Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതോ രക്തപിത്തകാസനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകട്വമ്ലലവണാദിവിദാഹിഭിഃ| കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈസ്തദ്യുക്തൈരതിസേവിതൈഃ||൧|| കുപിതം പിത്തലൈഃ പിത്തം ദ്രവം രക്തം ച മൂര്ച്ഛിതേ| തേ മിഥസ്തുല്യരൂപത്വമാഗമ്യ വ്യാപ്നുതസ്തനുമ്||൨||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
ഏവമാശങ്ക്യാഹ - - - - പിത്തം രക്തസ്യ വികൃതേഃ സംസര്ഗാദ്ദൂഷണാദപി| ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേശ്ച രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ||൩||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
തത്കഥമേതത് ? ഇത്യാഹ - - - - പ്രഭവത്യസൃജഃ സ്ഥാനാത്പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ച തത്| |൪|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
അഥാസ്യ പൂര്വരൂപാണ്യാഹ - | ശിരോഗുരുത്വമരുചിഃ ശീതേച്ഛാ ധൂമകോऽമ്ലകഃ||൪|| ഛര്ദിശ്ഛര്ദിതബൈഭത്സ്യം കാസഃ ശ്വാസോ ഭ്രമഃ ക്ലമഃ| ലോഹലോഹിതമത്സ്യാമഗന്ധാസ്യത്വം സ്വരക്ഷയഃ||൫|| രക്തഹാരിദ്രഹരിതവര്ണതാ നയനാദിഷു| നീലലോഹിതപീതാനാം വര്ണാനാമവിവേചനമ്||൬|| സ്വപ്നേ തദ്വര്ണദര്ശിത്വം ഭവത്യസ്മിന് ഭവിഷ്യതി| |൭|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
തത്രോര്ധ്വഗമാഹ - | ഊര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ||൭|| കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്തതേ| |൮|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
| ഊര്ധ്വം സാധ്യം കഫാദ്യസ്മാത്തദ്വിരേചനസാധനമ്||൮|| ബഹ്വൌഷധം ച, പിത്തസ്യ വിരേകോ ഹി വരൌഷധമ്| അനുബന്ധീ കഫോ യശ്ച തത്ര തസ്യാപി ശുദ്ധികൃത്||൯|| കഷായാഃ സ്വാദവോऽപ്യസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മണോ ഹിതാഃ| കിമു തിക്താഃ കഷായാ വാ യേ നിസര്ഗാത്കഫാപഹാഃ||൧൦||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
അധോ യാപ്യം ചലാദ്യസ്മാത്തത്പ്രച്ഛര്ദനസാധനമ്| അല്പൌഷധം ച പിത്തസ്യ വമനം ന വരൌഷധമ്||൧൧|| അനുബന്ധീ ചലോ യശ്ച ശാന്തയേऽപി ന തസ്യ തത്| കഷായാശ്ച ഹിതാസ്തസ്യ മധുരാ ഏവ കേവലമ്||൧൨||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമസാധ്യമുഭയായനമ്| അശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വാദഭാവാദൌഷധസ്യ ച||൧൩|| ന ഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്ത്യസ്യ പ്രതിലോമഗമ്| ശോധനം പ്രതിലോമം ച രക്തപിത്തേ ഭിഷ്ഗ്ജിതമ്||൧൪|| ഏവമേവോപശമനം സര്വശോ വിദ്യതേ| സംസൃഷ്ടേഷു ഹി ദോഷേഷു സര്വജിച്ഛമനം ഹിതമ്||൧൫||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
തത്ര ദോഷാനുഗമനം സിരാസ്ര ഇവ ലക്ഷയേത്| |൧൬|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
| ഉപദ്രവാശ്ചം വികൃതിജ്ഞാനതസ്തേഷു ചാധികമ്||൧൬|| ആശുകാരീ യതഃ കാസസ്തമേവാതഃ പ്രവക്ഷ്യതി| |൧൭|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
| പഞ്ച കാസാഃ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ||൧൭||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ| |൧൮|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ്| |൧൮|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
തേഷാം കാസാനാം പൂര്വരൂപമാഹ - | തേഷാം ഭവിഷ്യതാം രൂപം കണ്ഠേ കണ്ഡൂരരോചകഃ||൧൮|| ശൂകപൂര്ണാഭകണ്ഠത്വമ്| |൧൯|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
അധുനാ സര്വകാസാനാം സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയതി - തത്രാധോ വിഹതോऽനിലഃ| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തഃ പ്രാപ്യോരസ്തസ്മിന് കണ്ഠേ ച സംസജന്||൧൯|| ശിരഃസ്രോതാംസി സമ്പൂര്യ തതോऽങ്ഗാന്യുത്ക്ഷിപന്നിവ| ക്ഷിപന്നിവാക്ഷിണീ പൃഷ്ഠമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്||൨൦|| പ്രവര്തതേ സ വക്ത്രേണ ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ| |൨൧|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
നനു, കഥമേകരൂപായാം കാസസമ്പ്രാപ്തൌ സത്യാമനേകരൂപതാ കാസരുഗ്ധ്വനീനാം ജായതേ ? ഇത്യാഹ - | ഹേതുഭേദാത്പ്രതീഘാതഭേദോ വായോഃ സരംഹസഃ||൨൧|| യദ്രുജാശബ്ദവൈഷമ്യം കാസാനാം ജായതേ തതഃ| |൨൨|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
അധുനാ വാതകാസസ്യ നിദാനാദിനിര്ദേശാര്ഥമാഹ - | കുപിതോ വാതലൈര്വാതഃ ശുഷ്കോരഃകണ്ഠവക്ക്രതാമ്||൨൨|| ഹൃത്പാര്ശ്വോരഃശിരഃശൂലം മോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന്| കരോതി ശുഷ്കം കാസം ച മഹാവേഗരുജാസ്വനമ്||൨൩|| സോऽങ്ഗഹര്ഷീ കഫം ശുഷ്കം കൃച്ഛ്രാന്മുക്ത്വാऽല്പതാം വ്രജേത്| |൨൪|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| പിത്താത്പീതാക്ഷികഫതാ തിക്താസ്യത്വം ജ്വരോ ഭ്രമഃ||൨൪|| പിത്താസൃഗ്വമനം തൃഷ്ണാ വൈസ്വര്യം ധൂമകോऽമ്ലകഃ| പ്രതതം കാസവേഗേന ജ്യോതിഷാമിവ ദര്ശനമ്||൨൫||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
കഫാദുരോऽല്പരുഡ്മൂര്ദ്ധഹൃദയം സ്തിമിതം ഗുരു| കണ്ഠോപലേപഃ സദനം പീനസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ||൨൬|| രോമഹര്ഷോ ഘനസ്നിഗ്ധശ്വേതശ്ലേഷ്മപ്രവര്തനമ്| |൨൭|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
ഇദാനീം ക്ഷതകാസസ്യ നിദാനാദി നിരൂപയതി - - - - | യുദ്ധാദ്യൈഃ സാഹസൈസ്തൈസ്തൈഃ സേവിതൈരയഥാബലമ്||൨൭|| ഉരസ്യന്തഃക്ഷതേ വായുഃ പിത്തേനാനുഗതോ ബലീ| കുപിതഃ കുരുതേ കാസം കഫം തേന സശോണിതമ്||൨൮|| പീതം ശ്യാവം ച ശുഷ്കം ച ഗ്രഥിതം കുഥിതം ബഹു| ഷ്ഠീവേത്കണ്ഠേന രുജതാ വിഭിന്നേനേവ ചോരസാ||൨൯|| സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ| പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യകമ്പവാന്||൩൦|| പാരാവത ഇവാകൂജന് പാര്ശ്വശൂലീ തതോऽസ്യ ച| ക്രമാദ്വീര്യം രുചിഃ പക്താ ബലം വര്ണശ്ച ഹീയതേ||൩൧|| ക്ഷീണസ്യ സാസൃങ്മൂത്രത്വം സ്യാച്ച പൃഷ്ഠകടീഗ്രഹഃ| |൩൨|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
ഇദാനീം ക്ഷയകാസലക്ഷണം നിരൂപയതി - - - - | വായുപ്രധാനാഃ കുപിതാ ധാതവോ രാജയക്ഷ്മിണഃ||൩൨|| കുര്വന്തിഃ യക്ഷ്മായതനൈഃ കാസം ഷ്ഠീവേത്കഫം തതഃ| പൂതിപൂയോപമം പീതം വിസ്രം ഹരിതലോഹിതമ്||൩൩|| ലുച്യേത ഇവ പാര്ശ്വേ ച ഹൃദയം പതതീവ ച| അകസ്മാദുഷ്ണശീതേച്ഛാ ബഹ്വാശിത്വം ബലക്ഷയഃ||൩൪|| സ്നിഗ്ധപ്രസന്നവക്ക്രത്വം ശ്രീമദ്ദശനനേത്രതാ| തതോऽസ്യ ക്ഷയരൂപാണി സര്വാണ്യാവിര്ഭവന്തി ച||൩൫||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
ഇത്യേഷ ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ| യാപ്യോ വാ ബലിനാം, തദ്വത് ക്ഷതജോऽഭിനവൌ തു തൌ||൩൬|| സിധ്യേതാമപി സാനാഥ്യാത്| |൩൭|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
ഇദാനീം ശേഷാണാമപി കാസാനാം സാധ്യയാപ്യവിഭാഗം നിരൂപയതി - - - - സാധ്യാ ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രയഃ| മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാത്സര്വേ ജരസാ സ്ഥവിരസ്യ ച||൩൭||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
കാസാച്ഛ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിസ്വരസാദാദയോ ഗദാഃ| ഭവന്ത്യുപേക്ഷയാ യസ്മാത്തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൩൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തകാസനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon