1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-શ્રીગણેશાય નમઃ| અથ શરીરસ્થાનાદનન્તરં નિદાનસ્થાનારમ્ભઃ| અસ્ય ચાયં સમ્બન્ધઃ| હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધલક્ષણોઽયમાયુર્વેદઃ પ્રણીતઃ| તાનિ ચ હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ સૂત્રસ્થાને સૂચિતાનિ| શરીરલક્ષણં ચાધારં સમુત્પાદ્ય તાનિ વિસ્તારેણોપદેષ્ટું શક્યન્તે| તસ્માચ્છારીરસ્થાનં પૂર્વમારબ્ધવાન્| નનુ, એવં સત્યૌષધસ્કન્ધ એવ પ્રાક્ પ્રાધાન્યાદુપદેષ્ટું ન્યાય્યઃ| નૈવમ્| હેતુલિઙ્ગાભ્યાં હ્યામયં પરીક્ષ્યાનન્તરં યથાયોગમામયપ્રશમનાર્થમૌષધં દાતુમુચિતમ્| તસ્માદ્ધેતુલિઙ્ગયોરેવોપાદાનં પ્રાગ્યુક્તમ્, ન ત્વૌષધસ્ય, ઇતિ ચિકિત્સિતસ્થાનાત્ પ્રાગિદમેવ સ્થાનમુપદેષ્ટું યુક્તમ્| તથા ચોક્તં મુનિના (ચ. સૂ. અ. ૨૦|૨૪)- "રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્|" ઇતિ| તસ્માદૌષધાદ્ધેતુલિઙ્ગયોરેવામયં પ્રતિ પ્રાધાન્યમ્| અતો નિદાનસ્થાનારમ્ભઃ| તત્ર ચ પૂર્વં સર્વરોગનિદાનમેવારબ્ધું યુક્તમ્, પ્રાધાન્યાત્| પ્રાધાન્યં ચ સર્વરોગકારણનિર્દેશાત્| તથા હિ વાતાદય એવ પ્રકુપિતાઃ સર્વરોગકારણમ્| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૧૨)- "સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

તેષાં ચ પ્રકોપકારણમસ્મિન્નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ - અથાતઃ સર્વરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-અથાત ઇત્યાદિ| સર્વે ચ તે રોગાશ્ચ સર્વરોગાઃ, તેષાં નિદાનં સર્વરોગનિદાનમ્| શેષમાયુષ્કામીયાધ્યાયવદ્વ્યાખ્યેયમ્| ઇતીત્યાદિશબ્દાનામપિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

તત્ર રોગાણાં સામાન્યં નિદાનં બિભણિષુસ્તાવદ્રોગાણામેવ પર્યાયાન્ વદતિ| રોગપર્યાયશ્રવણેન હિ શિષ્યાણાં તત્ર તત્ર શાસ્ત્રપ્રદેશેષુ સમ્મોહો ન ભવતિ રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્વિકારો દુઃખમામયઃ| યક્ષ્માતઙ્કગદાબાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ||૧||

