഷ്മാ യസ്യ സ തസ്യ| കിമു-കിംപുനഃ, തിക്താഃ കഷായാശ്ച യേ സ്വരസാദയസ്തേऽപ്യസ്യ-ഊര്ധ്വഗസ്യ രക്തപിത്താഖ്യസ്യ വ്യാധേരഥവാ തദ്വതോ നരസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മണോ, ഹിതാഃ| വ്യാധിപ്രതിപക്ഷത്വാദ്ദോഷപ്രതിപക്ഷത്വാച്ച യേ നിസര്ഗാത്-സ്വഭാവാത്, കഫഘ്നാഃ|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

അധോ യാപ്യം ചലാദ്യസ്മാത്തത്പ്രച്ഛര്ദനസാധനമ്| അല്പൌഷധം ച പിത്തസ്യ വമനം ന വരൌഷധമ്||൧൧|| അനുബന്ധീ ചലോ യശ്ച ശാന്തയേऽപി ന തസ്യ തത്| കഷായാശ്ച ഹിതാസ്തസ്യ മധുരാ ഏവ കേവലമ്||൧൨||

സ൦-അധോ യാപ്യം-അധോഗം രക്തപിത്തം യാപ്യമ്| കസ്മാത് ? യസ്മാച്ചലാത്-വാതാദധികാത്, 'ഉത്പദ്യതേ' ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| തച്ച-അധോഗം രക്തപിത്തം, പ്രച്ഛര്ദനസാധനമ്| പ്രച്ഛര്ദനം-വമനം, സാധനം-ചികിത്സിതം, യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, അല്പമൌഷധം-ചികിത്സിതം, യസ്യ തദല്പൌഷധമ്, നോര്ധ്വഗരക്തപിത്തവദ്ബഹ്വൌഷധമ്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-യസ്മാദയം രോഗഃ പിത്തപ്രധാനഃ| പിത്തേ ച വമനം ന വരൌഷധം-ശ്രേഷ്ഠമൌഷധം ന ഭവതി| കഫേ ഹി വമനം പ്രധാനമുക്തമ്| അല്പൌഷധത്വേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ-കഷായാശ്ചേത്യാദി| തസ്യ-അധോഗസ്യ രക്തപിത്തസ്യ, മധുരാ ഏവ കേവലം കഷായാ ഹിതാഃ-പഥ്യാഃ, ന തിക്താഃ കഷായാശ്ച, തേഷാം വാതകോപകാരണത്വാത്| തഥാ, അസ്യ ചലോ-വായുഃ, യോऽനുബന്ധീ-അനുബലത്വേന സ്ഥിതഃ, തസ്യാപി വായോര്ന തത്-വമനം, ശാന്തയേ-ശാന്ത്യര്ഥമ്|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമസാധ്യമുഭയായനമ്| അശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വാദഭാവാദൌഷധസ്യ ച||൧൩|| ന ഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്ത്യസ്യ പ്രതിലോമഗമ്| ശോധനം പ്രതിലോമം ച രക്തപിത്തേ ഭിഷ്ഗ്ജിതമ്||൧൪|| ഏവമേവോപശമനം സര്വശോ വിദ്യതേ| സംസൃഷ്ടേഷു ഹി ദോഷേഷു സര്വജിച്ഛമനം ഹിതമ്||൧൫||

സ൦-ഉഭയായനം-മാര്ഗദ്വയപ്രപന്നം, കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമസാധ്യം-സാധയിതുമശക്യമ്| അസാധ്യത്വേ ഹേതുദ്വയമാഹ-അശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വാദിത്യാദി| അനുലോമവിപരീതഃ-പ്രതിലോമഃ, തസ്യ ഭാവഃ പ്രാതിലോമ്യമ്| അശക്യം-കര്തുമശക്യം പ്രാതിലോമ്യം യസ്യ രക്തസ്യ തദശക്യപ്രാതിലോമ്യമ്| തസ്യ ഭാവോऽശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വമ്| തസ്മാദുഭയായനം രക്തപിത്തമസാധ്യമ്| അഭാവാദൌഷധസ്യ ച,-ഏതദ്യോഗ്യൌഷധാസമ്പത്തേശ്ചൈതദസാധ്യമ്| നനു, കഥമേവമുച്യതേ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തദസ്യ സംശോധനം പ്രതിലോമഗം ന കിഞ്ചിദസ്തി| യച്ച പ്രതിലോമഗം സംശോധനം തദ്രക്തപിത്തേ ഭിഷഗ്ജിതം-ഔഷധമ്| തച്ച തഥാഭൂതമൌശധം ന സമ്ഭവതി യത്തത്ര സംശമനാര്ഥം ദീയതേ| യദ്യധോമാര്ഗാപേക്ഷയാ ദീയതേ തദാനീമൂര്ധ്വഭാഗപ്രവൃത്തം രക്തം പ്രവൃദ്ധം സമ്പദ്യതേ| അഥോര്ധ്വമാര്ഗാപേക്ഷയാ വിരേചനമുപയുജ്യതേ തദാऽധോഗം രക്തപിത്തം വര്ദ്ധതേ| ഏവമസ്യ പ്രതിലോമഗമൌഷധം ശോധനം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദൌഷധസ്യാഭാവഃ| ഭിഷഗ്ജിതമിതി ഭിഷക്ऽऽശബ്ദാത് കണ്ഡ്വാദിയഗന്താന്നിഷ്ഠാ ഇട്ച| സ്വഭാവാച്ചായം ഭേഷജവാചീ| നനു, ഉഭയായനസ്യ രക്തപിത്തസ്യ സംശോധനരൂപമൌഷധം മാ ഭവതു| ശമനരൂപം ത്വൌഷധമസ്യ ശമായ ഭവിഷ്യതീതി "അഭാവാദൌഷധസ്യ ച" ഇത്യയുക്തമുദിതമ്, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-ഏവമേവേത്യാദി| യഥാ ശോധനമസ്യ-ഉഭയായനസ്യ, ശമനായ ന സമ്ഭവതി തഥാ ശമനമപി യദൌഷധം തദപ്യേതസ്യ ശമനം ന സമ്ഭവതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-സംസൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, സംസൃഷ്ടേഷു ത്രിഷു ദോഷേഷു യത്സര്വജിച്ഛമനം തദ്ധിതമ്| തച്ച സന്തര്പണാപതര്പണരൂപത്വാദ്ദ്വിവിധമ്| തത്ര യദി സന്തര്പണം ബൃംഹണം ശമനമധോമാര്ഗപ്രവൃത്തരക്തപിത്തദോഷാപേക്ഷയാ മാരുതശാന്ത്യര്ഥമുപയുജ്യതേ തദാ തച്ഛാന്തിം കുര്വതോ രക്തപിത്തവികാരകരണസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ വൃദ്ധയേ സമ്പദ്യതേ| അഥാപതര്പണമൂര്ധ്വഭാഗപ്രവൃത്തദോഷാപേക്ഷയാ കഫശാന്ത്യര്ഥമുപയുജ്യതേ തദാനീം തസ്യ ശാന്തിം കുര്വതോऽധോഗരക്തപിത്തസ്യ കാരണം വായും പ്രകോപയേത്| ന ചോഭയാത്മകമേകം നൃസിംഹരൂപവത് ശമനമസ്തി യത്പ്രയോജിതമുഭയായനസ്യ ശമനായ സ്യാത്| തസ്മാദുഭയായനമസാധ്യമ്|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

തത്ര ദോഷാനുഗമനം സിരാസ്ര ഇവ ലക്ഷയേത്| |൧൬|

സ൦-തത്ര-തസ്മിന് രക്തപിത്തേ, ദോഷാനുഗമനം-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമനുബന്ധം, സിരാസ്ര ഇവ-സിരാവ്യധവിധ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൭|൪൦) - "വാതാച്ഛ്യാവാരുണം രൂക്ഷം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേന ലക്ഷണേന ലക്ഷിതം, ലക്ഷയേത്|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ഉപദ്രവാശ്ചം വികൃതിജ്ഞാനതസ്തേഷു ചാധികമ്||൧൬|| ആശുകാരീ യതഃ കാസസ്തമേവാതഃ പ്രവക്ഷ്യതി| |൧൭|

