3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

జ్వరనిదానాదనంతరం రక్తపిత్తనిదానమారభ్యతే| యతో జ్వర ఊష్మణా వినా న సంభవతి, పిత్తం చ వినా న కదాచిదూష్మా| తస్మాజ్జ్వరనిదానాదూర్ధ్వం రక్తపిత్తనిదానమిదానీమారబ్ధుం యుక్తమిత్యాహ-

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో రక్తపిత్తకాసనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|

స0-వ్యాఖ్యాఽస్య పూర్వవత్|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

భృశోష్ణతీక్ష్ణకట్వమ్లలవణాదివిదాహిభిః| కోద్రవోద్దాలకైశ్చాన్నైస్తద్యుక్తైరతిసేవితైః||1|| కుపితం పిత్తలైః పిత్తం ద్రవం రక్తం చ మూర్చ్ఛితే| తే మిథస్తుల్యరూపత్వమాగమ్య వ్యాప్నుతస్తనుం||2||

స0-భృశశబ్దస్యోష్ణాదిభిర్విదాహ్యంతైః సంబంధః| ఆదిశబ్దేనాత్ర క్షారాదయో గృహ్యంతే| భృశోష్ణాదిభిరన్నైః పిత్తలైరతిసేవితైర్ద్రవం-ద్రవస్వభావం, యత్ పిత్తం తత్ కుపితం-దుష్టం, తథా రక్తం కుపితం, తైరేవాతిసేవితైః| అతిసేవనం చోభయతా భవతి,-చిరకాలమభ్యవహృతైస్తథాఽతిమాత్రాభ్యవహృతైః| న కేవలమేతైర్యావత్ కోద్రవోద్దాలకైశ్చాన్నైః| తదిత్యనేన భృశోష్ణాదీని పరామృశ్యంతే| తైర్యుక్తైః-మిశ్రితైః కోద్రవోద్దాలకైశ్చాన్నైరతిసేవితైః కుపితం పిత్తం తథా రక్తం చ భవతి| తే-ద్వే అపి రక్తపిత్తే, మూర్చ్ఛితే-మిశ్రతాం గతే, మిథః-పరస్పరం, తుల్యరూపత్వం-సమవర్ణత్వం, ఆగమ్య-ప్రాప్య, సర్వాం తనుం-దేహం, వ్యాప్నుతో-వ్యశ్ర్నువాతే| నను, భృశోష్ణాదీనాం పిత్తలత్వావ్యభిచారాత్ కిమర్థం పిత్తలైరిత్యుక్తం ? బ్రూమః| దాడిమామలకసైంధవేష్వమ్లలవణాదిషు వ్యభిచారాత్| తథాహి-దాడిమామలకసైంధవాన్యమ్లలవణాన్యపి పిత్తం న కురుతే| అపి చ న కేవలం భృశోష్ణాదియుక్తైః కుపితం పిత్తం రక్తం చ| యావదన్యైరపి పిత్తలైరభృశోష్ణాదిస్వభావైర్వ్రీహిప్రభృతిభిరతిసేవితైః కుపితం పిత్తం చేతి ప్రతిపాదనార్థం పిత్తలైరిత్యుక్తం| నను, ఏవం సతి పిత్తలైరిత్యేవ నిర్దేశః కర్తుం యుక్త ఉభయానుగ్రహార్థః| తథా చ భృశోష్ణాదీని తథాఽన్యాన్యప్యభృశోష్ణాదీని వ్రీహిప్రభృతీన్యేవం గృహీతాని భవంతి| అస్త్యేవైతత్| కింతు పిత్తలత్వసామాన్యాద్గృహీతానామపి భృశోష్ణాదీనాముపాదానం కృతమతిశయద్యోతనార్థం| యథా భృశోష్ణాదీన్యతిశయేన పిత్తం రక్తం చ కోపయంతి, న తథాఽన్యాని వ్రీహిప్రభృతీని| అత ఏవ కోద్రవోద్దాలకౌ శీతవీర్యావపి భృశోష్ణాదిద్రవ్యయుతౌ పిత్తస్య కర్తారౌ భవతః| భృశోష్ణాదీనామతిపిత్తలత్వాత్| నను, పిత్తస్య ద్రవమితి విశేషణమయుక్తం, వ్యభిచారాభావాత్| తథా చ తంత్రకృజ్జగౌ (హృ. సూ. అ. 1|11)- "పిత్తం సస్నేహస్తీక్ష్ణోష్ణం లఘు విస్రం సరం ద్రవం|" ఇతి| అత్రోచ్యతే| పిత్తమద్రవమప్యస్తి| కథం జ్ఞాయతే ? గ్రంథకారవచనాత్| తథా చోవాచ తంత్రకృత్ (హృ. సూ. అ. 12|90)- "పిత్తం పంచాత్మకం తత్ర పక్వామాశయమధ్యగం| పంచభూతాత్మకత్వేఽపి యత్తైజసగుణోదయాత్|| త్యక్తద్రవత్వం" ఇత్యాది| తస్మాత్ యద్ద్రవరూపం పిత్తం తద్భృశోష్ణాదిభిః కుపితం రక్తపిత్తే కారణం, న పునర్యత్ త్యక్తద్రవత్వం-కఠినతాం ప్రాప్తం, ఇతి ప్రతిపాదయితుం ద్రవగ్రహణం| నను, యది తుల్యరూపత్వం పిత్తరక్తే ప్రాప్తే, తత్కథమీదృశో నిర్దేశ ఉపపద్యతే ? " అధోగం యాపయేద్రక్తం" (హృ. చి. అ. 2|2) ఇతి| ఏవమాదౌ హి రక్తస్య పిత్తసహితస్యైవ నిర్దేశో యుక్తో "రక్తపిత్తమధోగం యాపయేత్" ఇతి|

