Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
அதாதோ ரக்தபித்தகாஸநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ|
இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ|
(கத்யஸூத்ரே)|௨|
View original
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
பஶோஷ்ணதீக்ஷ்ணகட்வம்லலவணாதிவிதாஹிபிஃ|
கோத்ரவோத்தாலகைஶ்சாந்நைஸ்தத்யுக்தைரதிஸேவிதைஃ||௧||
குபிதஂ பித்தலைஃ பித்தஂ த்ரவஂ ரக்தஂ ச மூர்ச்சிதே|
தே மிதஸ்துல்யரூபத்வமாகம்ய வ்யாப்நுதஸ்தநும்||௨||
View original
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः|
कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१||
कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते|
ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
ஏவமாஶங்க்யாஹ - - - - பித்தஂ ரக்தஸ்ய விகதேஃ ஸஂஸர்காத்தூஷணாதபி|
கந்தவர்ணாநுவத்தேஶ்ச ரக்தேந வ்யபதிஶ்யதே||௩||
View original
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि|
गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
தத்கதமேதத் ? இத்யாஹ - - - - ப்ரபவத்யஸஜஃ ஸ்தாநாத்ப்லீஹதோ யகதஶ்ச தத்|
|௪|
View original
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्|
|४|
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
அதாஸ்ய பூர்வரூபாண்யாஹ - |
ஶிரோகுருத்வமருசிஃ ஶீதேச்சா தூமகோऽம்லகஃ||௪||
சர்திஶ்சர்திதபைபத்ஸ்யஂ காஸஃ ஶ்வாஸோ ப்ரமஃ க்லமஃ|
லோஹலோஹிதமத்ஸ்யாமகந்தாஸ்யத்வஂ ஸ்வரக்ஷயஃ||௫||
ரக்தஹாரித்ரஹரிதவர்ணதா நயநாதிஷு|
நீலலோஹிதபீதாநாஂ வர்ணாநாமவிவேசநம்||௬||
ஸ்வப்நே தத்வர்ணதர்ஶித்வஂ பவத்யஸ்மிந் பவிஷ்யதி|
|௭|
View original
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - |
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४||
छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः|
लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५||
रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु|
नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६||
स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति|
|७|
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
தத்ரோர்த்வகமாஹ - |
ஊர்த்வஂ நாஸாக்ஷிகர்ணாஸ்யைர்மேட்ரயோநிகுதைரதஃ||௭||
குபிதஂ ரோமகூபைஶ்ச ஸமஸ்தைஸ்தத்ப்ரவர்ததே|
|௮|
View original
तत्रोर्ध्वगमाह - |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७||
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते|
|८|
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
|
ஊர்த்வஂ ஸாத்யஂ கபாத்யஸ்மாத்தத்விரேசநஸாதநம்||௮||
பஹ்வௌஷதஂ ச, பித்தஸ்ய விரேகோ ஹி வரௌஷதம்|
அநுபந்தீ கபோ யஶ்ச தத்ர தஸ்யாபி ஶுத்திகத்||௯||
கஷாயாஃ ஸ்வாதவோऽப்யஸ்ய விஶுத்தஶ்லேஷ்மணோ ஹிதாஃ|
கிமு திக்தாஃ கஷாயா வா யே நிஸர்காத்கபாபஹாஃ||௧௦||
View original
|
ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८||
बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्|
अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९||
कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः|
किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
அதோ யாப்யஂ சலாத்யஸ்மாத்தத்ப்ரச்சர்தநஸாதநம்|
அல்பௌஷதஂ ச பித்தஸ்ய வமநஂ ந வரௌஷதம்||௧௧||
அநுபந்தீ சலோ யஶ்ச ஶாந்தயேऽபி ந தஸ்ய தத்|
கஷாயாஶ்ச ஹிதாஸ்தஸ்ய மதுரா ஏவ கேவலம்||௧௨||
View original
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्|
अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११||
अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्|
कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
கபமாருதஸஂஸஷ்டமஸாத்யமுபயாயநம்|
அஶக்யப்ராதிலோம்யத்வாதபாவாதௌஷதஸ்ய ச||௧௩||
ந ஹி ஸஂஶோதநஂ கிஞ்சிதஸ்த்யஸ்ய ப்ரதிலோமகம்|
ஶோதநஂ ப்ரதிலோமஂ ச ரக்தபித்தே பிஷ்க்ஜிதம்||௧௪||
ஏவமேவோபஶமநஂ ஸர்வஶோ வித்யதே|
ஸஂஸஷ்டேஷு ஹி தோஷேஷு ஸர்வஜிச்சமநஂ ஹிதம்||௧௫||
View original
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्|
अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३||
न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्|
शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४||
एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते|
संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
தத்ர தோஷாநுகமநஂ ஸிராஸ்ர இவ லக்ஷயேத்|
|௧௬|
View original
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्|
|१६|
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
|
உபத்ரவாஶ்சஂ விகதிஜ்ஞாநதஸ்தேஷு சாதிகம்||௧௬||
ஆஶுகாரீ யதஃ காஸஸ்தமேவாதஃ ப்ரவக்ஷ்யதி|
|௧௭|
View original
|
उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६||
आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति|
|१७|
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
|
பஞ்ச காஸாஃ ஸ்மதா வாதபித்தஶ்லேஷ்மக்ஷதக்ஷயைஃ||௧௭||
View original
|
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
க்ஷயாயோபேக்ஷிதாஃ ஸர்வே|
|௧௮|
View original
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे|
|१८|
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
பலிநஶ்சோத்தரோத்தரம்|
|௧௮|
View original
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्|
|१८|
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
தேஷாஂ காஸாநாஂ பூர்வரூபமாஹ - |
தேஷாஂ பவிஷ்யதாஂ ரூபஂ கண்டே கண்டூரரோசகஃ||௧௮||
ஶூகபூர்ணாபகண்டத்வம்|
|௧௯|
View original
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - |
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८||
शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्|
|१९|
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
அதுநா ஸர்வகாஸாநாஂ ஸம்ப்ராப்திஂ தர்ஶயதி - தத்ராதோ விஹதோऽநிலஃ|
ஊர்த்வஂ ப்ரவத்தஃ ப்ராப்யோரஸ்தஸ்மிந் கண்டே ச ஸஂஸஜந்||௧௯||
ஶிரஃஸ்ரோதாஂஸி ஸம்பூர்ய ததோऽங்காந்யுத்க்ஷிபந்நிவ|
க்ஷிபந்நிவாக்ஷிணீ பஷ்டமுரஃ பார்ஶ்வே ச பீடயந்||௨௦||
ப்ரவர்ததே ஸ வக்த்ரேண பிந்நகாஂஸ்யோபமத்வநிஃ|
|௨௧|
View original
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः|
ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९||
शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव|
क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०||
प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः|
|२१|
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
நநு, கதமேகரூபாயாஂ காஸஸம்ப்ராப்தௌ ஸத்யாமநேகரூபதா காஸருக்த்வநீநாஂ ஜாயதே ? இத்யாஹ - |
ஹேதுபேதாத்ப்ரதீகாதபேதோ வாயோஃ ஸரஂஹஸஃ||௨௧||
யத்ருஜாஶப்தவைஷம்யஂ காஸாநாஂ ஜாயதே ததஃ|
|௨௨|
View original
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - |
हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१||
यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः|
|२२|
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
அதுநா வாதகாஸஸ்ய நிதாநாதிநிர்தேஶார்தமாஹ - |
குபிதோ வாதலைர்வாதஃ ஶுஷ்கோரஃகண்டவக்க்ரதாம்||௨௨||
ஹத்பார்ஶ்வோரஃஶிரஃஶூலஂ மோஹக்ஷோபஸ்வரக்ஷயாந்|
கரோதி ஶுஷ்கஂ காஸஂ ச மஹாவேகருஜாஸ்வநம்||௨௩||
ஸோऽங்கஹர்ஷீ கபஂ ஶுஷ்கஂ கச்ச்ராந்முக்த்வாऽல்பதாஂ வ்ரஜேத்|
|௨௪|
View original
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - |
कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२||
हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्|
करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३||
सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्|
|२४|
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
|
பித்தாத்பீதாக்ஷிகபதா திக்தாஸ்யத்வஂ ஜ்வரோ ப்ரமஃ||௨௪||
பித்தாஸக்வமநஂ தஷ்ணா வைஸ்வர்யஂ தூமகோऽம்லகஃ|
ப்ரததஂ காஸவேகேந ஜ்யோதிஷாமிவ தர்ஶநம்||௨௫||
View original
|
पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४||
पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः|
प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
கபாதுரோऽல்பருட்மூர்த்தஹதயஂ ஸ்திமிதஂ குரு|
கண்டோபலேபஃ ஸதநஂ பீநஸச்சர்த்யரோசகாஃ||௨௬||
ரோமஹர்ஷோ கநஸ்நிக்தஶ்வேதஶ்லேஷ்மப்ரவர்தநம்|
|௨௭|
View original
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु|
कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६||
रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्|
|२७|
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
இதாநீஂ க்ஷதகாஸஸ்ய நிதாநாதி நிரூபயதி - - - - |
யுத்தாத்யைஃ ஸாஹஸைஸ்தைஸ்தைஃ ஸேவிதைரயதாபலம்||௨௭||
உரஸ்யந்தஃக்ஷதே வாயுஃ பித்தேநாநுகதோ பலீ|
குபிதஃ குருதே காஸஂ கபஂ தேந ஸஶோணிதம்||௨௮||
பீதஂ ஶ்யாவஂ ச ஶுஷ்கஂ ச க்ரதிதஂ குதிதஂ பஹு|
ஷ்டீவேத்கண்டேந ருஜதா விபிந்நேநேவ சோரஸா||௨௯||
ஸூசீபிரிவ தீக்ஷ்ணாபிஸ்துத்யமாநேந ஶூலிநா|
பர்வபேதஜ்வரஶ்வாஸதஷ்ணாவைஸ்வர்யகம்பவாந்||௩௦||
பாராவத இவாகூஜந் பார்ஶ்வஶூலீ ததோऽஸ்ய ச|
க்ரமாத்வீர்யஂ ருசிஃ பக்தா பலஂ வர்ணஶ்ச ஹீயதே||௩௧||
க்ஷீணஸ்ய ஸாஸங்மூத்ரத்வஂ ஸ்யாச்ச பஷ்டகடீக்ரஹஃ|
|௩௨|
View original
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - |
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७||
उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली|
कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८||
पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु|
ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना|
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०||
पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च|
क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१||
क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः|
|३२|
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
இதாநீஂ க்ஷயகாஸலக்ஷணஂ நிரூபயதி - - - - |
வாயுப்ரதாநாஃ குபிதா தாதவோ ராஜயக்ஷ்மிணஃ||௩௨||
குர்வந்திஃ யக்ஷ்மாயதநைஃ காஸஂ ஷ்டீவேத்கபஂ ததஃ|
பூதிபூயோபமஂ பீதஂ விஸ்ரஂ ஹரிதலோஹிதம்||௩௩||
லுச்யேத இவ பார்ஶ்வே ச ஹதயஂ பததீவ ச|
அகஸ்மாதுஷ்ணஶீதேச்சா பஹ்வாஶித்வஂ பலக்ஷயஃ||௩௪||
ஸ்நிக்தப்ரஸந்நவக்க்ரத்வஂ ஶ்ரீமத்தஶநநேத்ரதா|
ததோऽஸ்ய க்ஷயரூபாணி ஸர்வாண்யாவிர்பவந்தி ச||௩௫||
View original
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - |
वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२||
कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः|
पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३||
लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च|
अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४||
स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता|
ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
இத்யேஷ க்ஷயஜஃ காஸஃ க்ஷீணாநாஂ தேஹநாஶநஃ|
யாப்யோ வா பலிநாஂ, தத்வத் க்ஷதஜோऽபிநவௌ து தௌ||௩௬||
ஸித்யேதாமபி ஸாநாத்யாத்|
|௩௭|
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः|
याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६||
सिध्येतामपि सानाथ्यात्|
|३७|
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
இதாநீஂ ஶேஷாணாமபி காஸாநாஂ ஸாத்யயாப்யவிபாகஂ நிரூபயதி - - - - ஸாத்யா தோஷைஃ பதக் த்ரயஃ|
மிஶ்ரா யாப்யா த்வயாத்ஸர்வே ஜரஸா ஸ்தவிரஸ்ய ச||௩௭||
View original
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः|
मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
காஸாச்ச்வாஸக்ஷயச்சர்திஸ்வரஸாதாதயோ கதாஃ|
பவந்த்யுபேக்ஷயா யஸ்மாத்தஸ்மாத்தஂ த்வரயா ஜயேத்||௩௮||
இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ரக்தபித்தகாஸநிதாநஂ நாம ததீயோऽத்யாயஃ||௩||
View original
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः|
भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||