സ൦-ഉപദ്രവാംശ്ച വികൃതിജ്ഞാനതോ ലക്ഷയേദിതി യോജ്യമ്| വികൃതിജ്ഞാനശബ്ദേന വികൃതിവിജ്ഞാനീയഃ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫) ഉപലക്ഷ്യതേ| തേഷു ച-ഉപദ്രവേഷു മധ്യേ, യഃ കാസാഖ്യ ഉപദ്രവഃ സ ആശുകാരീ-ക്ഷിപ്രം മാരയതി, യതോऽതസ്തമേവ രക്തപിത്തനിദാനാനന്തരം പ്രകര്ഷേണ നിദാനപ്രാഗ്രൂപാദിഭിര്വക്ഷ്യതി-ഭണിഷ്യതി, തന്ത്രകൃത്|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| പഞ്ച കാസാഃ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ||൧൭||

സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ ക്ഷയേണൈക ഇതി കാസാഃ പഞ്ചൈവ സ്മൃതാഃ| നനു, യദി പഞ്ചൈവ കാസാസ്തത്കഥം ഭണിഷ്യതി ? (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൧) - "കേവലാനിലജം കാസം സ്നേഹൈരാദാവുപാചരേത്|" ഇതി| ന ഹ്യന്യദോഷയുക്തോ വാതികഃ കാസോऽഭിഹിതഃ| അപി തു ത്രിഭിരപി ദോഷൈഃ പൃഥഗേവോക്താഃ കാസാഃ| തഥാ, (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൨൫) - "പിത്തകാസേ തു സകഫേ വമനം സര്പിഷാ ഹിതമ്|" തഥാ, (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൨൭) - "പിത്തകാസേ തനുകഫേ ത്രിവൃതാം മധുരൈര്യുതാമ്| യുഞ്ജ്യാദ്വിരേകായ യുതാം ഘനശ്ലേഷ്മണി തിക്തകൈഃ||" ഇത്യാദി| തഥാ, അസ്മിന്നേവാധ്യായേऽധ്യേഷ്യതേ (ശ്ലോ. ൩൭) - "സാധ്യാ ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രയഃ| മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാത്" ഇതി| തദേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ| അത്രോച്യതേ| കാസാഃ പഞ്ചൈവ വക്ഷ്യമാണയാ സമ്പ്രാപ്ത്യാ ജായന്തേ, വസ്തുസ്വാഭാവ്യാത്| അനന്തരം വാതികകാസേ കദാചിദാഹാരവിഹാരവശാത് പിത്തേനാനുബന്ധഃ കദാചിത് ശ്ലേഷ്മണാ ജായതേ| പിത്തകാസേ തഥൈവാഹാരവിഹാരവശാത് കദാചിദ്വാതേനാനുബന്ധഃ കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണേതി| കഫകാസേऽപി തദ്വദാഹാരവിഹാരവശാത് വാതേനാനുബന്ധഃ കദാചിത്പിത്തേന| ഇതി കിഞ്ചിദത്ര പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വമ്|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ| |൧൮|

സ൦-സര്വ ഏവ കാസാ ഉപേക്ഷിതാഃ-ചികിത്സാം വിനാ, ക്ഷയായ സമ്പദ്യന്തേ, ഉത്തരോത്തരക്രിയാവസ്ഥാകര്ഷണാത്| ക്ഷയജോऽപ്യുപേക്ഷിതഃ ക്ഷയായൈവേതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ്| |൧൮|

സ൦-ഉത്തരോത്തരം ചൈതേ കാസാ ബലിനഃ|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

തേഷാം കാസാനാം പൂര്വരൂപമാഹ - | തേഷാം ഭവിഷ്യതാം രൂപം കണ്ഠേ കണ്ഡൂരരോചകഃ||൧൮|| ശൂകപൂര്ണാഭകണ്ഠത്വമ്| |൧൯|

സ൦-തേഷാം-കാസാനാം, ഭവിഷ്യതാം ഉത്പിത്സൂനാം, ഗലേ കണ്ഡൂഃ-ഖര്ജൂഃ, തഥാऽരോചകഃ, തഥാ ശൂകപൂര്ണസദൃശകണ്ഠത്വം ച ഭവതി|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

അധുനാ സര്വകാസാനാം സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയതി - തത്രാധോ വിഹതോऽനിലഃ| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തഃ പ്രാപ്യോരസ്തസ്മിന് കണ്ഠേ ച സംസജന്||൧൯|| ശിരഃസ്രോതാംസി സമ്പൂര്യ തതോऽങ്ഗാന്യുത്ക്ഷിപന്നിവ| ക്ഷിപന്നിവാക്ഷിണീ പൃഷ്ഠമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്||൨൦|| പ്രവര്തതേ സ വക്ത്രേണ ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ| |൨൧|

സ൦-തത്ര-തേഷു കാസേഷു, അനിലോऽധഃ-അധസ്താത്, വിഹതോ-വിശേഷേണാത്യര്ഥം ഹതഃ, ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തോऽനന്തരം ക്രമേണോരോ-ഹൃദയം, പ്രാപ്യ തസ്മിന്-ഉരസി, സംസജന്-അഭിഷ്വജമാനഃ, തഥാ കണ്ഠേऽപി സംസജന്, അനന്തരം ശിരസ്രോതാംസി സമ്പൂര്യ-മസ്തകശിരാ ആദ്മാപ്യ, തതഃ-അനന്തരമ്, അങ്ഗാനി-സര്വാനവയവാന്, ഉത്ക്ഷിപന്നിവ-ഊര്ധ്വം പ്രേരയന്നിവ, തഥാऽക്ഷിണീ ക്ഷിപന്നിവ-ബഹിരിവ ശരീരാത്പ്രേരയന്, തഥാ പൃഷ്ഠമുരശ്ച പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്, സഃ-വായുഃ, വക്ക്രേണ പ്രവര്തതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ, ഭിന്നം-ഭഗ്നം, യത് കാസ്യം തത്തുല്യശബ്ദഃ|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

നനു, കഥമേകരൂപായാം കാസസമ്പ്രാപ്തൌ സത്യാമനേകരൂപതാ കാസരുഗ്ധ്വനീനാം ജായതേ ? ഇത്യാഹ - | ഹേതുഭേദാത്പ്രതീഘാതഭേദോ വായോഃ സരംഹസഃ||൨൧|| യദ്രുജാശബ്ദവൈഷമ്യം കാസാനാം ജായതേ തതഃ| |൨൨|

സ൦-ഹേതുഭേദാത്-നിദാനവിശേഷാത്, കാസസമ്പ്രാപ്തൌ വര്തമാനസ്യ വായോഃ പ്രതീഘാതഭേദഃ-പ്രത്യാഹാരവിശേഷഃ| കിമ്ഭൂതസ്യ വായോഃ ? സരംഹസോ-വേഗവതഃ| യത്-യസ്മാത്, തതഃ-തസ്മാത്, രുജാശബ്ദയോഃ-ശൂലധ്വന്യോഃ, വൈഷമ്യം-ന സമതാ, കാസാനാം ജായതേ| അന്യാദൃശൌ രുക്ऽऽശബ്ദൌ വാതകാസേ, അന്യാദൃശാവന്യേഷു കാസേഷു|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

അധുനാ വാതകാസസ്യ നിദാനാദിനിര്ദേശാര്ഥമാഹ - | കുപിതോ വാതലൈര്വാതഃ ശുഷ്കോരഃകണ്ഠവക്ക്രതാമ്||൨൨|| ഹൃത്പാര്ശ്വോരഃശിരഃശൂലം മോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന്| കരോതി ശുഷ്കം കാസം ച മഹാവേഗരുജാസ്വനമ്||൨൩|| സോऽങ്ഗഹര്ഷീ കഫം ശുഷ്കം കൃച്ഛ്രാന്മുക്ത്വാऽല്പതാം വ്രജേത്| |൨൪|

സ൦-വാതലൈര്വാതഃ കുപിതഃ ശുഷ്കോരഃകണ്ഠവക്ക്രതാം ഹൃത്പാര്ശ്വോരഃശിരഃശൂലം മോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന് കരോതി| തഥാ, അതിവേഗപീഡാശബ്ദയുതം ശുഷ്കം ച കാസം കരോതി| വാതലൈരിതി നിര്ദേശേऽത്യര്ഥവാതലൈഃ കുപിതോ വായുരിതി ബോധ്യമ്| വാതികേ കാസേऽന്യേഷ്വപി ഹി കാസേഷ്വീഷദ്വാതലൈഃ കുപിതസ്യ വാതസ്യാനുജ്ഞാऽസ്ത്യേവ| കുപിതം വാതമന്തരേണ ഹി കാസാനാം ജന്മാസമ്ഭവഃ| കോപസ്തു കോപകാരണൈര്വിനാ യഥായഥം ദോഷാണാം ന ജായതേ| തസ്മാദത്രാതിവാതലൈഃ കുപിത ഇതി ബോധ്യമ്| തഥാ, സഃ-വായുഃ, അങ്ഗം ഹര്ഷയതി| തഥാ, കഫം ശുഷ്കം കൃച്ഛ്രാന്മുക്ത്വാऽല്പതാം വ്രജേത്|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| പിത്താത്പീതാക്ഷികഫതാ തിക്താസ്യത്വം ജ്വരോ ഭ്രമഃ||൨൪|| പിത്താസൃഗ്വമനം തൃഷ്ണാ വൈസ്വര്യം ധൂമകോऽമ്ലകഃ| പ്രതതം കാസവേഗേന ജ്യോതിഷാമിവ ദര്ശനമ്||൨൫||

സ൦-പിത്താത്-പിത്തകാസാത്, പീതാക്ഷികഫതാദികം ജായതേ| ജ്യോതീംഷി-താരകാഃ, തേഷാം ദര്ശനമിവ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

കഫാദുരോऽല്പരുഡ്മൂര്ദ്ധഹൃദയം സ്തിമിതം ഗുരു| കണ്ഠോപലേപഃ സദനം പീനസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ||൨൬|| രോമഹര്ഷോ ഘനസ്നിഗ്ധശ്വേതശ്ലേഷ്മപ്രവര്തനമ്| |൨൭|

സ൦-കഫാത്-കഫകാസാത്, ഉരോऽല്പരുഗിത്യാദി ജായതേ| പിത്തലൈഃ കുപിതാത് പിത്താത്, തഥാ ശ്ലേഷ്മലൈഃ കുപിതാത് കഫാത്, ഇത്യനിര്ദിഷ്ടമപി പിത്തകഫകാസയോര്നിദിഷ്ടം ബോധ്യമ്|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ഇദാനീം ക്ഷതകാസസ്യ നിദാനാദി നിരൂപയതി - - - - | യുദ്ധാദ്യൈഃ സാഹസൈസ്തൈസ്തൈഃ സേവിതൈരയഥാബലമ്||൨൭|| ഉരസ്യന്തഃക്ഷതേ വായുഃ പിത്തേനാനുഗതോ ബലീ| കുപിതഃ കുരുതേ കാസം കഫം തേന സശോണിതമ്||൨൮|| പീതം ശ്യാവം ച ശുഷ്കം ച ഗ്രഥിതം കുഥിതം ബഹു| ഷ്ഠീവേത്കണ്ഠേന രുജതാ വിഭിന്നേനേവ ചോരസാ||൨൯|| സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ| പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യകമ്പവാന്||൩൦|| പാരാവത ഇവാകൂജന് പാര്ശ്വശൂലീ തതോऽസ്യ ച| ക്രമാദ്വീര്യം രുചിഃ പക്താ ബലം വര്ണശ്ച ഹീയതേ||൩൧|| ക്ഷീണസ്യ സാസൃങ്മൂത്രത്വം സ്യാച്ച പൃഷ്ഠകടീഗ്രഹഃ| |൩൨|

സ൦-യുദ്ധം-ബാഹുയുദ്ധം, ആദ്യം യേഷാം-സാഹസാനാം കഠിനധനുരാകര്ഷണാദീനാം, തൈഃ സാഹസൈരയഥാബലം-ശക്ത്യതിക്രമേണ, സേവിതൈഃ-ആചരിതൈഃ, ഉരസ്യന്തഃ-മധ്യേ, ക്ഷതേ സതി വായുഃ പിത്തേനാനുഗതഃ കാസം കരോതി| തൈസ്തൈരിതി സര്വനാമ്നാ ദുഃശകം ഹസ്ത്യശ്വാദിസാധനം തഥോച്ചഭാഷണം ഗുരുഭാരോദ്യമനം വേഗവന്നദീഷു പ്രതിസ്രോതസ്തരണാദികമുരഃക്ഷതോത്പാദനം ഗൃഹ്യതേ| പിത്താനുഗതമാത്രേണ ച വായോരതികോപം പ്രതിപാദയതി| അത ഏവാഹ-ബലീതി| പിത്താനുഗതത്വേനൈവ സ രക്തദൂഷണം കാസം കുര്വന് വായുഃ, തേന-കാസേന, കഫം സശോണിതം-രക്തയുതം, തഥാ പീതം കുഥിതം-പൂതിഗന്ധിം, ബഹു ച ഷ്ഠീവേത്| തഥാ, കുപിതവായുവശാത് കഫം ബഹു ശ്യാവം ശുഷ്കം ഗ്രഥിതം-പിണ്ഡിതം, ചഷ്ഠീവേത്| തഥാ, കണ്ഠേന രുജതാ-ശൂലവതാ, തഥോരസാ വിഭിന്നേനേവ-ദ്വിധേവ വിദീര്ണേന, തഥാ സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ-രുജായുക്തേന, ച വക്ഷസോപലക്ഷിതഃ പര്വഭേദാദിമാന് പുരുഷഃ, തഥാ പാരാവത ഇവാകൂജന്-അവ്യക്തം ശബ്ദം കുര്വന്| തഥാऽസ്യ-കാസിനഃ, ക്രമേണ വീര്യാദി ഹീയതേ| ക്ഷീണസ്യ ചാസ്യ സാസൃങ്മൂത്രതാ സ്യാത് പൃഷ്ഠകടീഗ്രഹശ്ചേതി| ഇദാനീം ക്ഷയകാസലക്ഷണം നിരൂപയതി-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ഇദാനീം ക്ഷയകാസലക്ഷണം നിരൂപയതി - - - - | വായുപ്രധാനാഃ കുപിതാ ധാതവോ രാജയക്ഷ്മിണഃ||൩൨|| കുര്വന്തിഃ യക്ഷ്മായതനൈഃ കാസം ഷ്ഠീവേത്കഫം തതഃ| പൂതിപൂയോപമം പീതം വിസ്രം ഹരിതലോഹിതമ്||൩൩|| ലുച്യേത ഇവ പാര്ശ്വേ ച ഹൃദയം പതതീവ ച| അകസ്മാദുഷ്ണശീതേച്ഛാ ബഹ്വാശിത്വം ബലക്ഷയഃ||൩൪|| സ്നിഗ്ധപ്രസന്നവക്ക്രത്വം ശ്രീമദ്ദശനനേത്രതാ| തതോऽസ്യ ക്ഷയരൂപാണി സര്വാണ്യാവിര്ഭവന്തി ച||൩൫||

സ൦-രാജായക്ഷ്മിണോ-രാജയക്ഷ്മവതോ നരസ്യ, വായുഃ പ്രധാനോ-ബലീ, യേഷാം തേ വായുപ്രധാനാഃ| തഥാ, കുപിതാഃ-ക്രുദ്ധാഃ| കേ തേ ? ധാതവോ-വാതാദയഃ, കാസം കുര്വന്തി| കൈഃ കുപിതാഃ ? യക്ഷ്മായനൈഃ-യക്ഷ്മനിദാനോക്തൈഃ സാഹസാദിഭിഃ| തതഃ-അനന്തരം, പൂതിപൂയോപമം പീതം വിസ്രം തഥാ ഹരിതലോഹിതം ഷ്ഠീവേത്| തഥാ, പാര്ശ്വേലുച്യേതേ ഇവ-സ്ഥാനാത്പ്രച്യാവ്യേതേ ഇവ| ഹൃദയം ച പതതീവ-ഭ്രശ്യതീവ| തഥാ, അസ്യ-ക്ഷയജകാസിനഃ, അകസ്മാത്-നിമിത്തമന്തരേണാപി, ഉഷ്ണശീതേച്ഛാ ഭവതി| കദാചിച്ഛീതാര്തോऽപി നോഷ്ണമഭിലഷതി, കദാചിദത്യുഷ്ണക്ലാന്തോऽപി ന ശീതമഭിലഷതി| തഥാ, ബഹ്വാശിത്വാദയഃ സ്യുഃ| തതഃ-അനന്തരം, സര്വാണി ക്ഷയരൂപാണി-പീനസശ്വാസാദീനി, അസ്യാവിര്ഭവന്തി|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ഇത്യേഷ ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ| യാപ്യോ വാ ബലിനാം, തദ്വത് ക്ഷതജോऽഭിനവൌ തു തൌ||൩൬|| സിധ്യേതാമപി സാനാഥ്യാത്| |൩൭|

സ൦-ഇത്യേഷഃ-ഏവമാദിരൂപഃ, ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ| ബലിനാം-അക്ഷീണാനാം, യാപ്യോ വാ ദേഹനാശനോ വേതി വാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| തദ്വത്-ക്ഷയജകാസവത്| ക്ഷതജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനോ ബലവതാം യാപ്യോ വാ ദേഹനാശനോ വാ ഭവതി| അഭിനവൌ തു തൌ-നവോത്ഥിതൌ പുനഃ ക്ഷയക്ഷതജകാസൌ, ബലിനാം സിധ്യേതാമപി; ന കേവലമസാധ്യയാപ്യാവിത്യപിശബ്ദേന ദ്യോത്യതേ| കുതഃ സിധ്യേതാമ് ? സാനാഥ്യാത്-ചതുഷ്പാത്സമ്പത്തേരിത്യര്ഥഃ| ഇദാനീം ശേഷാണാമപി കാസാനാം സാധ്യയാപ്യവിഭാഗം നിരൂപയതി-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ഇദാനീം ശേഷാണാമപി കാസാനാം സാധ്യയാപ്യവിഭാഗം നിരൂപയതി - - - - സാധ്യാ ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രയഃ| മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാത്സര്വേ ജരസാ സ്ഥവിരസ്യ ച||൩൭||

സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, യേ ജാതാസ്ത്രയഃ കാസാസ്തേ സാധ്യാഃ| യേ പുനരുത്തരകാലമാഹാരവിഹാരാദിനാ മിശ്രാഃ-മിശ്രലക്ഷണാഃ സമ്പന്നാഃ, തേ യാപ്യാഃ| കിം സര്വ ഏവ മിശ്രദോഷോത്പന്നാ യാപ്യാഃ ? നേത്യാഹ-ദ്വയാത്,- ദോഷദ്വയാത്, യേ മിശ്രാഃ സമ്പന്നാസ്തേ യാപ്യാഃ| ന പുനര്ദോഷത്രയാദ്യേ മിശ്രലക്ഷണാസ്തേऽപി യാപ്യാ ഇതി ദ്വയഗ്രഹണാത് പ്രതിപാദയതി| സര്വേ-കാസാ യേ സാധ്യാ ഉക്താഃ പൃഥഗ്ദോഷജാസ്തേऽപി, ജരസാ-ജരയാ ഹേതുഭൂതയാ, സ്ഥവിരസ്യോത്പന്നാ യാപ്യാഃ| വൃദ്ധോ ഹി നിഷ്കാസ ഏവ യാപ്യാനാമ്| തഥാ ചോവാച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൩) - "വൃദ്ധോ യാപ്യാനാമ്|" ഇതി|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

കാസാച്ഛ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിസ്വരസാദാദയോ ഗദാഃ| ഭവന്ത്യുപേക്ഷയാ യസ്മാത്തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൩൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തകാസനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

സ൦-[ യസ്മാത്- ] യതഃ കാരണാത്, കാസാദുപേക്ഷയാ സഹകാരികാരണഭൂതയാ ശ്വാസാദയോ രോഗാ ഭവന്തി, തസ്മാത് തം-കാസം, ത്വരയാ-ശീഘ്രമേവ, ജയേത്| ആദിശബ്ദേനാത്ര പീനസാദയോ യക്ഷ്മനിദാനോക്താ ഗൃഹ്യന്ത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തകാസനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||