સ૦-રોગાદયઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ-એકાર્થા ઇત્યર્થઃ| નનુ ચ, એષાં રોગાદિશબ્દાનાં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં પ્રત્યર્થભેદોઽપિ દૃશ્યતે| યથા,-રુજતીતિ રોગઃ, દુઃખસ્ય કર્તૃત્વાદ્દુઃખસ્યાભિધાયકઃ| પાપ્મેતિ કિલ સર્વે રોગાઃ પાપસ્ય કર્મણઃ ફલમિતિ કૃત્વા પાપ્મેત્યુચ્યતે| "જ્વરઃ પ્રધાનો રોગાણામુક્તઃ" (ચ. ચિ. અ. ૩|૪)| પ્રાધાન્યં ચાસ્ય દુરુપક્રમત્વાદતિદુઃસહત્વાચ્ચ| અત એવ સર્વકાયમનઃસન્તાપકત્વં જ્વરસ્યાહુઃ| તથા, "જ્યાવયોહાનૌ" ઇત્યસ્ય ધાતોરૌણાદિકે વરપ્રત્યયે સતિ જ્વરશબ્દસ્યાર્થાન્તરત્વમપ્યાપતતિ| વિવિધમાધિં-દુઃખં, આદધાતિ શરીરે મનસિ ચેતિ-વ્યાધિઃ| વિકારો બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃશરીરાણાં વિકૃતિં-અન્યથાત્વં, જનયતીત્યર્થઃ| દુઃખમિત્યનેનોપતાપકત્વમનુભવં ગમયતિ| આમય ઇત્યસ્યાર્થઃ-કિલાઽઽમસમુત્થાઃ સર્વે વ્યાધયઃ| પ્રાયેણ હિ લોકોઽખિલ એવ લૌલ્યાદદેશકાલાપથ્યાતિમાત્રાશી ભવતિ| તસ્ય ચાવશ્યમામસમ્ભવાદ્બાહુલ્યેનામસમુત્થા વ્યાધયઃ| બાહુલ્યં ચાઙ્ગીકૃત્ય શબ્દપ્રવૃત્તિઃ| યક્ષ્મેવ યક્ષ્મા, યથા-"યક્ષ્મા રોગસમૂહાનામ્" (ચ. સૂ. અ. ૨૫|૩૯, સં. સૂ. અ. ૧૩) ઇત્યુક્તઃ| એવં સર્વોઽપિ રોગો રોગસમૂહ ઇત્યનેન દ્યોતયતિ| તથા ચ, સર્વો વિકાર ઉત્પદ્યમાનોઽનેકૈર્વ્યાધિલક્ષણભૂતૈશ્ચ યુક્ત ઉત્પદ્યતે| યથા,-જ્વરસ્યાલસ્યારોચકાદયઃ| આતઙ્ક ઇતિ "તકિ કૃચ્છ્રજીવને" ઇત્યસ્ય ધાતોરાઙ્પૂર્વસ્ય રૂપમ્| રોગોપતપ્તત્વાદ્ધિ સ્ત્રીપાનભોજનાદિભ્યો નિવૃત્તાઃ કૃચ્છ્રેણ જીવન્તિ| ગદ ઇવ ગદોઽનેકકારણજન્યત્વાત્| યથા હિ ગદોઽનેકકારણજસ્તથા ગદોઽપીતિ ગદશબ્દસ્યાર્થઃ| આબાધ ઇતિ આસમન્તાત્ કાયમનસોર્બાધનં-પીડેત્યર્થઃ| એવં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં પ્રત્યર્થભેદદર્શનાત્ કથમુક્તં પર્યાયવાચિનઃ ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે| એવમેવૈતત્| કિન્તુ પીડાકારિત્વસામાન્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમુરરીકૃત્ય પર્યાયવાચિનઃ ઇત્યુક્તમ્|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિશ્ચેતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્||૨||

સ૦-નિદાનાદયઃ સમ્પ્રાપ્ત્યન્તા રોગાણાં વિજ્ઞાનં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્, મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ| નિદાનાદિવિજ્ઞાનેન સર્વે રોગા વિશેષેણ બુધ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| ઉપશયસ્તથેતિ યથા નિદાનાદયો રોગાણાં વિજ્ઞાનં તથોપશયોઽપીતિ તત્તુલ્યકક્ષતાં દ્યોતયિતું તથાશબ્દં તન્ત્રકૃત્ પ્રત્યુક્તવાન્| એવં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચેત્યત્ર ચકારમપિ| ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ, એતાવદેવ રોગાણાં વિજ્ઞાનમ્| નિદાનં દ્વિધા,-રોગાણામાસન્નં વિપ્રકૃષ્ટં ચ| તત્રાસન્નં યથા-વાતાદયઃ પ્રકુપિતાઃ| વિપ્રકૃષ્ટં કારણં યથા-વાતાદિચયપ્રકોપકરમાહારવિહારાદિ| તત્ર નિદાનં-કટુકામ્લદધ્યાદિકં જ્વરસ્ય| પૂર્વરૂપં યથા-જ્વરસ્યૈવાલસ્યાદયઃ| રૂપં યથા-"આગમાપગમક્ષોભમૃદુતાવેદનોષ્મણામ્| વૈષમ્યં તત્રતત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાઃ||" (હૃ. નિ. અ. ૨|૧૦) ઇત્યાદિ| ઉપશયો યથા જ્વરં સ્નેહમર્દનાદિનોપશામ્યન્તમુપલભ્ય સ તસ્યોપશય ઇત્યુચ્યતે| સમ્પ્રાપ્તિસ્તુ-"યથાદુષ્ટેન" (શ્લો. ૮) ઇત્યાદિલક્ષણા| વિનિશ્ચિતજ્ઞાનકારણત્વાદ્વિજ્ઞાનમ્, કારણે કાર્યોપચારાત્| નિદાનાદીનામસમાસનિર્દેશ એકૈકસ્યાપિ પ્રાધાન્યમિતિ દ્યોતનાય| એવમેકૈકસ્યોપલબ્ધિકારણત્વં ભવતિ| ઉપચારાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં પઞ્ચધેત્યુક્તં નિયમાર્થમ્| પઞ્ચધૈવૈતાનિ તત્ત્વતો નાન્યે રોગાવબોધહેતવઃ સન્તીત્યર્થઃ|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ| નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ|૩|

સ૦-નિમિત્તાદિભિઃ ષડ્ભિઃ પર્યાયૈર્નિદાનમાહુઃ-વદન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ| તત્ર તત્ર શાસ્ત્રપ્રદેશે નિદાનમેતૈઃ પર્યાયૈર્વેદ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે||૩|| ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ| |૪|

સ૦-યેન-આલસ્યારુચ્યાદિના, ઉત્પિત્સુઃ-ઉદ્બુભૂષુઃ, આમયો-જ્વરાદિઃ, લક્ષ્યતે-જ્ઞાયતે, તત્પ્રાગ્રૂપમ્| દોષવિશેષેણ-વાતાદિના, અનધિષ્ઠિતઃ-અનાસાદિતો, 'વ્યક્તરૂપેણ' ઇત્યત્રાનુક્તમપિ ગમ્યમાનત્વાદુક્તં બોધ્યમ્| તથા હિ-વાતાદિદોષેણાનધિષ્ઠિતત્વાદ્વ્યાધેરુત્પિત્સુતૈવ ન ઘટતે, વ્યાધિકારણાભાવાત્| ન હિ વાતાદીન્ વિમુચ્ય વ્યાધેઃ પ્રાયેણાન્યતઃ સમ્ભવઃ સમ્ભાવ્યતે| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૧૨)- "સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ|" ઇતિ| તસ્માદ્દોષવિશેષાનધિષ્ઠિતત્વમુત્પિત્સોરામયસ્ય યદુચ્યતે, તદ્વ્યક્તરૂપદોષાપેક્ષમવગન્તવ્યમ્|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

અત એવાહ | લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્||૪||

સ૦-તદિત્યનેન પ્રાગ્રૂપં પરામૃશ્યતે| તત્-પ્રાગ્રૂપં, ઉત્પિત્સૂનાં જ્વરાદીનામલ્પત્વાત્-અનાસાદિતબલત્વાત્, અવ્યક્તં લિઙ્ગં-અસ્પષ્ટં લક્ષણમ્| યથાયથં-યદ્યસ્ય વ્યાધેર્જ્વરાદ્યન્યતમસ્યાત્મીયમાત્મીયમ્| તચ્ચ પ્રાગ્રૂપં ત્રિધા દૃષ્યતે,- કિઞ્ચિચ્છારીરં કિઞ્ચિન્માનસં કિઞ્ચિચ્છારીરમાનસં ચ| તત્ર શારીરં યથા-જ્વરસ્યાલસ્યાસ્યવૈરસ્યગાત્રગૌરવજૃમ્ભાસાસ્રાકુલાક્ષિતેત્યેવંપ્રાયમ્| માનસં ચ-અરતિર્હિતોપદેશેષ્વક્ષાન્તિરિત્યેવંપ્રાયમ્| કિઞ્ચિચ્છારીરમાનસં યથા-"પ્રીતિરમ્લપટૂષણે| દ્વેષઃ સ્વાદુષુ ભક્ષ્યેષુ" (હૃ. નિ. અ. ૨|૮) ઇત્યેવંપ્રાયમ્, શારીરમાનસદોષજનિતત્વાત્|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

ઇદાનીં રૂપં લક્ષયિતુમાહ તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે| સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ||૫||

સ૦-તદેવ-પ્રાગ્રૂપં, વ્યક્તતાં યાતં-વ્યક્તદોષાધિષ્ઠિતં સત્, રૂપમિત્યભિધીયતે| તદેવેત્યેવશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-યદેવ શારીરં પ્રાગ્રૂપં પૂર્વોપવર્ણિતં તદેવેહ ગૃહીતવ્યમ્, સ્થાયિત્વાત્| તધ્દ્યામયાનુબન્ધિ| માનસં શારીરમાનસં ચાસ્થાયિત્વાન્ન ગૃહીતવ્યમ્| તદ્ધિ દ્વયમપ્યુત્પન્નવ્યાધિસમનન્તરં પ્રાયેણ નશ્યતીતિ તદ્વ્યક્તતાં ન યાતિ| અતઃ શારીરમેવોત્પિત્સુવ્યાધિપ્રાગ્રૂપમિહ પરામ્રષ્ટું યુક્તમ્| સંસ્થાનાદયઃ ષટ્ રૂપસ્ય પર્યાયા ઇત્યર્થઃ| ઇમે ચ પર્યાયાઃ પ્રાગ્રૂપસ્યાપિ યોજ્યાઃ| યથા-પૂર્વસંસ્થાનં પૂર્વવ્યઞ્જનં પૂર્વલિઙ્ગમિત્યાદિ|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્| ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્||૬|| વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ| |૭|