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

ఏవమాశంక్యాహ - - - - పిత్తం రక్తస్య వికృతేః సంసర్గాద్దూషణాదపి| గంధవర్ణానువృత్తేశ్చ రక్తేన వ్యపదిశ్యతే||3||

స0-పిత్తం రక్తేన వ్యపదిశ్యతే| యస్మాత్ పిత్తం రక్తస్య వికృతిః-వికారో, రక్తాదుత్పన్నమిత్యర్థః| తథా చోక్తం (హృ. శా. అ. 3|63) - "కఫః పిత్తం మలాః స్వేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||" ఇతి| తథా, సంసర్గాత్-అన్యోన్యమిశ్రీభావాత్| తథా, దూషణాదపి-యస్మాద్రక్తం పిత్తేనాశ్వేఛ దూష్యతే, తథా రక్తదూషణైః పిత్తమపి దూష్యతే, తాత్స్థ్యాత్| తథా చ గ్రంథః (హృ. సూ. అ. 11|27) - "యదేకస్య తదన్యస్య వర్ద్ధనక్షపణౌషధం|" ఇతి| అన్యే తు ధాతవో న తథా దూష్యంతే యథా పిత్తం| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 11|26)- "తత్రాస్థిని స్థితో వాయుః పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః|" ఇతి| తథా, గంధవర్ణానువృత్తేశ్చ| గంధశ్చ వర్ణశ్చ గంధవర్ణౌ, తయోరనువృత్తిః-అనుకరణం గంధవర్ణానువృత్తిః| కస్య గంధవర్ణో ? ప్రకృతత్వాద్రక్తస్య యాదృశౌ గంధవర్ణౌ తాదృశావపి పిత్తస్య| ఏవం చ రక్తేన తత్ వ్యపదిశ్యతే| తస్మాత్ " అధోగం యాపయేద్రక్తం" ఇత్యాదినిర్దేశో యుక్త ఏవ| నను, రక్తస్య శరీరే స్వాభావికం ప్రమాణముక్తమష్టావేవాంజలయః| ప్రకోపమాపన్నం త్వాఢకాదిసంఖ్యాతమపి దృశ్యతే|

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

తత్కథమేతత్ ? ఇత్యాహ - - - - ప్రభవత్యసృజః స్థానాత్ప్లీహతో యకృతశ్చ తత్| |4|

స0-అసృజః స్థానాత్ తత్-పిత్తమూర్చ్ఛితం రక్తం, ప్రభవతి-ప్రకర్షేణ భవతి వర్ధతే| తస్మాద్బహుత్వమస్య యుక్తమేవ| కిం తదసృజః స్థానం ? యతస్తత్ప్రభవతీత్యాహ-ప్లీహతో యకృతశ్చేతి |

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

అథాస్య పూర్వరూపాణ్యాహ - | శిరోగురుత్వమరుచిః శీతేచ్ఛా ధూమకోఽమ్లకః||4|| ఛర్దిశ్ఛర్దితబైభత్స్యం కాసః శ్వాసో భ్రమః క్లమః| లోహలోహితమత్స్యామగంధాస్యత్వం స్వరక్షయః||5|| రక్తహారిద్రహరితవర్ణతా నయనాదిషు| నీలలోహితపీతానాం వర్ణానామవివేచనం||6|| స్వప్నే తద్వర్ణదర్శిత్వం భవత్యస్మిన్ భవిష్యతి| |7|

స0-శిరోగురుత్వాదికమస్మిన్-రక్తపిత్తే, భవిష్యతి సతి భవతి| ఛర్దితే-వమితే, బైభత్స్యం-జుగుప్సా| స్వప్నే-స్వప్నావస్థాయాం, తద్వర్ణదర్శిత్వం-రక్తవర్ణాకారం పశ్యతి| తచ్చ రక్తపిత్తం త్రివిధమూర్ధ్వగమధోగముభయమార్గగం చ|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

