Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతో రక్తపిత్తకాసనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
భృశోష్ణతీక్ష్ణకట్వమ్లలవణాదివిదాహిభిః| కోద్రవోద్దాలకైశ్చాన్నైస్తద్యుక్తైరతిసేవితైః||1|| కుపితం పిత్తలైః పిత్తం ద్రవం రక్తం చ మూర్చ్ఛితే| తే మిథస్తుల్యరూపత్వమాగమ్య వ్యాప్నుతస్తనుం||2||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
ఏవమాశంక్యాహ - - - - పిత్తం రక్తస్య వికృతేః సంసర్గాద్దూషణాదపి| గంధవర్ణానువృత్తేశ్చ రక్తేన వ్యపదిశ్యతే||3||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
తత్కథమేతత్ ? ఇత్యాహ - - - - ప్రభవత్యసృజః స్థానాత్ప్లీహతో యకృతశ్చ తత్| |4|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
అథాస్య పూర్వరూపాణ్యాహ - | శిరోగురుత్వమరుచిః శీతేచ్ఛా ధూమకోఽమ్లకః||4|| ఛర్దిశ్ఛర్దితబైభత్స్యం కాసః శ్వాసో భ్రమః క్లమః| లోహలోహితమత్స్యామగంధాస్యత్వం స్వరక్షయః||5|| రక్తహారిద్రహరితవర్ణతా నయనాదిషు| నీలలోహితపీతానాం వర్ణానామవివేచనం||6|| స్వప్నే తద్వర్ణదర్శిత్వం భవత్యస్మిన్ భవిష్యతి| |7|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
తత్రోర్ధ్వగమాహ - | ఊర్ధ్వం నాసాక్షికర్ణాస్యైర్మేఢ్రయోనిగుదైరధః||7|| కుపితం రోమకూపైశ్చ సమస్తైస్తత్ప్రవర్తతే| |8|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
| ఊర్ధ్వం సాధ్యం కఫాద్యస్మాత్తద్విరేచనసాధనం||8|| బహ్వౌషధం చ, పిత్తస్య విరేకో హి వరౌషధం| అనుబంధీ కఫో యశ్చ తత్ర తస్యాపి శుద్ధికృత్||9|| కషాయాః స్వాదవోఽప్యస్య విశుద్ధశ్లేష్మణో హితాః| కిము తిక్తాః కషాయా వా యే నిసర్గాత్కఫాపహాః||10||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
అధో యాప్యం చలాద్యస్మాత్తత్ప్రచ్ఛర్దనసాధనం| అల్పౌషధం చ పిత్తస్య వమనం న వరౌషధం||11|| అనుబంధీ చలో యశ్చ శాంతయేఽపి న తస్య తత్| కషాయాశ్చ హితాస్తస్య మధురా ఏవ కేవలం||12||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
కఫమారుతసంసృష్టమసాధ్యముభయాయనం| అశక్యప్రాతిలోమ్యత్వాదభావాదౌషధస్య చ||13|| న హి సంశోధనం కించిదస్త్యస్య ప్రతిలోమగం| శోధనం ప్రతిలోమం చ రక్తపిత్తే భిష్గ్జితం||14|| ఏవమేవోపశమనం సర్వశో విద్యతే| సంసృష్టేషు హి దోషేషు సర్వజిచ్ఛమనం హితం||15||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
తత్ర దోషానుగమనం సిరాస్ర ఇవ లక్షయేత్| |16|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
| ఉపద్రవాశ్చం వికృతిజ్ఞానతస్తేషు చాధికం||16|| ఆశుకారీ యతః కాసస్తమేవాతః ప్రవక్ష్యతి| |17|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
| పంచ కాసాః స్మృతా వాతపిత్తశ్లేష్మక్షతక్షయైః||17||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
క్షయాయోపేక్షితాః సర్వే| |18|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
బలినశ్చోత్తరోత్తరం| |18|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
తేషాం కాసానాం పూర్వరూపమాహ - | తేషాం భవిష్యతాం రూపం కంఠే కండూరరోచకః||18|| శూకపూర్ణాభకంఠత్వం| |19|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
అధునా సర్వకాసానాం సంప్రాప్తిం దర్శయతి - తత్రాధో విహతోఽనిలః| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తః ప్రాప్యోరస్తస్మిన్ కంఠే చ సంసజన్||19|| శిరఃస్రోతాంసి సంపూర్య తతోఽంగాన్యుత్క్షిపన్నివ| క్షిపన్నివాక్షిణీ పృష్ఠమురః పార్శ్వే చ పీడయన్||20|| ప్రవర్తతే స వక్త్రేణ భిన్నకాంస్యోపమధ్వనిః| |21|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
నను, కథమేకరూపాయాం కాససంప్రాప్తౌ సత్యామనేకరూపతా కాసరుగ్ధ్వనీనాం జాయతే ? ఇత్యాహ - | హేతుభేదాత్ప్రతీఘాతభేదో వాయోః సరంహసః||21|| యద్రుజాశబ్దవైషమ్యం కాసానాం జాయతే తతః| |22|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
అధునా వాతకాసస్య నిదానాదినిర్దేశార్థమాహ - | కుపితో వాతలైర్వాతః శుష్కోరఃకంఠవక్క్రతాం||22|| హృత్పార్శ్వోరఃశిరఃశూలం మోహక్షోభస్వరక్షయాన్| కరోతి శుష్కం కాసం చ మహావేగరుజాస్వనం||23|| సోఽంగహర్షీ కఫం శుష్కం కృచ్ఛ్రాన్ముక్త్వాఽల్పతాం వ్రజేత్| |24|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| పిత్తాత్పీతాక్షికఫతా తిక్తాస్యత్వం జ్వరో భ్రమః||24|| పిత్తాసృగ్వమనం తృష్ణా వైస్వర్యం ధూమకోఽమ్లకః| ప్రతతం కాసవేగేన జ్యోతిషామివ దర్శనం||25||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
కఫాదురోఽల్పరుడ్మూర్ద్ధహృదయం స్తిమితం గురు| కంఠోపలేపః సదనం పీనసచ్ఛర్ద్యరోచకాః||26|| రోమహర్షో ఘనస్నిగ్ధశ్వేతశ్లేష్మప్రవర్తనం| |27|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
ఇదానీం క్షతకాసస్య నిదానాది నిరూపయతి - - - - | యుద్ధాద్యైః సాహసైస్తైస్తైః సేవితైరయథాబలం||27|| ఉరస్యంతఃక్షతే వాయుః పిత్తేనానుగతో బలీ| కుపితః కురుతే కాసం కఫం తేన సశోణితం||28|| పీతం శ్యావం చ శుష్కం చ గ్రథితం కుథితం బహు| ష్ఠీవేత్కంఠేన రుజతా విభిన్నేనేవ చోరసా||29|| సూచీభిరివ తీక్ష్ణాభిస్తుద్యమానేన శూలినా| పర్వభేదజ్వరశ్వాసతృష్ణావైస్వర్యకంపవాన్||30|| పారావత ఇవాకూజన్ పార్శ్వశూలీ తతోఽస్య చ| క్రమాద్వీర్యం రుచిః పక్తా బలం వర్ణశ్చ హీయతే||31|| క్షీణస్య సాసృఙ్మూత్రత్వం స్యాచ్చ పృష్ఠకటీగ్రహః| |32|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
ఇదానీం క్షయకాసలక్షణం నిరూపయతి - - - - | వాయుప్రధానాః కుపితా ధాతవో రాజయక్ష్మిణః||32|| కుర్వంతిః యక్ష్మాయతనైః కాసం ష్ఠీవేత్కఫం తతః| పూతిపూయోపమం పీతం విస్రం హరితలోహితం||33|| లుచ్యేత ఇవ పార్శ్వే చ హృదయం పతతీవ చ| అకస్మాదుష్ణశీతేచ్ఛా బహ్వాశిత్వం బలక్షయః||34|| స్నిగ్ధప్రసన్నవక్క్రత్వం శ్రీమద్దశననేత్రతా| తతోఽస్య క్షయరూపాణి సర్వాణ్యావిర్భవంతి చ||35||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
ఇత్యేష క్షయజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనః| యాప్యో వా బలినాం, తద్వత్ క్షతజోఽభినవౌ తు తౌ||36|| సిధ్యేతామపి సానాథ్యాత్| |37|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
ఇదానీం శేషాణామపి కాసానాం సాధ్యయాప్యవిభాగం నిరూపయతి - - - - సాధ్యా దోషైః పృథక్ త్రయః| మిశ్రా యాప్యా ద్వయాత్సర్వే జరసా స్థవిరస్య చ||37||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
కాసాచ్ఛ్వాసక్షయచ్ఛర్దిస్వరసాదాదయో గదాః| భవంత్యుపేక్షయా యస్మాత్తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్||38|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే రక్తపిత్తకాసనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon