3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஜ்வரநிதாநாதநந்தரஂ ரக்தபித்தநிதாநமாரப்யதே| யதோ ஜ்வர ஊஷ்மணா விநா ந ஸம்பவதி, பித்தஂ ச விநா ந கதாசிதூஷ்மா| தஸ்மாஜ்ஜ்வரநிதாநாதூர்த்வஂ ரக்தபித்தநிதாநமிதாநீமாரப்துஂ யுக்தமித்யாஹ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அதாதோ ரக்தபித்தகாஸநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)|௨|

ஸ௦-வ்யாக்யாऽஸ்ய பூர்வவத்|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

பஶோஷ்ணதீக்ஷ்ணகட்வம்லலவணாதிவிதாஹிபிஃ| கோத்ரவோத்தாலகைஶ்சாந்நைஸ்தத்யுக்தைரதிஸேவிதைஃ||௧|| குபிதஂ பித்தலைஃ பித்தஂ த்ரவஂ ரக்தஂ ச மூர்ச்சிதே| தே மிதஸ்துல்யரூபத்வமாகம்ய வ்யாப்நுதஸ்தநும்||௨||

ஸ௦-பஶஶப்தஸ்யோஷ்ணாதிபிர்விதாஹ்யந்தைஃ ஸம்பந்தஃ| ஆதிஶப்தேநாத்ர க்ஷாராதயோ கஹ்யந்தே| பஶோஷ்ணாதிபிரந்நைஃ பித்தலைரதிஸேவிதைர்த்ரவஂ-த்ரவஸ்வபாவஂ, யத் பித்தஂ தத் குபிதஂ-துஷ்டஂ, ததா ரக்தஂ குபிதஂ, தைரேவாதிஸேவிதைஃ| அதிஸேவநஂ சோபயதா பவதி,-சிரகாலமப்யவஹதைஸ்ததாऽதிமாத்ராப்யவஹதைஃ| ந கேவலமேதைர்யாவத் கோத்ரவோத்தாலகைஶ்சாந்நைஃ| ததித்யநேந பஶோஷ்ணாதீநி பராமஶ்யந்தே| தைர்யுக்தைஃ-மிஶ்ரிதைஃ கோத்ரவோத்தாலகைஶ்சாந்நைரதிஸேவிதைஃ குபிதஂ பித்தஂ ததா ரக்தஂ ச பவதி| தே-த்வே அபி ரக்தபித்தே, மூர்ச்சிதே-மிஶ்ரதாஂ கதே, மிதஃ-பரஸ்பரஂ, துல்யரூபத்வஂ-ஸமவர்ணத்வஂ, ஆகம்ய-ப்ராப்ய, ஸர்வாஂ தநுஂ-தேஹஂ, வ்யாப்நுதோ-வ்யஶ்ர்நுவாதே| நநு, பஶோஷ்ணாதீநாஂ பித்தலத்வாவ்யபிசாராத் கிமர்தஂ பித்தலைரித்யுக்தம் ? ப்ரூமஃ| தாடிமாமலகஸைந்தவேஷ்வம்லலவணாதிஷு வ்யபிசாராத்| ததாஹி-தாடிமாமலகஸைந்தவாந்யம்லலவணாந்யபி பித்தஂ ந குருதே| அபி ச ந கேவலஂ பஶோஷ்ணாதியுக்தைஃ குபிதஂ பித்தஂ ரக்தஂ ச| யாவதந்யைரபி பித்தலைரபஶோஷ்ணாதிஸ்வபாவைர்வ்ரீஹிப்ரபதிபிரதிஸேவிதைஃ குபிதஂ பித்தஂ சேதி ப்ரதிபாதநார்தஂ பித்தலைரித்யுக்தம்| நநு, ஏவஂ ஸதி பித்தலைரித்யேவ நிர்தேஶஃ கர்துஂ யுக்த உபயாநுக்ரஹார்தஃ| ததா ச பஶோஷ்ணாதீநி ததாऽந்யாந்யப்யபஶோஷ்ணாதீநி வ்ரீஹிப்ரபதீந்யேவஂ கஹீதாநி பவந்தி| அஸ்த்யேவைதத்| கிந்து பித்தலத்வஸாமாந்யாத்கஹீதாநாமபி பஶோஷ்ணாதீநாமுபாதாநஂ கதமதிஶயத்யோதநார்தம்| யதா பஶோஷ்ணாதீந்யதிஶயேந பித்தஂ ரக்தஂ ச கோபயந்தி, ந ததாऽந்யாநி வ்ரீஹிப்ரபதீநி| அத ஏவ கோத்ரவோத்தாலகௌ ஶீதவீர்யாவபி பஶோஷ்ணாதித்ரவ்யயுதௌ பித்தஸ்ய கர்தாரௌ பவதஃ| பஶோஷ்ணாதீநாமதிபித்தலத்வாத்| நநு, பித்தஸ்ய த்ரவமிதி விஶேஷணமயுக்தம், வ்யபிசாராபாவாத்| ததா ச தந்த்ரகஜ்ஜகௌ (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௧௧)- "பித்தஂ ஸஸ்நேஹஸ்தீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ லகு விஸ்ரஂ ஸரஂ த்ரவம்|" இதி| அத்ரோச்யதே| பித்தமத்ரவமப்யஸ்தி| கதஂ ஜ்ஞாயதே ? க்ரந்தகாரவசநாத்| ததா சோவாச தந்த்ரகத் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௯௦)- "பித்தஂ பஞ்சாத்மகஂ தத்ர பக்வாமாஶயமத்யகம்| பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽபி யத்தைஜஸகுணோதயாத்|| த்யக்தத்ரவத்வஂ" இத்யாதி| தஸ்மாத் யத்த்ரவரூபஂ பித்தஂ தத்பஶோஷ்ணாதிபிஃ குபிதஂ ரக்தபித்தே காரணம், ந புநர்யத் த்யக்தத்ரவத்வஂ-கடிநதாஂ ப்ராப்தஂ, இதி ப்ரதிபாதயிதுஂ த்ரவக்ரஹணம்| நநு, யதி துல்யரூபத்வஂ பித்தரக்தே ப்ராப்தே, தத்கதமீதஶோ நிர்தேஶ உபபத்யதே ? " அதோகஂ யாபயேத்ரக்தஂ" (ஹ. சி. அ. ௨|௨) இதி| ஏவமாதௌ ஹி ரக்தஸ்ய பித்தஸஹிதஸ்யைவ நிர்தேஶோ யுக்தோ "ரக்தபித்தமதோகஂ யாபயேத்" இதி|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

ஏவமாஶங்க்யாஹ - - - - பித்தஂ ரக்தஸ்ய விகதேஃ ஸஂஸர்காத்தூஷணாதபி| கந்தவர்ணாநுவத்தேஶ்ச ரக்தேந வ்யபதிஶ்யதே||௩||

ஸ௦-பித்தஂ ரக்தேந வ்யபதிஶ்யதே| யஸ்மாத் பித்தஂ ரக்தஸ்ய விகதிஃ-விகாரோ, ரக்தாதுத்பந்நமித்யர்தஃ| ததா சோக்தம் (ஹ. ஶா. அ. ௩|௬௩) - "கபஃ பித்தஂ மலாஃ ஸ்வேஷு ப்ரஸ்வேதோ நகரோம ச| ஸ்நேஹோऽக்ஷித்வக்விஶாமோஜோ தாதூநாஂ க்ரமஶோ மலாஃ||" இதி| ததா, ஸஂஸர்காத்-அந்யோந்யமிஶ்ரீபாவாத்| ததா, தூஷணாதபி-யஸ்மாத்ரக்தஂ பித்தேநாஶ்வேச தூஷ்யதே, ததா ரக்ததூஷணைஃ பித்தமபி தூஷ்யதே, தாத்ஸ்த்யாத்| ததா ச க்ரந்தஃ (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௨௭) - "யதேகஸ்ய ததந்யஸ்ய வர்த்தநக்ஷபணௌஷதம்|" இதி| அந்யே து தாதவோ ந ததா தூஷ்யந்தே யதா பித்தம்| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௨௬)- "தத்ராஸ்திநி ஸ்திதோ வாயுஃ பித்தஂ து ஸ்வேதரக்தயோஃ|" இதி| ததா, கந்தவர்ணாநுவத்தேஶ்ச| கந்தஶ்ச வர்ணஶ்ச கந்தவர்ணௌ, தயோரநுவத்திஃ-அநுகரணஂ கந்தவர்ணாநுவத்திஃ| கஸ்ய கந்தவர்ணோ ? ப்ரகதத்வாத்ரக்தஸ்ய யாதஶௌ கந்தவர்ணௌ தாதஶாவபி பித்தஸ்ய| ஏவஂ ச ரக்தேந தத் வ்யபதிஶ்யதே| தஸ்மாத் " அதோகஂ யாபயேத்ரக்தஂ" இத்யாதிநிர்தேஶோ யுக்த ஏவ| நநு, ரக்தஸ்ய ஶரீரே ஸ்வாபாவிகஂ ப்ரமாணமுக்தமஷ்டாவேவாஞ்ஜலயஃ| ப்ரகோபமாபந்நஂ த்வாடகாதிஸங்க்யாதமபி தஶ்யதே|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

தத்கதமேதத் ? இத்யாஹ - - - - ப்ரபவத்யஸஜஃ ஸ்தாநாத்ப்லீஹதோ யகதஶ்ச தத்| |௪|

ஸ௦-அஸஜஃ ஸ்தாநாத் தத்-பித்தமூர்ச்சிதஂ ரக்தஂ, ப்ரபவதி-ப்ரகர்ஷேண பவதி வர்ததே| தஸ்மாத்பஹுத்வமஸ்ய யுக்தமேவ| கிஂ ததஸஜஃ ஸ்தாநம் ? யதஸ்தத்ப்ரபவதீத்யாஹ-ப்லீஹதோ யகதஶ்சேதி |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

அதாஸ்ய பூர்வரூபாண்யாஹ - | ஶிரோகுருத்வமருசிஃ ஶீதேச்சா தூமகோऽம்லகஃ||௪|| சர்திஶ்சர்திதபைபத்ஸ்யஂ காஸஃ ஶ்வாஸோ ப்ரமஃ க்லமஃ| லோஹலோஹிதமத்ஸ்யாமகந்தாஸ்யத்வஂ ஸ்வரக்ஷயஃ||௫|| ரக்தஹாரித்ரஹரிதவர்ணதா நயநாதிஷு| நீலலோஹிதபீதாநாஂ வர்ணாநாமவிவேசநம்||௬|| ஸ்வப்நே தத்வர்ணதர்ஶித்வஂ பவத்யஸ்மிந் பவிஷ்யதி| |௭|

ஸ௦-ஶிரோகுருத்வாதிகமஸ்மிந்-ரக்தபித்தே, பவிஷ்யதி ஸதி பவதி| சர்திதே-வமிதே, பைபத்ஸ்யஂ-ஜுகுப்ஸா| ஸ்வப்நே-ஸ்வப்நாவஸ்தாயாஂ, தத்வர்ணதர்ஶித்வஂ-ரக்தவர்ணாகாரஂ பஶ்யதி| தச்ச ரக்தபித்தஂ த்ரிவிதமூர்த்வகமதோகமுபயமார்ககஂ ச|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

தத்ரோர்த்வகமாஹ - | ஊர்த்வஂ நாஸாக்ஷிகர்ணாஸ்யைர்மேட்ரயோநிகுதைரதஃ||௭|| குபிதஂ ரோமகூபைஶ்ச ஸமஸ்தைஸ்தத்ப்ரவர்ததே| |௮|

ஸ௦-ஊர்த்வகஂ ரக்தபித்தஂ குபிதஂ நாஸாதிபிஃ ஸப்தபிர்த்வாரைஃ ப்ரவர்ததே| அதோகஂ ரக்தபித்தஂ குபிதஂ மேட்ரயோநிகுதைஸ்த்ரிபிர்த்வாரைஃ ப்ரவர்ததே| ப்ராண்யங்காநாஂ த்வந்த்வ ஏகவதித்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாத்பஹுவசநமத்ர ந துஷ்டம்| ததா ரோமகூபைஃ ஸமஸ்தைஃ| சஶப்தாந்நாஸாக்ஷிகர்ணாஸ்யமேட்ரயோநிகுதைருபயமார்கமுபயமார்காப்யாஂ தத்-ரக்தபித்தஂ, ப்ரவர்ததே|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ஊர்த்வஂ ஸாத்யஂ கபாத்யஸ்மாத்தத்விரேசநஸாதநம்||௮|| பஹ்வௌஷதஂ ச, பித்தஸ்ய விரேகோ ஹி வரௌஷதம்| அநுபந்தீ கபோ யஶ்ச தத்ர தஸ்யாபி ஶுத்திகத்||௯|| கஷாயாஃ ஸ்வாதவோऽப்யஸ்ய விஶுத்தஶ்லேஷ்மணோ ஹிதாஃ| கிமு திக்தாஃ கஷாயா வா யே நிஸர்காத்கபாபஹாஃ||௧௦||

ஸ௦-ஊர்த்வஂ-ஊர்த்வகஂ ரக்தபித்தஂ, ஸாத்யம்| யஸ்மாத்காரணாத் கபாததிகாஜ்ஜாயதே| தச்ச விரேசநஸாதநம்| ஸாத்யதேऽநேநேதி ஸாதநஂ,-சிகித்ஸிதம்| தச்ச-ஊர்த்வகஂ ரக்தபித்தஂ, பஹ்வௌஷதம்| பஹு ஔஷதஂ யஸ்ய தத்பஹ்வௌஷதஂ,-அநேகஸாதநம், மதுரகஷாயதிக்தத்ரவ்யஸாத்யத்வாத்| அபிச, யஸ்மாத்விரேகஃ பித்தஸ்ய வரௌஷதம்| ததா சோக்தம் (ச. ஸூ. அ. ௨௫|௪௦) - "விரேசநஂ பித்தஹராணாம்|" இதி| யஶ்ச [ தத்ர- ] தஸ்மிந்நூர்த்வகே ரக்தபித்தாக்யே வ்யாதௌ, கபோऽநுபந்தீ| தஸ்ய-அநுபந்திநஃ கபஸ்ய, விரேசநஂ ஶுத்திகத்-ஶோதநஂ கரோதி| அதோ ஹேதோரூர்த்வகஂ ரக்தபித்தஂ ஸாத்யம்| கஷாயாஃ-ஸ்வரஸகல்கஶ்ரதஶீதபாண்டாக்யாஃ, தே ஸ்வாதவோऽபி ஹிதாஃ, வ்யாதிப்ரதிபக்ஷத்வாத்| ந து தோஷப்ரதிபக்ஷதாத்வாரேண, தோஷஸமாநத்வாத்தேஷாம்| அதவா கேசந மகுஷ்டதண்டுலீயாதிஸம்பந்திநோ வ்யாதிப்ரதிபக்ஷாஸ்ததா ரூக்ஷத்வாத்தோஷப்ரதிபக்ஷா இதி ஶ்லேஷ்மணோऽபி ஹிதாஃ| அபிஶப்தாத்திக்தாதயோऽபி| விஶுத்தோ-வாதாத்யதூஷிதஃ, ஶ்லேஷ்மா யஸ்ய ஸ தஸ்ய| கிமு-கிஂபுநஃ, திக்தாஃ கஷாயாஶ்ச யே ஸ்வரஸாதயஸ்தேऽப்யஸ்ய-ஊர்த்வகஸ்ய ரக்தபித்தாக்யஸ்ய வ்யாதேரதவா தத்வதோ நரஸ்ய விஶுத்தஶ்லேஷ்மணோ, ஹிதாஃ| வ்யாதிப்ரதிபக்ஷத்வாத்தோஷப்ரதிபக்ஷத்வாச்ச யே நிஸர்காத்-ஸ்வபாவாத், கபக்நாஃ|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

அதோ யாப்யஂ சலாத்யஸ்மாத்தத்ப்ரச்சர்தநஸாதநம்| அல்பௌஷதஂ ச பித்தஸ்ய வமநஂ ந வரௌஷதம்||௧௧|| அநுபந்தீ சலோ யஶ்ச ஶாந்தயேऽபி ந தஸ்ய தத்| கஷாயாஶ்ச ஹிதாஸ்தஸ்ய மதுரா ஏவ கேவலம்||௧௨||

ஸ௦-அதோ யாப்யஂ-அதோகஂ ரக்தபித்தஂ யாப்யம்| கஸ்மாத் ? யஸ்மாச்சலாத்-வாதாததிகாத், 'உத்பத்யதே' இத்யத்யாஹார்யம்| தச்ச-அதோகஂ ரக்தபித்தஂ, ப்ரச்சர்தநஸாதநம்| ப்ரச்சர்தநஂ-வமநஂ, ஸாதநஂ-சிகித்ஸிதஂ, யஸ்ய ததேவம்| ததா, அல்பமௌஷதஂ-சிகித்ஸிதஂ, யஸ்ய ததல்பௌஷதம், நோர்த்வகரக்தபித்தவத்பஹ்வௌஷதம்| கதம் ? இத்யாஹ-யஸ்மாதயஂ ரோகஃ பித்தப்ரதாநஃ| பித்தே ச வமநஂ ந வரௌஷதஂ-ஶ்ரேஷ்டமௌஷதஂ ந பவதி| கபே ஹி வமநஂ ப்ரதாநமுக்தம்| அல்பௌஷதத்வே த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ-கஷாயாஶ்சேத்யாதி| தஸ்ய-அதோகஸ்ய ரக்தபித்தஸ்ய, மதுரா ஏவ கேவலஂ கஷாயா ஹிதாஃ-பத்யாஃ, ந திக்தாஃ கஷாயாஶ்ச, தேஷாஂ வாதகோபகாரணத்வாத்| ததா, அஸ்ய சலோ-வாயுஃ, யோऽநுபந்தீ-அநுபலத்வேந ஸ்திதஃ, தஸ்யாபி வாயோர்ந தத்-வமநஂ, ஶாந்தயே-ஶாந்த்யர்தம்|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

கபமாருதஸஂஸஷ்டமஸாத்யமுபயாயநம்| அஶக்யப்ராதிலோம்யத்வாதபாவாதௌஷதஸ்ய ச||௧௩|| ந ஹி ஸஂஶோதநஂ கிஞ்சிதஸ்த்யஸ்ய ப்ரதிலோமகம்| ஶோதநஂ ப்ரதிலோமஂ ச ரக்தபித்தே பிஷ்க்ஜிதம்||௧௪|| ஏவமேவோபஶமநஂ ஸர்வஶோ வித்யதே| ஸஂஸஷ்டேஷு ஹி தோஷேஷு ஸர்வஜிச்சமநஂ ஹிதம்||௧௫||

ஸ௦-உபயாயநஂ-மார்கத்வயப்ரபந்நஂ, கபமாருதஸஂஸஷ்டமஸாத்யஂ-ஸாதயிதுமஶக்யம்| அஸாத்யத்வே ஹேதுத்வயமாஹ-அஶக்யப்ராதிலோம்யத்வாதித்யாதி| அநுலோமவிபரீதஃ-ப்ரதிலோமஃ, தஸ்ய பாவஃ ப்ராதிலோம்யம்| அஶக்யஂ-கர்துமஶக்யஂ ப்ராதிலோம்யஂ யஸ்ய ரக்தஸ்ய ததஶக்யப்ராதிலோம்யம்| தஸ்ய பாவோऽஶக்யப்ராதிலோம்யத்வம்| தஸ்மாதுபயாயநஂ ரக்தபித்தமஸாத்யம்| அபாவாதௌஷதஸ்ய ச,-ஏதத்யோக்யௌஷதாஸம்பத்தேஶ்சைததஸாத்யம்| நநு, கதமேவமுச்யதே ? இத்யாஹ-ந ஹீத்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், ததஸ்ய ஸஂஶோதநஂ ப்ரதிலோமகஂ ந கிஞ்சிதஸ்தி| யச்ச ப்ரதிலோமகஂ ஸஂஶோதநஂ தத்ரக்தபித்தே பிஷக்ஜிதஂ-ஔஷதம்| தச்ச ததாபூதமௌஶதஂ ந ஸம்பவதி யத்தத்ர ஸஂஶமநார்தஂ தீயதே| யத்யதோமார்காபேக்ஷயா தீயதே ததாநீமூர்த்வபாகப்ரவத்தஂ ரக்தஂ ப்ரவத்தஂ ஸம்பத்யதே| அதோர்த்வமார்காபேக்ஷயா விரேசநமுபயுஜ்யதே ததாऽதோகஂ ரக்தபித்தஂ வர்த்ததே| ஏவமஸ்ய ப்ரதிலோமகமௌஷதஂ ஶோதநஂ ந ஸம்பவதி| தஸ்மாதௌஷதஸ்யாபாவஃ| பிஷக்ஜிதமிதி பிஷக்ऽऽஶப்தாத் கண்ட்வாதியகந்தாந்நிஷ்டா இட்ச| ஸ்வபாவாச்சாயஂ பேஷஜவாசீ| நநு, உபயாயநஸ்ய ரக்தபித்தஸ்ய ஸஂஶோதநரூபமௌஷதஂ மா பவது| ஶமநரூபஂ த்வௌஷதமஸ்ய ஶமாய பவிஷ்யதீதி "அபாவாதௌஷதஸ்ய ச" இத்யயுக்தமுதிதம், இத்யாஶங்க்யாஹ-ஏவமேவேத்யாதி| யதா ஶோதநமஸ்ய-உபயாயநஸ்ய, ஶமநாய ந ஸம்பவதி ததா ஶமநமபி யதௌஷதஂ ததப்யேதஸ்ய ஶமநஂ ந ஸம்பவதி| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-ஸஂஸஷ்டேஷ்வித்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், ஸஂஸஷ்டேஷு த்ரிஷு தோஷேஷு யத்ஸர்வஜிச்சமநஂ தத்திதம்| தச்ச ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபத்வாத்த்விவிதம்| தத்ர யதி ஸந்தர்பணஂ பஂஹணஂ ஶமநமதோமார்கப்ரவத்தரக்தபித்ததோஷாபேக்ஷயா மாருதஶாந்த்யர்தமுபயுஜ்யதே ததா தச்சாந்திஂ குர்வதோ ரக்தபித்தவிகாரகரணஸ்ய ஶ்லேஷ்மணோ வத்தயே ஸம்பத்யதே| அதாபதர்பணமூர்த்வபாகப்ரவத்ததோஷாபேக்ஷயா கபஶாந்த்யர்தமுபயுஜ்யதே ததாநீஂ தஸ்ய ஶாந்திஂ குர்வதோऽதோகரக்தபித்தஸ்ய காரணஂ வாயுஂ ப்ரகோபயேத்| ந சோபயாத்மகமேகஂ நஸிஂஹரூபவத் ஶமநமஸ்தி யத்ப்ரயோஜிதமுபயாயநஸ்ய ஶமநாய ஸ்யாத்| தஸ்மாதுபயாயநமஸாத்யம்|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

தத்ர தோஷாநுகமநஂ ஸிராஸ்ர இவ லக்ஷயேத்| |௧௬|

ஸ௦-தத்ர-தஸ்மிந் ரக்தபித்தே, தோஷாநுகமநஂ-வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாமநுபந்தஂ, ஸிராஸ்ர இவ-ஸிராவ்யதவித்யுக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௨௭|௪௦) - "வாதாச்ச்யாவாருணஂ ரூக்ஷஂ" இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டேந லக்ஷணேந லக்ஷிதஂ, லக்ஷயேத்|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| உபத்ரவாஶ்சஂ விகதிஜ்ஞாநதஸ்தேஷு சாதிகம்||௧௬|| ஆஶுகாரீ யதஃ காஸஸ்தமேவாதஃ ப்ரவக்ஷ்யதி| |௧௭|

ஸ௦-உபத்ரவாஂஶ்ச விகதிஜ்ஞாநதோ லக்ஷயேதிதி யோஜ்யம்| விகதிஜ்ஞாநஶப்தேந விகதிவிஜ்ஞாநீயஃ (ஹ. ஶா. அ. ௫) உபலக்ஷ்யதே| தேஷு ச-உபத்ரவேஷு மத்யே, யஃ காஸாக்ய உபத்ரவஃ ஸ ஆஶுகாரீ-க்ஷிப்ரஂ மாரயதி, யதோऽதஸ்தமேவ ரக்தபித்தநிதாநாநந்தரஂ ப்ரகர்ஷேண நிதாநப்ராக்ரூபாதிபிர்வக்ஷ்யதி-பணிஷ்யதி, தந்த்ரகத்|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| பஞ்ச காஸாஃ ஸ்மதா வாதபித்தஶ்லேஷ்மக்ஷதக்ஷயைஃ||௧௭||

ஸ௦-பதக்தோஷைஸ்த்ரயஃ க்ஷயேணைக இதி காஸாஃ பஞ்சைவ ஸ்மதாஃ| நநு, யதி பஞ்சைவ காஸாஸ்தத்கதஂ பணிஷ்யதி ? (ஹ. சி. அ. ௩|௧) - "கேவலாநிலஜஂ காஸஂ ஸ்நேஹைராதாவுபாசரேத்|" இதி| ந ஹ்யந்யதோஷயுக்தோ வாதிகஃ காஸோऽபிஹிதஃ| அபி து த்ரிபிரபி தோஷைஃ பதகேவோக்தாஃ காஸாஃ| ததா, (ஹ. சி. அ. ௩|௨௫) - "பித்தகாஸே து ஸகபே வமநஂ ஸர்பிஷா ஹிதம்|" ததா, (ஹ. சி. அ. ௩|௨௭) - "பித்தகாஸே தநுகபே த்ரிவதாஂ மதுரைர்யுதாம்| யுஞ்ஜ்யாத்விரேகாய யுதாஂ கநஶ்லேஷ்மணி திக்தகைஃ||" இத்யாதி| ததா, அஸ்மிந்நேவாத்யாயேऽத்யேஷ்யதே (ஶ்லோ. ௩௭) - "ஸாத்யா தோஷைஃ பதக் த்ரயஃ| மிஶ்ரா யாப்யா த்வயாத்" இதி| ததேதத்பூர்வாபரவ்யாஹதமிவ| அத்ரோச்யதே| காஸாஃ பஞ்சைவ வக்ஷ்யமாணயா ஸம்ப்ராப்த்யா ஜாயந்தே, வஸ்துஸ்வாபாவ்யாத்| அநந்தரஂ வாதிககாஸே கதாசிதாஹாரவிஹாரவஶாத் பித்தேநாநுபந்தஃ கதாசித் ஶ்லேஷ்மணா ஜாயதே| பித்தகாஸே ததைவாஹாரவிஹாரவஶாத் கதாசித்வாதேநாநுபந்தஃ கதாசிச்ச்லேஷ்மணேதி| கபகாஸேऽபி தத்வதாஹாரவிஹாரவஶாத் வாதேநாநுபந்தஃ கதாசித்பித்தேந| இதி கிஞ்சிதத்ர பூர்வாபரவ்யாஹதத்வம்|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

க்ஷயாயோபேக்ஷிதாஃ ஸர்வே| |௧௮|

ஸ௦-ஸர்வ ஏவ காஸா உபேக்ஷிதாஃ-சிகித்ஸாஂ விநா, க்ஷயாய ஸம்பத்யந்தே, உத்தரோத்தரக்ரியாவஸ்தாகர்ஷணாத்| க்ஷயஜோऽப்யுபேக்ஷிதஃ க்ஷயாயைவேதி போத்யம்|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

பலிநஶ்சோத்தரோத்தரம்| |௧௮|

ஸ௦-உத்தரோத்தரஂ சைதே காஸா பலிநஃ|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

தேஷாஂ காஸாநாஂ பூர்வரூபமாஹ - | தேஷாஂ பவிஷ்யதாஂ ரூபஂ கண்டே கண்டூரரோசகஃ||௧௮|| ஶூகபூர்ணாபகண்டத்வம்| |௧௯|

ஸ௦-தேஷாஂ-காஸாநாஂ, பவிஷ்யதாஂ உத்பித்ஸூநாஂ, கலே கண்டூஃ-கர்ஜூஃ, ததாऽரோசகஃ, ததா ஶூகபூர்ணஸதஶகண்டத்வஂ ச பவதி|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

அதுநா ஸர்வகாஸாநாஂ ஸம்ப்ராப்திஂ தர்ஶயதி - தத்ராதோ விஹதோऽநிலஃ| ஊர்த்வஂ ப்ரவத்தஃ ப்ராப்யோரஸ்தஸ்மிந் கண்டே ச ஸஂஸஜந்||௧௯|| ஶிரஃஸ்ரோதாஂஸி ஸம்பூர்ய ததோऽங்காந்யுத்க்ஷிபந்நிவ| க்ஷிபந்நிவாக்ஷிணீ பஷ்டமுரஃ பார்ஶ்வே ச பீடயந்||௨௦|| ப்ரவர்ததே ஸ வக்த்ரேண பிந்நகாஂஸ்யோபமத்வநிஃ| |௨௧|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு காஸேஷு, அநிலோऽதஃ-அதஸ்தாத், விஹதோ-விஶேஷேணாத்யர்தஂ ஹதஃ, ஊர்த்வஂ ப்ரவத்தோऽநந்தரஂ க்ரமேணோரோ-ஹதயஂ, ப்ராப்ய தஸ்மிந்-உரஸி, ஸஂஸஜந்-அபிஷ்வஜமாநஃ, ததா கண்டேऽபி ஸஂஸஜந், அநந்தரஂ ஶிரஸ்ரோதாஂஸி ஸம்பூர்ய-மஸ்தகஶிரா ஆத்மாப்ய, ததஃ-அநந்தரம், அங்காநி-ஸர்வாநவயவாந், உத்க்ஷிபந்நிவ-ஊர்த்வஂ ப்ரேரயந்நிவ, ததாऽக்ஷிணீ க்ஷிபந்நிவ-பஹிரிவ ஶரீராத்ப்ரேரயந், ததா பஷ்டமுரஶ்ச பார்ஶ்வே ச பீடயந், ஸஃ-வாயுஃ, வக்க்ரேண ப்ரவர்ததே| கிம்பூதஃ ? பிந்நகாஂஸ்யோபமத்வநிஃ, பிந்நஂ-பக்நஂ, யத் காஸ்யஂ தத்துல்யஶப்தஃ|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

நநு, கதமேகரூபாயாஂ காஸஸம்ப்ராப்தௌ ஸத்யாமநேகரூபதா காஸருக்த்வநீநாஂ ஜாயதே ? இத்யாஹ - | ஹேதுபேதாத்ப்ரதீகாதபேதோ வாயோஃ ஸரஂஹஸஃ||௨௧|| யத்ருஜாஶப்தவைஷம்யஂ காஸாநாஂ ஜாயதே ததஃ| |௨௨|

ஸ௦-ஹேதுபேதாத்-நிதாநவிஶேஷாத், காஸஸம்ப்ராப்தௌ வர்தமாநஸ்ய வாயோஃ ப்ரதீகாதபேதஃ-ப்ரத்யாஹாரவிஶேஷஃ| கிம்பூதஸ்ய வாயோஃ ? ஸரஂஹஸோ-வேகவதஃ| யத்-யஸ்மாத், ததஃ-தஸ்மாத், ருஜாஶப்தயோஃ-ஶூலத்வந்யோஃ, வைஷம்யஂ-ந ஸமதா, காஸாநாஂ ஜாயதே| அந்யாதஶௌ ருக்ऽऽஶப்தௌ வாதகாஸே, அந்யாதஶாவந்யேஷு காஸேஷு|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

அதுநா வாதகாஸஸ்ய நிதாநாதிநிர்தேஶார்தமாஹ - | குபிதோ வாதலைர்வாதஃ ஶுஷ்கோரஃகண்டவக்க்ரதாம்||௨௨|| ஹத்பார்ஶ்வோரஃஶிரஃஶூலஂ மோஹக்ஷோபஸ்வரக்ஷயாந்| கரோதி ஶுஷ்கஂ காஸஂ ச மஹாவேகருஜாஸ்வநம்||௨௩|| ஸோऽங்கஹர்ஷீ கபஂ ஶுஷ்கஂ கச்ச்ராந்முக்த்வாऽல்பதாஂ வ்ரஜேத்| |௨௪|

ஸ௦-வாதலைர்வாதஃ குபிதஃ ஶுஷ்கோரஃகண்டவக்க்ரதாஂ ஹத்பார்ஶ்வோரஃஶிரஃஶூலஂ மோஹக்ஷோபஸ்வரக்ஷயாந் கரோதி| ததா, அதிவேகபீடாஶப்தயுதஂ ஶுஷ்கஂ ச காஸஂ கரோதி| வாதலைரிதி நிர்தேஶேऽத்யர்தவாதலைஃ குபிதோ வாயுரிதி போத்யம்| வாதிகே காஸேऽந்யேஷ்வபி ஹி காஸேஷ்வீஷத்வாதலைஃ குபிதஸ்ய வாதஸ்யாநுஜ்ஞாऽஸ்த்யேவ| குபிதஂ வாதமந்தரேண ஹி காஸாநாஂ ஜந்மாஸம்பவஃ| கோபஸ்து கோபகாரணைர்விநா யதாயதஂ தோஷாணாஂ ந ஜாயதே| தஸ்மாதத்ராதிவாதலைஃ குபித இதி போத்யம்| ததா, ஸஃ-வாயுஃ, அங்கஂ ஹர்ஷயதி| ததா, கபஂ ஶுஷ்கஂ கச்ச்ராந்முக்த்வாऽல்பதாஂ வ்ரஜேத்|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| பித்தாத்பீதாக்ஷிகபதா திக்தாஸ்யத்வஂ ஜ்வரோ ப்ரமஃ||௨௪|| பித்தாஸக்வமநஂ தஷ்ணா வைஸ்வர்யஂ தூமகோऽம்லகஃ| ப்ரததஂ காஸவேகேந ஜ்யோதிஷாமிவ தர்ஶநம்||௨௫||

ஸ௦-பித்தாத்-பித்தகாஸாத், பீதாக்ஷிகபதாதிகஂ ஜாயதே| ஜ்யோதீஂஷி-தாரகாஃ, தேஷாஂ தர்ஶநமிவ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

கபாதுரோऽல்பருட்மூர்த்தஹதயஂ ஸ்திமிதஂ குரு| கண்டோபலேபஃ ஸதநஂ பீநஸச்சர்த்யரோசகாஃ||௨௬|| ரோமஹர்ஷோ கநஸ்நிக்தஶ்வேதஶ்லேஷ்மப்ரவர்தநம்| |௨௭|

ஸ௦-கபாத்-கபகாஸாத், உரோऽல்பருகித்யாதி ஜாயதே| பித்தலைஃ குபிதாத் பித்தாத், ததா ஶ்லேஷ்மலைஃ குபிதாத் கபாத், இத்யநிர்திஷ்டமபி பித்தகபகாஸயோர்நிதிஷ்டஂ போத்யம்|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

இதாநீஂ க்ஷதகாஸஸ்ய நிதாநாதி நிரூபயதி - - - - | யுத்தாத்யைஃ ஸாஹஸைஸ்தைஸ்தைஃ ஸேவிதைரயதாபலம்||௨௭|| உரஸ்யந்தஃக்ஷதே வாயுஃ பித்தேநாநுகதோ பலீ| குபிதஃ குருதே காஸஂ கபஂ தேந ஸஶோணிதம்||௨௮|| பீதஂ ஶ்யாவஂ ச ஶுஷ்கஂ ச க்ரதிதஂ குதிதஂ பஹு| ஷ்டீவேத்கண்டேந ருஜதா விபிந்நேநேவ சோரஸா||௨௯|| ஸூசீபிரிவ தீக்ஷ்ணாபிஸ்துத்யமாநேந ஶூலிநா| பர்வபேதஜ்வரஶ்வாஸதஷ்ணாவைஸ்வர்யகம்பவாந்||௩௦|| பாராவத இவாகூஜந் பார்ஶ்வஶூலீ ததோऽஸ்ய ச| க்ரமாத்வீர்யஂ ருசிஃ பக்தா பலஂ வர்ணஶ்ச ஹீயதே||௩௧|| க்ஷீணஸ்ய ஸாஸங்மூத்ரத்வஂ ஸ்யாச்ச பஷ்டகடீக்ரஹஃ| |௩௨|

ஸ௦-யுத்தஂ-பாஹுயுத்தஂ, ஆத்யஂ யேஷாஂ-ஸாஹஸாநாஂ கடிநதநுராகர்ஷணாதீநாஂ, தைஃ ஸாஹஸைரயதாபலஂ-ஶக்த்யதிக்ரமேண, ஸேவிதைஃ-ஆசரிதைஃ, உரஸ்யந்தஃ-மத்யே, க்ஷதே ஸதி வாயுஃ பித்தேநாநுகதஃ காஸஂ கரோதி| தைஸ்தைரிதி ஸர்வநாம்நா துஃஶகஂ ஹஸ்த்யஶ்வாதிஸாதநஂ ததோச்சபாஷணஂ குருபாரோத்யமநஂ வேகவந்நதீஷு ப்ரதிஸ்ரோதஸ்தரணாதிகமுரஃக்ஷதோத்பாதநஂ கஹ்யதே| பித்தாநுகதமாத்ரேண ச வாயோரதிகோபஂ ப்ரதிபாதயதி| அத ஏவாஹ-பலீதி| பித்தாநுகதத்வேநைவ ஸ ரக்ததூஷணஂ காஸஂ குர்வந் வாயுஃ, தேந-காஸேந, கபஂ ஸஶோணிதஂ-ரக்தயுதஂ, ததா பீதஂ குதிதஂ-பூதிகந்திஂ, பஹு ச ஷ்டீவேத்| ததா, குபிதவாயுவஶாத் கபஂ பஹு ஶ்யாவஂ ஶுஷ்கஂ க்ரதிதஂ-பிண்டிதஂ, சஷ்டீவேத்| ததா, கண்டேந ருஜதா-ஶூலவதா, ததோரஸா விபிந்நேநேவ-த்விதேவ விதீர்ணேந, ததா ஸூசீபிரிவ தீக்ஷ்ணாபிஸ்துத்யமாநேந ஶூலிநா-ருஜாயுக்தேந, ச வக்ஷஸோபலக்ஷிதஃ பர்வபேதாதிமாந் புருஷஃ, ததா பாராவத இவாகூஜந்-அவ்யக்தஂ ஶப்தஂ குர்வந்| ததாऽஸ்ய-காஸிநஃ, க்ரமேண வீர்யாதி ஹீயதே| க்ஷீணஸ்ய சாஸ்ய ஸாஸங்மூத்ரதா ஸ்யாத் பஷ்டகடீக்ரஹஶ்சேதி| இதாநீஂ க்ஷயகாஸலக்ஷணஂ நிரூபயதி-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

இதாநீஂ க்ஷயகாஸலக்ஷணஂ நிரூபயதி - - - - | வாயுப்ரதாநாஃ குபிதா தாதவோ ராஜயக்ஷ்மிணஃ||௩௨|| குர்வந்திஃ யக்ஷ்மாயதநைஃ காஸஂ ஷ்டீவேத்கபஂ ததஃ| பூதிபூயோபமஂ பீதஂ விஸ்ரஂ ஹரிதலோஹிதம்||௩௩|| லுச்யேத இவ பார்ஶ்வே ச ஹதயஂ பததீவ ச| அகஸ்மாதுஷ்ணஶீதேச்சா பஹ்வாஶித்வஂ பலக்ஷயஃ||௩௪|| ஸ்நிக்தப்ரஸந்நவக்க்ரத்வஂ ஶ்ரீமத்தஶநநேத்ரதா| ததோऽஸ்ய க்ஷயரூபாணி ஸர்வாண்யாவிர்பவந்தி ச||௩௫||

ஸ௦-ராஜாயக்ஷ்மிணோ-ராஜயக்ஷ்மவதோ நரஸ்ய, வாயுஃ ப்ரதாநோ-பலீ, யேஷாஂ தே வாயுப்ரதாநாஃ| ததா, குபிதாஃ-க்ருத்தாஃ| கே தே ? தாதவோ-வாதாதயஃ, காஸஂ குர்வந்தி| கைஃ குபிதாஃ ? யக்ஷ்மாயநைஃ-யக்ஷ்மநிதாநோக்தைஃ ஸாஹஸாதிபிஃ| ததஃ-அநந்தரஂ, பூதிபூயோபமஂ பீதஂ விஸ்ரஂ ததா ஹரிதலோஹிதஂ ஷ்டீவேத்| ததா, பார்ஶ்வேலுச்யேதே இவ-ஸ்தாநாத்ப்ரச்யாவ்யேதே இவ| ஹதயஂ ச பததீவ-ப்ரஶ்யதீவ| ததா, அஸ்ய-க்ஷயஜகாஸிநஃ, அகஸ்மாத்-நிமித்தமந்தரேணாபி, உஷ்ணஶீதேச்சா பவதி| கதாசிச்சீதார்தோऽபி நோஷ்ணமபிலஷதி, கதாசிதத்யுஷ்ணக்லாந்தோऽபி ந ஶீதமபிலஷதி| ததா, பஹ்வாஶித்வாதயஃ ஸ்யுஃ| ததஃ-அநந்தரஂ, ஸர்வாணி க்ஷயரூபாணி-பீநஸஶ்வாஸாதீநி, அஸ்யாவிர்பவந்தி|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

இத்யேஷ க்ஷயஜஃ காஸஃ க்ஷீணாநாஂ தேஹநாஶநஃ| யாப்யோ வா பலிநாஂ, தத்வத் க்ஷதஜோऽபிநவௌ து தௌ||௩௬|| ஸித்யேதாமபி ஸாநாத்யாத்| |௩௭|

ஸ௦-இத்யேஷஃ-ஏவமாதிரூபஃ, க்ஷயஜஃ காஸஃ க்ஷீணாநாஂ தேஹநாஶநஃ| பலிநாஂ-அக்ஷீணாநாஂ, யாப்யோ வா தேஹநாஶநோ வேதி வாஶப்தஸ்யார்தஃ| தத்வத்-க்ஷயஜகாஸவத்| க்ஷதஜஃ காஸஃ க்ஷீணாநாஂ தேஹநாஶநோ பலவதாஂ யாப்யோ வா தேஹநாஶநோ வா பவதி| அபிநவௌ து தௌ-நவோத்திதௌ புநஃ க்ஷயக்ஷதஜகாஸௌ, பலிநாஂ ஸித்யேதாமபி; ந கேவலமஸாத்யயாப்யாவித்யபிஶப்தேந த்யோத்யதே| குதஃ ஸித்யேதாம் ? ஸாநாத்யாத்-சதுஷ்பாத்ஸம்பத்தேரித்யர்தஃ| இதாநீஂ ஶேஷாணாமபி காஸாநாஂ ஸாத்யயாப்யவிபாகஂ நிரூபயதி-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

இதாநீஂ ஶேஷாணாமபி காஸாநாஂ ஸாத்யயாப்யவிபாகஂ நிரூபயதி - - - - ஸாத்யா தோஷைஃ பதக் த்ரயஃ| மிஶ்ரா யாப்யா த்வயாத்ஸர்வே ஜரஸா ஸ்தவிரஸ்ய ச||௩௭||

ஸ௦-பதக்தோஷைஃ-வாதபித்தஶ்லேஷ்மபிஃ, யே ஜாதாஸ்த்ரயஃ காஸாஸ்தே ஸாத்யாஃ| யே புநருத்தரகாலமாஹாரவிஹாராதிநா மிஶ்ராஃ-மிஶ்ரலக்ஷணாஃ ஸம்பந்நாஃ, தே யாப்யாஃ| கிஂ ஸர்வ ஏவ மிஶ்ரதோஷோத்பந்நா யாப்யாஃ ? நேத்யாஹ-த்வயாத்,- தோஷத்வயாத், யே மிஶ்ராஃ ஸம்பந்நாஸ்தே யாப்யாஃ| ந புநர்தோஷத்ரயாத்யே மிஶ்ரலக்ஷணாஸ்தேऽபி யாப்யா இதி த்வயக்ரஹணாத் ப்ரதிபாதயதி| ஸர்வே-காஸா யே ஸாத்யா உக்தாஃ பதக்தோஷஜாஸ்தேऽபி, ஜரஸா-ஜரயா ஹேதுபூதயா, ஸ்தவிரஸ்யோத்பந்நா யாப்யாஃ| வத்தோ ஹி நிஷ்காஸ ஏவ யாப்யாநாம்| ததா சோவாச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௧௩) - "வத்தோ யாப்யாநாம்|" இதி|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

காஸாச்ச்வாஸக்ஷயச்சர்திஸ்வரஸாதாதயோ கதாஃ| பவந்த்யுபேக்ஷயா யஸ்மாத்தஸ்மாத்தஂ த்வரயா ஜயேத்||௩௮|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ரக்தபித்தகாஸநிதாநஂ நாம ததீயோऽத்யாயஃ||௩||

ஸ௦-[ யஸ்மாத்- ] யதஃ காரணாத், காஸாதுபேக்ஷயா ஸஹகாரிகாரணபூதயா ஶ்வாஸாதயோ ரோகா பவந்தி, தஸ்மாத் தஂ-காஸஂ, த்வரயா-ஶீக்ரமேவ, ஜயேத்| ஆதிஶப்தேநாத்ர பீநஸாதயோ யக்ஷ்மநிதாநோக்தா கஹ்யந்த இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ரக்தபித்தகாஸநிதாநஂ நாம ததீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௩||