తత్రోర్ధ్వగమాహ - | ఊర్ధ్వం నాసాక్షికర్ణాస్యైర్మేఢ్రయోనిగుదైరధః||7|| కుపితం రోమకూపైశ్చ సమస్తైస్తత్ప్రవర్తతే| |8|

స0-ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తం కుపితం నాసాదిభిః సప్తభిర్ద్వారైః ప్రవర్తతే| అధోగం రక్తపిత్తం కుపితం మేఢ్రయోనిగుదైస్త్రిభిర్ద్వారైః ప్రవర్తతే| ప్రాణ్యంగానాం ద్వంద్వ ఏకవదిత్యస్య ప్రాయికత్వాద్బహువచనమత్ర న దుష్టం| తథా రోమకూపైః సమస్తైః| చశబ్దాన్నాసాక్షికర్ణాస్యమేఢ్రయోనిగుదైరుభయమార్గముభయమార్గాభ్యాం తత్-రక్తపిత్తం, ప్రవర్తతే|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ఊర్ధ్వం సాధ్యం కఫాద్యస్మాత్తద్విరేచనసాధనం||8|| బహ్వౌషధం చ, పిత్తస్య విరేకో హి వరౌషధం| అనుబంధీ కఫో యశ్చ తత్ర తస్యాపి శుద్ధికృత్||9|| కషాయాః స్వాదవోఽప్యస్య విశుద్ధశ్లేష్మణో హితాః| కిము తిక్తాః కషాయా వా యే నిసర్గాత్కఫాపహాః||10||

స0-ఊర్ధ్వం-ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తం, సాధ్యం| యస్మాత్కారణాత్ కఫాదధికాజ్జాయతే| తచ్చ విరేచనసాధనం| సాధ్యతేఽనేనేతి సాధనం,-చికిత్సితం| తచ్చ-ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తం, బహ్వౌషధం| బహు ఔషధం యస్య తద్బహ్వౌషధం,-అనేకసాధనం, మధురకషాయతిక్తద్రవ్యసాధ్యత్వాత్| అపిచ, యస్మాద్విరేకః పిత్తస్య వరౌషధం| తథా చోక్తం (చ. సూ. అ. 25|40) - "విరేచనం పిత్తహరాణాం|" ఇతి| యశ్చ [ తత్ర- ] తస్మిన్నూర్ధ్వగే రక్తపిత్తాఖ్యే వ్యాధౌ, కఫోఽనుబంధీ| తస్య-అనుబంధినః కఫస్య, విరేచనం శుద్ధికృత్-శోధనం కరోతి| అతో హేతోరూర్ధ్వగం రక్తపిత్తం సాధ్యం| కషాయాః-స్వరసకల్కశ్రృతశీతఫాంటాఖ్యాః, తే స్వాదవోఽపి హితాః, వ్యాధిప్రతిపక్షత్వాత్| న తు దోషప్రతిపక్షతాద్వారేణ, దోషసమానత్వాత్తేషాం| అథవా కేచన మకుష్ఠతండులీయాదిసంబంధినో వ్యాధిప్రతిపక్షాస్తథా రూక్షత్వాద్దోషప్రతిపక్షా ఇతి శ్లేష్మణోఽపి హితాః| అపిశబ్దాత్తిక్తాదయోఽపి| విశుద్ధో-వాతాద్యదూషితః, శ్లేష్మా యస్య స తస్య| కిము-కింపునః, తిక్తాః కషాయాశ్చ యే స్వరసాదయస్తేఽప్యస్య-ఊర్ధ్వగస్య రక్తపిత్తాఖ్యస్య వ్యాధేరథవా తద్వతో నరస్య విశుద్ధశ్లేష్మణో, హితాః| వ్యాధిప్రతిపక్షత్వాద్దోషప్రతిపక్షత్వాచ్చ యే నిసర్గాత్-స్వభావాత్, కఫఘ్నాః|

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

అధో యాప్యం చలాద్యస్మాత్తత్ప్రచ్ఛర్దనసాధనం| అల్పౌషధం చ పిత్తస్య వమనం న వరౌషధం||11|| అనుబంధీ చలో యశ్చ శాంతయేఽపి న తస్య తత్| కషాయాశ్చ హితాస్తస్య మధురా ఏవ కేవలం||12||

స0-అధో యాప్యం-అధోగం రక్తపిత్తం యాప్యం| కస్మాత్ ? యస్మాచ్చలాత్-వాతాదధికాత్, 'ఉత్పద్యతే ఇత్యధ్యాహార్యం| తచ్చ-అధోగం రక్తపిత్తం, ప్రచ్ఛర్దనసాధనం| ప్రచ్ఛర్దనం-వమనం, సాధనం-చికిత్సితం, యస్య తదేవం| తథా, అల్పమౌషధం-చికిత్సితం, యస్య తదల్పౌషధం, నోర్ధ్వగరక్తపిత్తవద్బహ్వౌషధం| కథం ? ఇత్యాహ-యస్మాదయం రోగః పిత్తప్రధానః| పిత్తే చ వమనం న వరౌషధం-శ్రేష్ఠమౌషధం న భవతి| కఫే హి వమనం ప్రధానముక్తం| అల్పౌషధత్వే ద్వితీయం హేతుమాహ-కషాయాశ్చేత్యాది| తస్య-అధోగస్య రక్తపిత్తస్య, మధురా ఏవ కేవలం కషాయా హితాః-పథ్యాః, న తిక్తాః కషాయాశ్చ, తేషాం వాతకోపకారణత్వాత్| తథా, అస్య చలో-వాయుః, యోఽనుబంధీ-అనుబలత్వేన స్థితః, తస్యాపి వాయోర్న తత్-వమనం, శాంతయే-శాంత్యర్థం|

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

కఫమారుతసంసృష్టమసాధ్యముభయాయనం| అశక్యప్రాతిలోమ్యత్వాదభావాదౌషధస్య చ||13|| న హి సంశోధనం కించిదస్త్యస్య ప్రతిలోమగం| శోధనం ప్రతిలోమం చ రక్తపిత్తే భిష్గ్జితం||14|| ఏవమేవోపశమనం సర్వశో విద్యతే| సంసృష్టేషు హి దోషేషు సర్వజిచ్ఛమనం హితం||15||

స0-ఉభయాయనం-మార్గద్వయప్రపన్నం, కఫమారుతసంసృష్టమసాధ్యం-సాధయితుమశక్యం| అసాధ్యత్వే హేతుద్వయమాహ-అశక్యప్రాతిలోమ్యత్వాదిత్యాది| అనులోమవిపరీతః-ప్రతిలోమః, తస్య భావః ప్రాతిలోమ్యం| అశక్యం-కర్తుమశక్యం ప్రాతిలోమ్యం యస్య రక్తస్య తదశక్యప్రాతిలోమ్యం| తస్య భావోఽశక్యప్రాతిలోమ్యత్వం| తస్మాదుభయాయనం రక్తపిత్తమసాధ్యం| అభావాదౌషధస్య చ,-ఏతద్యోగ్యౌషధాసంపత్తేశ్చైతదసాధ్యం| నను, కథమేవముచ్యతే ? ఇత్యాహ-న హీత్యాది| హి-యస్మాత్, తదస్య సంశోధనం ప్రతిలోమగం న కించిదస్తి| యచ్చ ప్రతిలోమగం సంశోధనం తద్రక్తపిత్తే భిషగ్జితం-ఔషధం| తచ్చ తథాభూతమౌశధం న సంభవతి యత్తత్ర సంశమనార్థం దీయతే| యద్యధోమార్గాపేక్షయా దీయతే తదానీమూర్ధ్వభాగప్రవృత్తం రక్తం ప్రవృద్ధం సంపద్యతే| అథోర్ధ్వమార్గాపేక్షయా విరేచనముపయుజ్యతే తదాఽధోగం రక్తపిత్తం వర్ద్ధతే| ఏవమస్య ప్రతిలోమగమౌషధం శోధనం న సంభవతి| తస్మాదౌషధస్యాభావః| భిషగ్జితమితి భిషక్ఽఽశబ్దాత్ కండ్వాదియగంతాన్నిష్ఠా ఇట్చ| స్వభావాచ్చాయం భేషజవాచీ| నను, ఉభయాయనస్య రక్తపిత్తస్య సంశోధనరూపమౌషధం మా భవతు| శమనరూపం త్వౌషధమస్య శమాయ భవిష్యతీతి "అభావాదౌషధస్య చ" ఇత్యయుక్తముదితం, ఇత్యాశంక్యాహ-ఏవమేవేత్యాది| యథా శోధనమస్య-ఉభయాయనస్య, శమనాయ న సంభవతి తథా శమనమపి యదౌషధం తదప్యేతస్య శమనం న సంభవతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-సంసృష్టేష్విత్యాది| హి-యస్మాత్, సంసృష్టేషు త్రిషు దోషేషు యత్సర్వజిచ్ఛమనం తద్ధితం| తచ్చ సంతర్పణాపతర్పణరూపత్వాద్ద్వివిధం| తత్ర యది సంతర్పణం బృంహణం శమనమధోమార్గప్రవృత్తరక్తపిత్తదోషాపేక్షయా మారుతశాంత్యర్థముపయుజ్యతే తదా తచ్ఛాంతిం కుర్వతో రక్తపిత్తవికారకరణస్య శ్లేష్మణో వృద్ధయే సంపద్యతే| అథాపతర్పణమూర్ధ్వభాగప్రవృత్తదోషాపేక్షయా కఫశాంత్యర్థముపయుజ్యతే తదానీం తస్య శాంతిం కుర్వతోఽధోగరక్తపిత్తస్య కారణం వాయుం ప్రకోపయేత్| న చోభయాత్మకమేకం నృసింహరూపవత్ శమనమస్తి యత్ప్రయోజితముభయాయనస్య శమనాయ స్యాత్| తస్మాదుభయాయనమసాధ్యం|

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

తత్ర దోషానుగమనం సిరాస్ర ఇవ లక్షయేత్| |16|

స0-తత్ర-తస్మిన్ రక్తపిత్తే, దోషానుగమనం-వాతపిత్తశ్లేష్మణామనుబంధం, సిరాస్ర ఇవ-సిరావ్యధవిధ్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 27|40) - "వాతాచ్ఛ్యావారుణం రూక్షం" ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టేన లక్షణేన లక్షితం, లక్షయేత్|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| ఉపద్రవాశ్చం వికృతిజ్ఞానతస్తేషు చాధికం||16|| ఆశుకారీ యతః కాసస్తమేవాతః ప్రవక్ష్యతి| |17|

స0-ఉపద్రవాంశ్చ వికృతిజ్ఞానతో లక్షయేదితి యోజ్యం| వికృతిజ్ఞానశబ్దేన వికృతివిజ్ఞానీయః (హృ. శా. అ. 5) ఉపలక్ష్యతే| తేషు చ-ఉపద్రవేషు మధ్యే, యః కాసాఖ్య ఉపద్రవః స ఆశుకారీ-క్షిప్రం మారయతి, యతోఽతస్తమేవ రక్తపిత్తనిదానానంతరం ప్రకర్షేణ నిదానప్రాగ్రూపాదిభిర్వక్ష్యతి-భణిష్యతి, తంత్రకృత్|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| పంచ కాసాః స్మృతా వాతపిత్తశ్లేష్మక్షతక్షయైః||17||

స0-పృథగ్దోషైస్త్రయః క్షయేణైక ఇతి కాసాః పంచైవ స్మృతాః| నను, యది పంచైవ కాసాస్తత్కథం భణిష్యతి ? (హృ. చి. అ. 3|1) - "కేవలానిలజం కాసం స్నేహైరాదావుపాచరేత్|" ఇతి| న హ్యన్యదోషయుక్తో వాతికః కాసోఽభిహితః| అపి తు త్రిభిరపి దోషైః పృథగేవోక్తాః కాసాః| తథా, (హృ. చి. అ. 3|25) - "పిత్తకాసే తు సకఫే వమనం సర్పిషా హితం|" తథా, (హృ. చి. అ. 3|27) - "పిత్తకాసే తనుకఫే త్రివృతాం మధురైర్యుతాం| యుంజ్యాద్విరేకాయ యుతాం ఘనశ్లేష్మణి తిక్తకైః||" ఇత్యాది| తథా, అస్మిన్నేవాధ్యాయేఽధ్యేష్యతే (శ్లో. 37) - "సాధ్యా దోషైః పృథక్ త్రయః| మిశ్రా యాప్యా ద్వయాత్" ఇతి| తదేతత్పూర్వాపరవ్యాహతమివ| అత్రోచ్యతే| కాసాః పంచైవ వక్ష్యమాణయా సంప్రాప్త్యా జాయంతే, వస్తుస్వాభావ్యాత్| అనంతరం వాతికకాసే కదాచిదాహారవిహారవశాత్ పిత్తేనానుబంధః కదాచిత్ శ్లేష్మణా జాయతే| పిత్తకాసే తథైవాహారవిహారవశాత్ కదాచిద్వాతేనానుబంధః కదాచిచ్ఛ్లేష్మణేతి| కఫకాసేఽపి తద్వదాహారవిహారవశాత్ వాతేనానుబంధః కదాచిత్పిత్తేన| ఇతి కించిదత్ర పూర్వాపరవ్యాహతత్వం|

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

క్షయాయోపేక్షితాః సర్వే| |18|

స0-సర్వ ఏవ కాసా ఉపేక్షితాః-చికిత్సాం వినా, క్షయాయ సంపద్యంతే, ఉత్తరోత్తరక్రియావస్థాకర్షణాత్| క్షయజోఽప్యుపేక్షితః క్షయాయైవేతి బోధ్యం|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

బలినశ్చోత్తరోత్తరం| |18|

స0-ఉత్తరోత్తరం చైతే కాసా బలినః|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

తేషాం కాసానాం పూర్వరూపమాహ - | తేషాం భవిష్యతాం రూపం కంఠే కండూరరోచకః||18|| శూకపూర్ణాభకంఠత్వం| |19|

స0-తేషాం-కాసానాం, భవిష్యతాం ఉత్పిత్సూనాం, గలే కండూః-ఖర్జూః, తథాఽరోచకః, తథా శూకపూర్ణసదృశకంఠత్వం చ భవతి|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

అధునా సర్వకాసానాం సంప్రాప్తిం దర్శయతి - తత్రాధో విహతోఽనిలః| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తః ప్రాప్యోరస్తస్మిన్ కంఠే చ సంసజన్||19|| శిరఃస్రోతాంసి సంపూర్య తతోఽంగాన్యుత్క్షిపన్నివ| క్షిపన్నివాక్షిణీ పృష్ఠమురః పార్శ్వే చ పీడయన్||20|| ప్రవర్తతే స వక్త్రేణ భిన్నకాంస్యోపమధ్వనిః| |21|

స0-తత్ర-తేషు కాసేషు, అనిలోఽధః-అధస్తాత్, విహతో-విశేషేణాత్యర్థం హతః, ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తోఽనంతరం క్రమేణోరో-హృదయం, ప్రాప్య తస్మిన్-ఉరసి, సంసజన్-అభిష్వజమానః, తథా కంఠేఽపి సంసజన్, అనంతరం శిరస్రోతాంసి సంపూర్య-మస్తకశిరా ఆద్మాప్య, తతః-అనంతరం, అంగాని-సర్వానవయవాన్, ఉత్క్షిపన్నివ-ఊర్ధ్వం ప్రేరయన్నివ, తథాఽక్షిణీ క్షిపన్నివ-బహిరివ శరీరాత్ప్రేరయన్, తథా పృష్ఠమురశ్చ పార్శ్వే చ పీడయన్, సః-వాయుః, వక్క్రేణ ప్రవర్తతే| కింభూతః ? భిన్నకాంస్యోపమధ్వనిః, భిన్నం-భగ్నం, యత్ కాస్యం తత్తుల్యశబ్దః|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

నను, కథమేకరూపాయాం కాససంప్రాప్తౌ సత్యామనేకరూపతా కాసరుగ్ధ్వనీనాం జాయతే ? ఇత్యాహ - | హేతుభేదాత్ప్రతీఘాతభేదో వాయోః సరంహసః||21|| యద్రుజాశబ్దవైషమ్యం కాసానాం జాయతే తతః| |22|

స0-హేతుభేదాత్-నిదానవిశేషాత్, కాససంప్రాప్తౌ వర్తమానస్య వాయోః ప్రతీఘాతభేదః-ప్రత్యాహారవిశేషః| కింభూతస్య వాయోః ? సరంహసో-వేగవతః| యత్-యస్మాత్, తతః-తస్మాత్, రుజాశబ్దయోః-శూలధ్వన్యోః, వైషమ్యం-న సమతా, కాసానాం జాయతే| అన్యాదృశౌ రుక్ఽఽశబ్దౌ వాతకాసే, అన్యాదృశావన్యేషు కాసేషు|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

అధునా వాతకాసస్య నిదానాదినిర్దేశార్థమాహ - | కుపితో వాతలైర్వాతః శుష్కోరఃకంఠవక్క్రతాం||22|| హృత్పార్శ్వోరఃశిరఃశూలం మోహక్షోభస్వరక్షయాన్| కరోతి శుష్కం కాసం చ మహావేగరుజాస్వనం||23|| సోఽంగహర్షీ కఫం శుష్కం కృచ్ఛ్రాన్ముక్త్వాఽల్పతాం వ్రజేత్| |24|

స0-వాతలైర్వాతః కుపితః శుష్కోరఃకంఠవక్క్రతాం హృత్పార్శ్వోరఃశిరఃశూలం మోహక్షోభస్వరక్షయాన్ కరోతి| తథా, అతివేగపీడాశబ్దయుతం శుష్కం చ కాసం కరోతి| వాతలైరితి నిర్దేశేఽత్యర్థవాతలైః కుపితో వాయురితి బోధ్యం| వాతికే కాసేఽన్యేష్వపి హి కాసేష్వీషద్వాతలైః కుపితస్య వాతస్యానుజ్ఞాఽస్త్యేవ| కుపితం వాతమంతరేణ హి కాసానాం జన్మాసంభవః| కోపస్తు కోపకారణైర్వినా యథాయథం దోషాణాం న జాయతే| తస్మాదత్రాతివాతలైః కుపిత ఇతి బోధ్యం| తథా, సః-వాయుః, అంగం హర్షయతి| తథా, కఫం శుష్కం కృచ్ఛ్రాన్ముక్త్వాఽల్పతాం వ్రజేత్|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| పిత్తాత్పీతాక్షికఫతా తిక్తాస్యత్వం జ్వరో భ్రమః||24|| పిత్తాసృగ్వమనం తృష్ణా వైస్వర్యం ధూమకోఽమ్లకః| ప్రతతం కాసవేగేన జ్యోతిషామివ దర్శనం||25||

స0-పిత్తాత్-పిత్తకాసాత్, పీతాక్షికఫతాదికం జాయతే| జ్యోతీంషి-తారకాః, తేషాం దర్శనమివ|

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

కఫాదురోఽల్పరుడ్మూర్ద్ధహృదయం స్తిమితం గురు| కంఠోపలేపః సదనం పీనసచ్ఛర్ద్యరోచకాః||26|| రోమహర్షో ఘనస్నిగ్ధశ్వేతశ్లేష్మప్రవర్తనం| |27|

స0-కఫాత్-కఫకాసాత్, ఉరోఽల్పరుగిత్యాది జాయతే| పిత్తలైః కుపితాత్ పిత్తాత్, తథా శ్లేష్మలైః కుపితాత్ కఫాత్, ఇత్యనిర్దిష్టమపి పిత్తకఫకాసయోర్నిదిష్టం బోధ్యం|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

ఇదానీం క్షతకాసస్య నిదానాది నిరూపయతి - - - - | యుద్ధాద్యైః సాహసైస్తైస్తైః సేవితైరయథాబలం||27|| ఉరస్యంతఃక్షతే వాయుః పిత్తేనానుగతో బలీ| కుపితః కురుతే కాసం కఫం తేన సశోణితం||28|| పీతం శ్యావం చ శుష్కం చ గ్రథితం కుథితం బహు| ష్ఠీవేత్కంఠేన రుజతా విభిన్నేనేవ చోరసా||29|| సూచీభిరివ తీక్ష్ణాభిస్తుద్యమానేన శూలినా| పర్వభేదజ్వరశ్వాసతృష్ణావైస్వర్యకంపవాన్||30|| పారావత ఇవాకూజన్ పార్శ్వశూలీ తతోఽస్య చ| క్రమాద్వీర్యం రుచిః పక్తా బలం వర్ణశ్చ హీయతే||31|| క్షీణస్య సాసృఙ్మూత్రత్వం స్యాచ్చ పృష్ఠకటీగ్రహః| |32|

స0-యుద్ధం-బాహుయుద్ధం, ఆద్యం యేషాం-సాహసానాం కఠినధనురాకర్షణాదీనాం, తైః సాహసైరయథాబలం-శక్త్యతిక్రమేణ, సేవితైః-ఆచరితైః, ఉరస్యంతః-మధ్యే, క్షతే సతి వాయుః పిత్తేనానుగతః కాసం కరోతి| తైస్తైరితి సర్వనామ్నా దుఃశకం హస్త్యశ్వాదిసాధనం తథోచ్చభాషణం గురుభారోద్యమనం వేగవన్నదీషు ప్రతిస్రోతస్తరణాదికమురఃక్షతోత్పాదనం గృహ్యతే| పిత్తానుగతమాత్రేణ చ వాయోరతికోపం ప్రతిపాదయతి| అత ఏవాహ-బలీతి| పిత్తానుగతత్వేనైవ స రక్తదూషణం కాసం కుర్వన్ వాయుః, తేన-కాసేన, కఫం సశోణితం-రక్తయుతం, తథా పీతం కుథితం-పూతిగంధిం, బహు చ ష్ఠీవేత్| తథా, కుపితవాయువశాత్ కఫం బహు శ్యావం శుష్కం గ్రథితం-పిండితం, చష్ఠీవేత్| తథా, కంఠేన రుజతా-శూలవతా, తథోరసా విభిన్నేనేవ-ద్విధేవ విదీర్ణేన, తథా సూచీభిరివ తీక్ష్ణాభిస్తుద్యమానేన శూలినా-రుజాయుక్తేన, చ వక్షసోపలక్షితః పర్వభేదాదిమాన్ పురుషః, తథా పారావత ఇవాకూజన్-అవ్యక్తం శబ్దం కుర్వన్| తథాఽస్య-కాసినః, క్రమేణ వీర్యాది హీయతే| క్షీణస్య చాస్య సాసృఙ్మూత్రతా స్యాత్ పృష్ఠకటీగ్రహశ్చేతి| ఇదానీం క్షయకాసలక్షణం నిరూపయతి-

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

ఇదానీం క్షయకాసలక్షణం నిరూపయతి - - - - | వాయుప్రధానాః కుపితా ధాతవో రాజయక్ష్మిణః||32|| కుర్వంతిః యక్ష్మాయతనైః కాసం ష్ఠీవేత్కఫం తతః| పూతిపూయోపమం పీతం విస్రం హరితలోహితం||33|| లుచ్యేత ఇవ పార్శ్వే చ హృదయం పతతీవ చ| అకస్మాదుష్ణశీతేచ్ఛా బహ్వాశిత్వం బలక్షయః||34|| స్నిగ్ధప్రసన్నవక్క్రత్వం శ్రీమద్దశననేత్రతా| తతోఽస్య క్షయరూపాణి సర్వాణ్యావిర్భవంతి చ||35||

స0-రాజాయక్ష్మిణో-రాజయక్ష్మవతో నరస్య, వాయుః ప్రధానో-బలీ, యేషాం తే వాయుప్రధానాః| తథా, కుపితాః-క్రుద్ధాః| కే తే ? ధాతవో-వాతాదయః, కాసం కుర్వంతి| కైః కుపితాః ? యక్ష్మాయనైః-యక్ష్మనిదానోక్తైః సాహసాదిభిః| తతః-అనంతరం, పూతిపూయోపమం పీతం విస్రం తథా హరితలోహితం ష్ఠీవేత్| తథా, పార్శ్వేలుచ్యేతే ఇవ-స్థానాత్ప్రచ్యావ్యేతే ఇవ| హృదయం చ పతతీవ-భ్రశ్యతీవ| తథా, అస్య-క్షయజకాసినః, అకస్మాత్-నిమిత్తమంతరేణాపి, ఉష్ణశీతేచ్ఛా భవతి| కదాచిచ్ఛీతార్తోఽపి నోష్ణమభిలషతి, కదాచిదత్యుష్ణక్లాంతోఽపి న శీతమభిలషతి| తథా, బహ్వాశిత్వాదయః స్యుః| తతః-అనంతరం, సర్వాణి క్షయరూపాణి-పీనసశ్వాసాదీని, అస్యావిర్భవంతి|

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

ఇత్యేష క్షయజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనః| యాప్యో వా బలినాం, తద్వత్ క్షతజోఽభినవౌ తు తౌ||36|| సిధ్యేతామపి సానాథ్యాత్| |37|

స0-ఇత్యేషః-ఏవమాదిరూపః, క్షయజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనః| బలినాం-అక్షీణానాం, యాప్యో వా దేహనాశనో వేతి వాశబ్దస్యార్థః| తద్వత్-క్షయజకాసవత్| క్షతజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనో బలవతాం యాప్యో వా దేహనాశనో వా భవతి| అభినవౌ తు తౌ-నవోత్థితౌ పునః క్షయక్షతజకాసౌ, బలినాం సిధ్యేతామపి; న కేవలమసాధ్యయాప్యావిత్యపిశబ్దేన ద్యోత్యతే| కుతః సిధ్యేతాం ? సానాథ్యాత్-చతుష్పాత్సంపత్తేరిత్యర్థః| ఇదానీం శేషాణామపి కాసానాం సాధ్యయాప్యవిభాగం నిరూపయతి-

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

ఇదానీం శేషాణామపి కాసానాం సాధ్యయాప్యవిభాగం నిరూపయతి - - - - సాధ్యా దోషైః పృథక్ త్రయః| మిశ్రా యాప్యా ద్వయాత్సర్వే జరసా స్థవిరస్య చ||37||

స0-పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, యే జాతాస్త్రయః కాసాస్తే సాధ్యాః| యే పునరుత్తరకాలమాహారవిహారాదినా మిశ్రాః-మిశ్రలక్షణాః సంపన్నాః, తే యాప్యాః| కిం సర్వ ఏవ మిశ్రదోషోత్పన్నా యాప్యాః ? నేత్యాహ-ద్వయాత్,- దోషద్వయాత్, యే మిశ్రాః సంపన్నాస్తే యాప్యాః| న పునర్దోషత్రయాద్యే మిశ్రలక్షణాస్తేఽపి యాప్యా ఇతి ద్వయగ్రహణాత్ ప్రతిపాదయతి| సర్వే-కాసా యే సాధ్యా ఉక్తాః పృథగ్దోషజాస్తేఽపి, జరసా-జరయా హేతుభూతయా, స్థవిరస్యోత్పన్నా యాప్యాః| వృద్ధో హి నిష్కాస ఏవ యాప్యానాం| తథా చోవాచ సంగ్రహే (సూ. అ. 13) - "వృద్ధో యాప్యానాం|" ఇతి|

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

కాసాచ్ఛ్వాసక్షయచ్ఛర్దిస్వరసాదాదయో గదాః| భవంత్యుపేక్షయా యస్మాత్తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్||38|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే రక్తపిత్తకాసనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

స0-[ యస్మాత్- ] యతః కారణాత్, కాసాదుపేక్షయా సహకారికారణభూతయా శ్వాసాదయో రోగా భవంతి, తస్మాత్ తం-కాసం, త్వరయా-శీఘ్రమేవ, జయేత్| ఆదిశబ్దేనాత్ర పీనసాదయో యక్ష్మనిదానోక్తా గృహ్యంత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే రక్తపిత్తకాసనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||