સ૦-ઉપયુજ્યત ઇત્યુપયોગઃ-સેવનમ્| સુખમાવહતિ-ઉત્પાદયતીતિ સુખાવહઃ,-દેહસ્ય સુખં કરોતીત્યર્થઃ| ય ઉપયોગઃ સુખાવહસ્તમુપશયં વિદ્યાત્-જાનીયાત્, મુનીન્દ્ર ઇતિ શેષઃ| કેષામુપયોગઃ ? ઔષધાન્નવિહારાણામ્| ઔષધં-હરીતક્યાદિ| અન્નં-રક્તશાલ્યાદિ| વિહારો-વાગ્દેહમનોનિર્વર્તિતશ્ચેષ્ટાવિશેષો વ્યાયામવ્યવાયજાગરણાધ્યયનગીતભાષણધ્યાનધારણાદિરૂપઃ| ઔષધં ચાન્નં ચ વિહારશ્ચૌષધાન્નવિહારાઃ, તેષામૌષધાન્નવિહારાણામ્| તેષાં કિમ્ભૂતાનામ્ ? હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્| હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાનાં વિપર્યસ્તાર્થકારિણાં ચ| વિપર્યસ્તાઃ-વિપરીતાઃ, હેતુવ્યાધ્યોર્વિપર્યસ્તાઃ| હેતુશ્ચ વ્યાધિશ્ચ હેતુવ્યાધી, તયોર્વિપર્યસ્તા હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાઃ,-નિદાનરોગયોર્વિપરીતાઃ| તથા વિપર્યસ્તાનામર્થો વિપર્યસ્તાર્થઃ, તં કુર્વન્તીતિ વિપર્યસ્તાર્થકારિણઃ| હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાશ્ચ વિપર્યસ્તાર્થકારિણશ્ચ હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણઃ, તેષામ્| કેષાં વિપર્યસ્તાનામર્થં કુર્વન્તિ ? અત્ર પ્રકૃતત્વાદ્ધેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાનામ્| તદયમર્થઃ-હેતુવ્યાધ્યોરવિપરીતા અપિ હેતુરૂપા ઇવ ભાસમાના વ્યાર્ધિરૂપા ઇવ ભાસમાના હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાનામર્થં વ્યાધ્યુપશમલક્ષણં કુર્વન્તિ| યથા હેતુવિપરીતૈર્વ્યાધિવિપરીતૈશ્ચૌષધાન્નવિહારૈર્વ્યાધ્યુપશમઃ ક્રિયતે પ્રતિપક્ષત્વાત્, તથા વિપર્યસ્તાર્થકારિભિરપીત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તુ જગાદ (સૂ. અ. ૧૨)- "ઉભયાર્થકારિ પુનર્દૈવવ્યપાશ્રયમ્| તથા છર્દ્યાં છર્દનમિત્યાદિ| એવંવિધં હ્યવિપરીતમેવ સત્ ભેષજં વિપરીતમર્થં કરોતિ|" ઇતિ| તત્ર હેતુવિપરીતા ઔષધાન્નવિહારા યથા-ગુરુસ્નિગ્ધશીતજે વ્યાધૌ લઘુરૂક્ષોષ્ણમૌષધમન્નં વા| તથા, સન્તર્પણોત્થેઽપતર્પણમ્, અપતર્પણોત્થે સન્તર્પણમ્, જાગરણોત્થે વ્યાધૌ સ્વાપઃ, સ્વાપોત્થે જાગરણમ્, વ્યાયામોત્થે આસના, ઇત્યાદિ| તથા, વ્યાધિવિપર્યસ્તા ઔષધાન્નવિહારા યથા-વાતજે જ્વરે સર્પિઃપાનમૌષધમ્| તસ્મિન્નેવ જ્વરેઽન્નં પેયા| વિહારશ્ચ તસ્મિન્નેવ જ્વરે દેહમનોવ્યાપારોપરમઃ| તથા, પાચનસાધ્યે જ્વરે દોષાનપેક્ષમૌષધં મુસ્તાપર્પટકમ્| અન્નં રક્તશાલ્યાદિ| પ્રમેહે રજની યવાન્નં ચ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૧|૭૨)- "રક્તાદ્યાઃ શાલયો જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ચ જ્વરે હિતાઃ|" ઇત્યાદિ| વિહારશ્ચ યથા (હૃ. ચિ. અ. ૧|૧૭૧)- "જ્વરકાલસ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્વિષયૈર્હરેત્|" ઇતિ| તથા મુનિરપ્યવોચત્ (ચ. ચિ. અ. ૩|૩૧૯)- "જ્વરકાલં ચ વેગં ચ ચિન્તયન્ જ્વર્યતે તુ યઃ| તસ્યેષ્ટૈશ્ચ વિચિત્રૈશ્ચ વિષયૈર્નાશયેત્સ્મૃતિમ્||" ઇતિ| વિપર્યસ્તાર્થકારિણશ્ચ દ્વેધા ભવન્તિ,-વ્યાધિવિપર્યસ્તાર્થકારિણો હેતુવિપર્યસ્તાર્થકારિણશ્ચ| તત્ર વ્યાધિવિપર્યસ્તાર્થકારુણો યથા-છર્દિવ્યાધૌ તદર્થકાર્યૌષધં મદનાદિ| અન્નં ચ તદુપસૃષ્ટં શાલ્યાદિ| અથવા યદહૃદ્યમસાત્મ્યમપરિશુષ્કં ગુરુ ચ| વિહારોઽઙ્ગુલ્યુત્પલનાલાદિના તદુદ્વમનમ્| યથા ચાતિસારે વિરેચનમ્| વમનેન વિરેચનેન ચ છર્દ્યતીસારયોર્વૃદ્ધિરેવ કર્તું યુક્તા, તદ્ધેતુકત્વાત્તસ્ય| ઇહ ચ શમનકરણાદ્વિપર્યસ્તાર્થકારિત્વમ્| હેતુવિપર્યસ્તાર્થકારિણશ્ચ યથા-મદ્યોત્થે વ્યાધૌ મદ્યમેવોયુક્તં વ્યાધિં શમયત્યૌષધત્વેન| એવમન્નવિહારાવપ્યૂહ્યૌ| મદ્યેન મદાત્યયસ્ય વૃદ્ધિરેવ કર્તું યુક્તા, તદ્ધેતુકત્વાત્તસ્ય| ઇહ તુ શમનકરણાદ્વિપર્યસ્તાર્થકારિત્વમ્| એતદેવ ચ તદર્થકારીતિ વદન્તિ| તચ્ચ માત્રાશિતીયે (હૃ. સૂ. અ. ૮|૨૪) વ્યાખ્યાતમેવ| હિ-યસ્માત્, સઃ-ઉપશયો, વ્યાધેઃ-આમયસ્ય, સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ| મુનીન્દ્રૈરિતિ વાક્યશેષઃ| એવં વ્યાધિગુણવિપરીતો ય આહારો વિહારશ્ચ પ્રાયેણ નિદાનવિપરીતઃ સ વ્યાધિસાત્મ્યમ્| મુનિસ્ત્વવોચત્ (ચ. સૂ. અ. ૬|૫૦)- "દેશાનામામયાનાં ચ વિપરીતગુણં ગુણૈઃ| સાત્મ્યમિચ્છન્તિ સાત્મ્યજ્ઞાશ્ચેષ્ટિતં ચાદ્યમેવ ચ||" ઇતિ|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

ઉપશયલક્ષણકથનપ્રસ્તાવાદનુપશયોઽપિ લક્ષ્ય ઇત્યાહ | વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યાભિસંજ્ઞિતઃ||૭||

સ૦-અતો યથાનિર્દિષ્ટલક્ષણાદુપશયાખ્યાત્ યો વિપરીતલક્ષણ ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગઃ-સેવનમસુખાવહઃ, સોઽનુપશય ઉચ્યતે| સ એવ વ્યાધેરસાત્મ્યમિત્યભિસંજ્ઞિતઃ-આભિમુખ્યેન સઙ્કેતિતઃ|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

નિદાનપ્રાગ્રૂપરૂપોપશયાનુક્ત્વા, સમ્પ્રતિ સમ્પ્રાપ્તિં લક્ષયિતુમાહ યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા| નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ||૮||

સ૦-યેન પ્રકારેણ દુષ્ટઃ-કુપિતો, વાતાદ્યન્યતમો દોષો-યથાદુષ્ટઃ, તેન યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા-દેહમનુધાવતા સન્નિવેશવિશેષેણ ગચ્છતા, પ્રત્યામયં વા નિર્વૃત્તિઃ-નિષ્પત્તિરુદ્ભવ ઇતિ યાવત્, નિર્દિષ્ટા સા સમ્પ્રાપ્તિઃ| સા ચ જાતિરાગતિશ્ચ કથ્યતે| યથા જ્વરસ્ય-"મલાસ્તત્ર (હૃ. નિ. અ. ૨|૩) ઇત્યાદિલક્ષણલક્ષિતા| તત્ર મલાનામામાશયપ્રવેશનેન, તથાઽઽમાનુગમનેન, તથા સ્રોતોરોધેન, તથા પક્તિસ્થાનાજ્જ્વલનનિરસનેન, તથા તેનૈવ જાઠરેણ વહ્નિના તેષામભિસર્પણેન, તથા સકલદેહતાપેન, ગાત્રં ચાત્યુષ્ણં કુર્વતા, એવંવિધયા સમ્પ્રાપ્ત્યા જ્વરોઽયમિતિ નિશ્ચીયતે| એવં રક્તપિત્તાદિષ્વપિ ચિન્ત્યા સમ્પ્રાપ્તિઃ|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

સઙ્ખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ| સા ભિદ્યતે, યથાઽત્રૈવ વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ||૯|| દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોંઽશાંશકલ્પના| સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્||૧૦|| હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલવિશેષણમ્| નક્તંદિનર્તુભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્||૧૧||

સ૦-સા ચ-સમ્પ્રાપ્તિઃ, સઙ્ખ્યાદિવિશેષેણ ભિદ્યતે,- સઙ્ખ્યા ચ વિકલ્પશ્ચ પ્રાધાન્યં ચ બલં ચ કાલશ્ચ ત એવમ્, તેષાં વિશેષઃ સઙ્ખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષઃ, તસ્માત્સા સમ્પ્રાપ્તિર્બહુધા સમ્પદ્યતે| તત્ર સઙ્ખ્યાવિશેષો યથા-[અત્રૈવ-]ઇહૈવ, વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરાઃ, ઇતિ| એવમન્યત્ર પઞ્ચ કાસાઃ, પઞ્ચ શ્વાસાઃ, અષ્ટૌ ગુલ્માઃ, ઇત્યેવમાદયઃ સઙ્ખ્યાવિશેષાઃ સમ્પ્રાપ્તિભેદાઃ| દોષાણાં-વાતાદીનાં, સમવેતાનાં-એકસ્મિન્ વ્યાધૌ સઙ્ઘટ્ટિતાનાં, યા અંશાંશકલ્પના-ભાગેન ભાગેન કાર્યાનુમેયેન નિરૂપણા, સ વિકલ્પઃ| અંશશ્ચાંશશ્ચાંશાંશૌ, તાભ્યાં કલ્પના-અનેકવિધો વિશેષઃ| યથા-અસ્મિન્ વ્યાધૌ વાતઃ કુપિતઃ કદાચિદેકેન ગુણેનાધિકેન રૂક્ષેણ કદાચિલ્લઘુના કદાચિચ્છીતેન કદાચિદ્દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વાઽધિકૈર્દુષ્યતિ| એવં પિત્તં કટ્વમ્લાદિના કુપિતં કદાચિદેકેન ગુણેન તીક્ષ્ણેન કદાચિદુષ્ણેન કદાચિદ્દ્વાભ્યાં બહુભિર્વાઽધિકૈર્દુષ્યતિ| એવં કફેઽપિ નિરૂપ્યમ્| તદેવંરૂપો યો નિશ્ચયઃ સ વિકલ્પ ઇતિ| યતશ્ચૈવં તતઃ સર્વેષુ રોગેષુ તુલ્યાઃ કોપનપ્રકારા ન ભવન્તિ| તથા હિ-રૂક્ષાદયો ગુણા વાતસ્ય સદા કોપકાઃ, કિન્તુ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ગુણસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વં કોપને કસ્યચિન્ન્યૂનત્વમિતિ| અત એવ હેતોર્ગદાનન્ત્યં ચિકિત્સાનન્ત્યં ચ| દોષાણામિતિ બહુવચનોપાદાનાદેવ સમવેતાનામિત્યર્થે લબ્ધે સમવેતગ્રહણં પૃથગ્દ્વન્દ્વસમસ્તાનામપિ ચાંશાંશકલ્પના વિકલ્પ ઉચ્યત ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| સ્વાતન્ત્ર્યં ચ પારતન્ત્ર્યં ચ, તાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્-જાનીયાત્| તત્ર સ્વતન્ત્રસ્ય વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમ્, યથા સ્વનિર્દિષ્ટોપક્રમસાધ્યત્વાત્| અસ્વતન્ત્રસ્ય વ્યાધેરપ્રાધાન્યમ્, પ્રધાનવ્યાધ્યુપક્રમેણ પ્રાયસ્તસ્યાપ્યુપક્રમ્યત્વાત્| યદ્યપિ પ્રાધાન્યવિશેષાદસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યત ઇત્યુક્તમ્, તથાઽપ્યપ્રાધાન્યવિશેષાદપ્યસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યત ઇત્યર્થાદુક્તં ભવત્યેવ| પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યયોઃ પરસ્પરં સાપેક્ષત્વાત્| તથા હિ-અપ્રાધાન્યં પ્રાધાન્યમપેક્ષ્ય વક્તું યુજ્યતે, અપ્રધાન્યં ચાપેક્ષ્ય પ્રાધાન્યમિતિ| કૃત્સ્નસ્ય ભાવઃ કાર્ત્સ્ન્યમ્| કાર્ત્સ્ન્ય ચાવયવાશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યાવયવાઃ| હેત્વાદિના કાર્ત્સ્ન્યાવયવાઃ| આદિશબ્દેન પ્રાગ્રૂપાદયો ગૃહ્યન્તે| બલં ચાબલં ચ બલાબલે વ્યાધેઃ સમ્બન્ધિની, તયોર્વિશેષેણં-વિશિષ્ટતા, બલાબલવિશેષણમ્| તદ્યથાસઙ્ખ્યેન હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈરાદિશેત્| તત્ર પ્રતિરોગં યન્નિદાનત્વેનોપદિષ્ટં, તત્કિં કાર્ત્સ્ન્યેનાસ્ય વ્યાધેરુત્પાદકમુતાવયવેન ? એવં પ્રાગ્રૂપમપિ| તથા લક્ષણમપિ કિં સમસ્તમસ્ય વ્યાધેર્લક્ષ્યત ઉતાવયવેન ? ઉપશયોઽપ્યસ્ય વ્યાધેઃ સન્તર્પણાપતર્પણરૂપઃ, સ કિં કાર્ત્સ્ન્યેન સુખાનુબન્ધં કરોત્યુતાવયવેન ? તત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન યથા-રક્તશાલ્યાદિમાંસઘૃતક્ષીરદધિવસામજ્જતૈલાદિના| અવયવેન તુ-રક્તશાલ્યાદિમાંસાદ્યન્યતમેન ચૈકૈકેન| તથાઽપતર્પણરૂપોઽપિ યવશ્યામાકગવેધુકકોરદૂષનીવારતક્રારનાલાદિઃ, સ કિં કાર્ત્સ્ન્યેન સુખાનુબન્ધં કરોત્યુતાવયવેન યવાદિનૈકૈકેન ? એવમન્યદપિ ચિન્ત્યમ્| યથા ચ જ્વરસ્ય-આમાશયં પ્રવિશ્ય કિં કાર્ત્સ્ન્યેનાથાંશેન ? તથાઽઽમમનુગમ્ય કિં કાર્ત્સ્ન્યેનાથાંશેન ? ઇત્યાદિ| તદેવંભૂતૈર્મલૈરયં જ્વરો નિર્વર્તિત ઇત્યેવં બલાબલવિશેષણમાદિશેદિતિ| નક્તં ચ દિનં ચ ઋતુશ્ચ ભુક્તં ચ, તાનિ નક્તંદિનર્તુભુક્તાનિ| તેષામંશાઃ-અવયવાઃ, નક્તંદિનર્તુભુક્તાંશાઃ| વ્યાધેઃ કાલો વ્યાધિકાલઃ| યથામલં-યથાદોષમ્| યો યસ્ય દોષસ્યાત્મીયઃ કાલસ્તં નક્તંદિનર્તુભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલમાદિશેત્| યથા-શ્લેષ્મજ્વરસ્ય રાત્રિમુખે પૂર્વાહ્ણે વા વસન્તે ઋતાવાહારે ચ ભુક્તમાત્રે બલલાભો ભવતિ| એવં મારુતપિત્તયોરપિ બલલાભો નિરૂપ્યઃ|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ| |૧૨|

સ૦-ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે, અનેન સઙ્ક્ષેપાખ્યેન પ્રકારેણ યથાનિર્દિષ્ટેન, નિદાનાર્થો-નિદાનાભિધેયઃ, સમાસતઃ [ પ્રોક્તઃ- ] પ્રકર્ષેણોક્તો, ન તુ વ્યાસતઃ|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

અત એવાહ - તં વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતિ| |૧૨|

સ૦-ય એવ નિદાનાર્થઃ સમાસેન પ્રોક્તઃ, તમેવ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતિ-તન્ત્રકૃદભિધાસ્યતિ|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ||૧૨|| તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્| |૧૩|

સ૦-સર્વેષામપિ રોગાણાં કુપિતા મલાઃ-ક્રુદ્ધા વાતપિત્તકફાઃ, નિદાનં-હેતુઃ| તદિત્યનેન વાતાદયઃ પરામૃશ્યન્તે| તસ્ય-વાતાદિપ્રકોપસ્ય, નિદાનં વિવિધં-નાનાપ્રકારં, અહિતસેવનં-અહિતાનુષ્ઠાનં, પ્રોક્તમ્|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

કિં તત્ ? ઇત્યાહ- | અહિતં ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ||૧૩||

સ૦-ત્રયાણાં-કાલાર્થકર્મણાં, ત્રિવિધો-હીનમિથ્યાતિમાત્રલક્ષણો, યોગોઽહિતમિતિ પ્રાક્-સૂત્રસ્થાને, ઉદાહૃતઃ-ઉક્તઃ| યથા (હૃ.સૂ.અ.૧૨|૩૫)- "અર્થૈરસાત્મ્યૈઃ સંયોગઃ કાલઃ કર્મ ચ દુષ્કૃતમ્|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

ઇદાનીં વાતાદીનામન્નપાનવિહારસહિતં કોપકારણમાહ તિક્તોષણકષાયાલ્પરૂક્ષપ્રમિતભોજનૈઃ| ધારણોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ||૧૪|| ક્રિયાતિયોગભીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ| ગ્રીષ્માહોરાત્રિભુક્તાન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ||૧૫||

સ૦-તિક્તાદિભિઃ સમીરણઃ કુપ્યતિ| નનુ, અલ્પપ્રમિતભોજનશબ્દયોઃ પર્યાયશબ્દત્વાદ્દ્વયોરુપાદાનમયુક્તમ્| નૈતદસ્તિ| ભિન્નાર્થત્વાદનયોઃ| તથા હિ-અલ્પભોજનં હીનભોજનમુચ્યતે| પ્રમિતભોજનં તુ તદુચ્યતે યદતિક્રાન્તવેલં ભુક્તમ્| તથા ચાગમઃ-"ધાન્યં પુલાકનિષ્પન્નં જ્ઞેયં તત્પ્રમિતાશનમ્| અતીતકાલં યદ્ભુક્તં" ઇત્યાદિ| ધારણોદીરણે-વાતવેગાદીનામ્| ક્રિયાતિયોગે-વમનવિરેચનાસ્થાપનાદિક્રિયાણામતિસેવનમ્| નનુ, આસ્થાપનેન ચ વાયોઃ કોપોઽનુપપન્નઃ| તથા હિ-"વાતે બસ્તિરિષ્યતે " (હૃ. સૂ. અ. ૧૯|૧) ઇત્યુક્તમ્| નૈવમ્| આસ્થાપનાતિયોગો હિ પિત્તશ્લેષ્માદીનાં ધાતૂનામપચયકૃત્| તદપચયાચ્ચ વાયોઃ કોપઃ| તથા ચોક્તમ્-"વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ|" ઇતિ| તસ્માદ્યુક્તો વાયોરાસ્થાપનાતિયોગેન કોપઃ| તન્ત્રકૃતાઽપ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૯|૬૫)- "સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્||" ઇતિ| ગ્રીષ્માન્ત ઇત્યન્તશબ્દઃ સમીપવચનો વેદ્યઃ| તેન ગ્રીષ્મસમીપે વર્ષાખ્યે કાલે પ્રકોપ ઇતિ યુજ્યતે| અન્યથા "ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગીષ્માદિષુ ત્રિષુ|" (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૨૪) ઇત્યેતદ્વ્યાહન્યેત|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

પિત્તં કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણપટુક્રોધવિદાહિભિઃ| શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ||૧૬||

સ૦-પિત્તં કટ્વાદિભિઃ કુપ્યતિ| અર્ધરાત્રે પિત્તસ્ય કાલસ્વભાવાત્કોપઃ|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ| આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાતિબૃંહણૈઃ||૧૭|| પ્રચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તમાત્રવસન્તયોઃ| પૂર્વાહ્ણે પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા|૧૮|

સ૦-સ્વાદ્વાદિભિઃ કફઃ કુપ્યતિ|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| દ્વન્દ્વં તુ સઙ્કરાત્||૧૮||

સ૦-દ્વન્દ્વં-દ્વયં, વાતપિત્તે વાતકફૌ પિત્તકફાવિતિ| સઙ્કરાત્-મિશ્રીભાવાત્તિક્તાદીનાં, કુપ્યતિ| એતદુક્તં ભવતિ,-યેન તિક્તાદિર્વાતહેતુઃ સેવિતઃ કટ્વમ્લાદિશ્ચ પિત્તહેતુઃ, તસ્ય વાતપિત્તે પ્રકુપ્યતઃ| એવં શેષયોર્યોજ્યમ્|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ| સઙ્કીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ||૧૯|| વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ| પિણ્યાકમૃદ્યવસુરાપૂતિશુષ્કકૃશામિષૈઃ||૨૦|| દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈસ્તથાઽન્નપરિવર્તનાત્| ઋતોર્દુષ્ટાત્પુરોવાતાદ્ગ્રહાવેશાદ્વિષાદ્ગરાત્||૨૧|| દુષ્ટાન્નાત્ પર્વતાશ્લેષાદ્ગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્| મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાં ચ નિષેવણાત્||૨૨|| સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ| |૨૩|

સ૦-સમસ્તાનાં-તિક્તાદીનાં, મિશ્રીભાવાત્ સન્નિપાતઃ કુપ્યતિ| તથેતિ સમુચ્ચયે| સઙ્કીર્ણાશનાદિભિશ્ચ સન્નિપાતઃ કુપ્યતિ| આદિશબ્દેન પર્યુષિતક્લિન્નાદિભોજનાદયો ગૃહ્યન્તે| સઙ્કીર્ણાશનાદીનાં લક્ષણં પ્રાગુક્તમ્| દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈરિતિ પૂર્વોક્તૈર્મન્દકદધિફાણિતયવકપાટલવ્રીહિસર્ષપશાકાદિભિઃ| તથેતિ ન કેવલમૈતેઃ, અન્નપરિવર્તનાદિભિશ્ચેતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ||૨૩|| રસાયનીઃ પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે| ૨૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને સર્વરોગનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

સ૦-પ્રત્યામયમિતિ-અનેન પ્રકારેણ, ક્રુદ્ધાઃ-કુપિતાઃ, દોષા આશુ-દ્રાગેવ, દેહે વિકુર્વતે-શરીરે વિકારં જનયન્તિ| કિં કૃત્વા ? રસાયનીઃ-નાડીઃ, પ્રપદ્ય-પ્રાપ્ય| કિમ્ભૂતાઃ ? રોગસ્યાધિષ્ઠાનાનિ-સ્થાનાનિ રસરુધિરાદીનિ, તાનિ ગન્તું શીલં યાસાં તા રોગાધિષ્ઠાનગામિન્યઃ, તાસ્તથાવિધા નાડીઃ પ્રાપ્ય વિકૃતિભાજો દોષાઃ સમ્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને સર્વરોગનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧||