Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
તેષાં ચ પ્રકોપકારણમસ્મિન્નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ - અથાતઃ સર્વરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||
तेषां च प्रकोपकारणमस्मिन्निर्दिश्यत इत्याह - अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1
તત્ર રોગાણાં સામાન્યં નિદાનં બિભણિષુસ્તાવદ્રોગાણામેવ પર્યાયાન્ વદતિ| રોગપર્યાયશ્રવણેન હિ શિષ્યાણાં તત્ર તત્ર શાસ્ત્રપ્રદેશેષુ સમ્મોહો ન ભવતિ રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્વિકારો દુઃખમામયઃ| યક્ષ્માતઙ્કગદાબાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ||૧||
तत्र रोगाणां सामान्यं निदानं बिभणिषुस्तावद्रोगाणामेव पर्यायान् वदति| रोगपर्यायश्रवणेन हि शिष्याणां तत्र तत्र शास्त्रप्रदेशेषु सम्मोहो न भवति रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुःखमामयः| यक्ष्मातङ्कगदाबाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2
નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિશ્ચેતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્||૨||
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3
નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ| નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ|૩|
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः| निदानमाहुः पर्यायैः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4
| પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે||૩|| ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ| |૪|
| प्राग्रूपं येन लक्ष्यते||३|| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4
અત એવાહ | લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્||૪||
अत एवाह | लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5
ઇદાનીં રૂપં લક્ષયિતુમાહ તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે| સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ||૫||
इदानीं रूपं लक्षयितुमाह तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते| संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7
હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્| ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્||૬|| વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ| |૭|
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्| औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुख़ावहम्||६|| विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7
ઉપશયલક્ષણકથનપ્રસ્તાવાદનુપશયોઽપિ લક્ષ્ય ઇત્યાહ | વિપરીતોઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યાભિસંજ્ઞિતઃ||૭||
उपशयलक्षणकथनप्रस्तावादनुपशयोऽपि लक्ष्य इत्याह | विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसंज्ञितः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8
નિદાનપ્રાગ્રૂપરૂપોપશયાનુક્ત્વા, સમ્પ્રતિ સમ્પ્રાપ્તિં લક્ષયિતુમાહ યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા| નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ||૮||
निदानप्राग्रूपरूपोपशयानुक्त्वा, सम्प्रति सम्प्राप्तिं लक्षयितुमाह यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता| निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11
સઙ્ખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ| સા ભિદ્યતે, યથાઽત્રૈવ વક્ષ્યન્તેઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ||૯|| દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોંઽશાંશકલ્પના| સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્||૧૦|| હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલવિશેષણમ્| નક્તંદિનર્તુભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્||૧૧||
सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः| सा भिद्यते, यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति||९|| दोषाणां समवेतानां विकल्पोंऽशांशकल्पना| स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्||१०|| हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्| नक्तंदिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12
ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ| |૧૨|
इति प्रोक्तो निदानार्थः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12
અત એવાહ - તં વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતિ| |૧૨|
अत एवाह - तं व्यासेनोपदेक्ष्यति| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13
| સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ||૧૨|| તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્| |૧૩|
| सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः||१२|| तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13
કિં તત્ ? ઇત્યાહ- | અહિતં ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ||૧૩||
किं तत् ? इत्याह- | अहितं त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15
ઇદાનીં વાતાદીનામન્નપાનવિહારસહિતં કોપકારણમાહ તિક્તોષણકષાયાલ્પરૂક્ષપ્રમિતભોજનૈઃ| ધારણોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ||૧૪|| ક્રિયાતિયોગભીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ| ગ્રીષ્માહોરાત્રિભુક્તાન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ||૧૫||
इदानीं वातादीनामन्नपानविहारसहितं कोपकारणमाह तिक्तोषणकषायाल्परूक्षप्रमितभोजनैः| धारणोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः||१४|| क्रियातियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः| ग्रीष्माहोरात्रिभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16
પિત્તં કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણપટુક્રોધવિદાહિભિઃ| શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ||૧૬||
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णपटुक्रोधविदाहिभिः| शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18
સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ| આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાતિબૃંહણૈઃ||૧૭|| પ્રચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તમાત્રવસન્તયોઃ| પૂર્વાહ્ણે પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા|૧૮|
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः| आस्यास्वप्नसुख़ाजीर्णदिवास्वप्नातिबृंहणैः||१७|| प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः| पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18
| દ્વન્દ્વં તુ સઙ્કરાત્||૧૮||
| द्वन्द्वं तु सङ्करात्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23
મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ| સઙ્કીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ||૧૯|| વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ| પિણ્યાકમૃદ્યવસુરાપૂતિશુષ્કકૃશામિષૈઃ||૨૦|| દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈસ્તથાઽન્નપરિવર્તનાત્| ઋતોર્દુષ્ટાત્પુરોવાતાદ્ગ્રહાવેશાદ્વિષાદ્ગરાત્||૨૧|| દુષ્ટાન્નાત્ પર્વતાશ્લેષાદ્ગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્| મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાં ચ નિષેવણાત્||૨૨|| સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ| |૨૩|
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः| सङ्कीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः||१९|| व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः| पिण्याकमृद्यवसुरापूतिशुष्ककृशामिषैः||२०|| दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथाऽन्नपरिवर्तनात्| ऋतोर्दुष्टात्पुरोवाताद्ग्रहावेशाद्विषाद्गरात्||२१|| दुष्टान्नात् पर्वताश्लेषाद्ग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्| मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्||२२|| स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1
પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ||૨૩|| રસાયનીઃ પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે| ૨૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને સર્વરોગનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः||२३|| रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते| २३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने सर्वरोगनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon