1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0-śrīgaṇēśāya namaḥ| atha śarīrasthānādanantaraṁ nidānasthānārambhaḥ| asya cāyaṁ sambandhaḥ| hētuliṅgauṣadhaskandhalakṣaṇō'yamāyurvēdaḥ praṇītaḥ| tāni ca hētuliṅgauṣadhāni sūtrasthānē sūcitāni| śarīralakṣaṇaṁ cādhāraṁ samutpādya tāni vistārēṇōpadēṣṭuṁ śakyantē| tasmācchārīrasthānaṁ pūrvamārabdhavān| nanu, ēvaṁ satyauṣadhaskandha ēva prāk prādhānyādupadēṣṭuṁ nyāyyaḥ| naivam| hētuliṅgābhyāṁ hyāmayaṁ parīkṣyānantaraṁ yathāyōgamāmayapraśamanārthamauṣadhaṁ dātumucitam| tasmāddhētuliṅgayōrēvōpādānaṁ prāgyuktam, na tvauṣadhasya, iti cikitsitasthānāt prāgidamēva sthānamupadēṣṭuṁ yuktam| tathā cōktaṁ muninā (ca. sū. a. 20|24)- "rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramauṣadham|" iti| tasmādauṣadhāddhētuliṅgayōrēvāmayaṁ prati prādhānyam| atō nidānasthānārambhaḥ| tatra ca pūrvaṁ sarvarōganidānamēvārabdhuṁ yuktam, prādhānyāt| prādhānyaṁ ca sarvarōgakāraṇanirdēśāt| tathā hi vātādaya ēva prakupitāḥ sarvarōgakāraṇam| vakṣyati hi (ślō. 12)- "sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ|" iti|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

tēṣāṁ ca prakōpakāraṇamasminnirdiśyata ityāha - athātaḥ sarvarōganidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||

sa0-athāta ityādi| sarvē ca tē rōgāśca sarvarōgāḥ, tēṣāṁ nidānaṁ sarvarōganidānam| śēṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyēyam| itītyādiśabdānāmapi pūrvavadvyākhyā|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

tatra rōgāṇāṁ sāmānyaṁ nidānaṁ bibhaṇiṣustāvadrōgāṇāmēva paryāyān vadati| rōgaparyāyaśravaṇēna hi śiṣyāṇāṁ tatra tatra śāstrapradēśēṣu sammōhō na bhavati rōgaḥ pāpmā jvarō vyādhirvikārō duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||1||

sa0-rōgādayaḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ-ēkārthā ityarthaḥ| nanu ca, ēṣāṁ rōgādiśabdānāṁ pravr̥ttinimittaṁ pratyarthabhēdō'pi dr̥śyatē| yathā,-rujatīti rōgaḥ, duḥkhasya kartr̥tvādduḥkhasyābhidhāyakaḥ| pāpmēti kila sarvē rōgāḥ pāpasya karmaṇaḥ phalamiti kr̥tvā pāpmētyucyatē| "jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktaḥ" (ca. ci. a. 3|4)| prādhānyaṁ cāsya durupakramatvādatiduḥsahatvācca| ata ēva sarvakāyamanaḥsantāpakatvaṁ jvarasyāhuḥ| tathā, "jyāvayōhānau" ityasya dhātōrauṇādikē varapratyayē sati jvaraśabdasyārthāntaratvamapyāpatati| vividhamādhiṁ-duḥkhaṁ, ādadhāti śarīrē manasi cēti-vyādhiḥ| vikārō buddhīndriyamanaḥśarīrāṇāṁ vikr̥tiṁ-anyathātvaṁ, janayatītyarthaḥ| duḥkhamityanēnōpatāpakatvamanubhavaṁ gamayati| āmaya ityasyārthaḥ-kilā''masamutthāḥ sarvē vyādhayaḥ| prāyēṇa hi lōkō'khila ēva laulyādadēśakālāpathyātimātrāśī bhavati| tasya cāvaśyamāmasambhavādbāhulyēnāmasamutthā vyādhayaḥ| bāhulyaṁ cāṅgīkr̥tya śabdapravr̥ttiḥ| yakṣmēva yakṣmā, yathā-"yakṣmā rōgasamūhānām" (ca. sū. a. 25|39, saṁ. sū. a. 13) ityuktaḥ| ēvaṁ sarvō'pi rōgō rōgasamūha ityanēna dyōtayati| tathā ca, sarvō vikāra utpadyamānō'nēkairvyādhilakṣaṇabhūtaiśca yukta utpadyatē| yathā,-jvarasyālasyārōcakādayaḥ| ātaṅka iti "taki kr̥cchrajīvanē" ityasya dhātōrāṅpūrvasya rūpam| rōgōpataptatvāddhi strīpānabhōjanādibhyō nivr̥ttāḥ kr̥cchrēṇa jīvanti| gada iva gadō'nēkakāraṇajanyatvāt| yathā hi gadō'nēkakāraṇajastathā gadō'pīti gadaśabdasyārthaḥ| ābādha iti āsamantāt kāyamanasōrbādhanaṁ-pīḍētyarthaḥ| ēvaṁ pravr̥ttinimittaṁ pratyarthabhēdadarśanāt kathamuktaṁ paryāyavācinaḥ iti| atrācakṣmahē| ēvamēvaitat| kintu pīḍākāritvasāmānyaṁ pravr̥ttinimittamurarīkr̥tya paryāyavācinaḥ ityuktam|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

nidānaṁ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiścēti vijñānaṁ rōgāṇāṁ pañcadhā smr̥tam||2||

sa0-nidānādayaḥ samprāptyantā rōgāṇāṁ vijñānaṁ pañcadhā smr̥tam, munīndrairiti śēṣaḥ| nidānādivijñānēna sarvē rōgā viśēṣēṇa budhyanta ityarthaḥ| upaśayastathēti yathā nidānādayō rōgāṇāṁ vijñānaṁ tathōpaśayō'pīti tattulyakakṣatāṁ dyōtayituṁ tathāśabdaṁ tantrakr̥t pratyuktavān| ēvaṁ samprāptiścētyatra cakāramapi| iti-parisamāptau, ētāvadēva rōgāṇāṁ vijñānam| nidānaṁ dvidhā,-rōgāṇāmāsannaṁ viprakr̥ṣṭaṁ ca| tatrāsannaṁ yathā-vātādayaḥ prakupitāḥ| viprakr̥ṣṭaṁ kāraṇaṁ yathā-vātādicayaprakōpakaramāhāravihārādi| tatra nidānaṁ-kaṭukāmladadhyādikaṁ jvarasya| pūrvarūpaṁ yathā-jvarasyaivālasyādayaḥ| rūpaṁ yathā-"āgamāpagamakṣōbhamr̥dutāvēdanōṣmaṇām| vaiṣamyaṁ tatratatrāṅgē tāstāḥ syurvēdanāścalāḥ||" (hr̥. ni. a. 2|10) ityādi| upaśayō yathā jvaraṁ snēhamardanādinōpaśāmyantamupalabhya sa tasyōpaśaya ityucyatē| samprāptistu-"yathāduṣṭēna" (ślō. 8) ityādilakṣaṇā| viniścitajñānakāraṇatvādvijñānam, kāraṇē kāryōpacārāt| nidānādīnāmasamāsanirdēśa ēkaikasyāpi prādhānyamiti dyōtanāya| ēvamēkaikasyōpalabdhikāraṇatvaṁ bhavati| upacārādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ pañcadhētyuktaṁ niyamārtham| pañcadhaivaitāni tattvatō nānyē rōgāvabōdhahētavaḥ santītyarthaḥ|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

nimittahētvāyatanapratyayōtthānakāraṇaiḥ| nidānamāhuḥ paryāyaiḥ|3|

sa0-nimittādibhiḥ ṣaḍbhiḥ paryāyairnidānamāhuḥ-vadanti, munaya iti śēṣaḥ| tatra tatra śāstrapradēśē nidānamētaiḥ paryāyairvēdyamityarthaḥ|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| prāgrūpaṁ yēna lakṣyatē||3|| utpitsurāmayō dōṣaviśēṣēṇānadhiṣṭhitaḥ| |4|

sa0-yēna-ālasyārucyādinā, utpitsuḥ-udbubhūṣuḥ, āmayō-jvarādiḥ, lakṣyatē-jñāyatē, tatprāgrūpam| dōṣaviśēṣēṇa-vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ-anāsāditō, 'vyaktarūpēṇa' ityatrānuktamapi gamyamānatvāduktaṁ bōdhyam| tathā hi-vātādidōṣēṇānadhiṣṭhitatvādvyādhērutpitsutaiva na ghaṭatē, vyādhikāraṇābhāvāt| na hi vātādīn vimucya vyādhēḥ prāyēṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyatē| vakṣyati hi (ślō. 12)- "sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ|" iti| tasmāddōṣaviśēṣānadhiṣṭhitatvamutpitsōrāmayasya yaducyatē, tadvyaktarūpadōṣāpēkṣamavagantavyam|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

ata ēvāha | liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṁ tadyathāyatham||4||

sa0-tadityanēna prāgrūpaṁ parāmr̥śyatē| tat-prāgrūpaṁ, utpitsūnāṁ jvarādīnāmalpatvāt-anāsāditabalatvāt, avyaktaṁ liṅgaṁ-aspaṣṭaṁ lakṣaṇam| yathāyathaṁ-yadyasya vyādhērjvarādyanyatamasyātmīyamātmīyam| tacca prāgrūpaṁ tridhā dr̥ṣyatē,- kiñcicchārīraṁ kiñcinmānasaṁ kiñcicchārīramānasaṁ ca| tatra śārīraṁ yathā-jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajr̥mbhāsāsrākulākṣitētyēvaṁprāyam| mānasaṁ ca-aratirhitōpadēśēṣvakṣāntirityēvaṁprāyam| kiñcicchārīramānasaṁ yathā-"prītiramlapaṭūṣaṇē| dvēṣaḥ svāduṣu bhakṣyēṣu" (hr̥. ni. a. 2|8) ityēvaṁprāyam, śārīramānasadōṣajanitatvāt|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

idānīṁ rūpaṁ lakṣayitumāha tadēva vyaktatāṁ yātaṁ rūpamityabhidhīyatē| saṁsthānaṁ vyañjanaṁ liṅgaṁ lakṣaṇaṁ cihnamākr̥tiḥ||5||

sa0-tadēva-prāgrūpaṁ, vyaktatāṁ yātaṁ-vyaktadōṣādhiṣṭhitaṁ sat, rūpamityabhidhīyatē| tadēvētyēvaśabdēnaitat dyōtayati,-yadēva śārīraṁ prāgrūpaṁ pūrvōpavarṇitaṁ tadēvēha gr̥hītavyam, sthāyitvāt| tadhdyāmayānubandhi| mānasaṁ śārīramānasaṁ cāsthāyitvānna gr̥hītavyam| taddhi dvayamapyutpannavyādhisamanantaraṁ prāyēṇa naśyatīti tadvyaktatāṁ na yāti| ataḥ śārīramēvōtpitsuvyādhiprāgrūpamiha parāmraṣṭuṁ yuktam| saṁsthānādayaḥ ṣaṭ rūpasya paryāyā ityarthaḥ| imē ca paryāyāḥ prāgrūpasyāpi yōjyāḥ| yathā-pūrvasaṁsthānaṁ pūrvavyañjanaṁ pūrvaliṅgamityādi|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayōgaṁ sukhāvaham||6|| vidyādupaśayaṁ vyādhēḥ sa hi sātmyamiti smr̥taḥ| |7|

sa0-upayujyata ityupayōgaḥ-sēvanam| sukhamāvahati-utpādayatīti sukhāvahaḥ,-dēhasya sukhaṁ karōtītyarthaḥ| ya upayōgaḥ sukhāvahastamupaśayaṁ vidyāt-jānīyāt, munīndra iti śēṣaḥ| kēṣāmupayōgaḥ ? auṣadhānnavihārāṇām| auṣadhaṁ-harītakyādi| annaṁ-raktaśālyādi| vihārō-vāgdēhamanōnirvartitaścēṣṭāviśēṣō vyāyāmavyavāyajāgaraṇādhyayanagītabhāṣaṇadhyānadhāraṇādirūpaḥ| auṣadhaṁ cānnaṁ ca vihāraścauṣadhānnavihārāḥ, tēṣāmauṣadhānnavihārāṇām| tēṣāṁ kimbhūtānām ? hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| hētuvyādhiviparyastānāṁ viparyastārthakāriṇāṁ ca| viparyastāḥ-viparītāḥ, hētuvyādhyōrviparyastāḥ| hētuśca vyādhiśca hētuvyādhī, tayōrviparyastā hētuvyādhiviparyastāḥ,-nidānarōgayōrviparītāḥ| tathā viparyastānāmarthō viparyastārthaḥ, taṁ kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ| hētuvyādhiviparyastāśca viparyastārthakāriṇaśca hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇaḥ, tēṣām| kēṣāṁ viparyastānāmarthaṁ kurvanti ? atra prakr̥tatvāddhētuvyādhiviparyastānām| tadayamarthaḥ-hētuvyādhyōraviparītā api hēturūpā iva bhāsamānā vyārdhirūpā iva bhāsamānā hētuvyādhiviparyastānāmarthaṁ vyādhyupaśamalakṣaṇaṁ kurvanti| yathā hētuviparītairvyādhiviparītaiścauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyatē pratipakṣatvāt, tathā viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| saṅgrahē tu jagāda (sū. a. 12)- "ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayam| tathā chardyāṁ chardanamityādi| ēvaṁvidhaṁ hyaviparītamēva sat bhēṣajaṁ viparītamarthaṁ karōti|" iti| tatra hētuviparītā auṣadhānnavihārā yathā-gurusnigdhaśītajē vyādhau laghurūkṣōṣṇamauṣadhamannaṁ vā| tathā, santarpaṇōtthē'patarpaṇam, apatarpaṇōtthē santarpaṇam, jāgaraṇōtthē vyādhau svāpaḥ, svāpōtthē jāgaraṇam, vyāyāmōtthē āsanā, ityādi| tathā, vyādhiviparyastā auṣadhānnavihārā yathā-vātajē jvarē sarpiḥpānamauṣadham| tasminnēva jvarē'nnaṁ pēyā| vihāraśca tasminnēva jvarē dēhamanōvyāpārōparamaḥ| tathā, pācanasādhyē jvarē dōṣānapēkṣamauṣadhaṁ mustāparpaṭakam| annaṁ raktaśālyādi| pramēhē rajanī yavānnaṁ ca| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 1|72)- "raktādyāḥ śālayō jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvarē hitāḥ|" ityādi| vihāraśca yathā (hr̥. ci. a. 1|171)- "jvarakālasmr̥tiṁ cāsya hāribhirviṣayairharēt|" iti| tathā munirapyavōcat (ca. ci. a. 3|319)- "jvarakālaṁ ca vēgaṁ ca cintayan jvaryatē tu yaḥ| tasyēṣṭaiśca vicitraiśca viṣayairnāśayētsmr̥tim||" iti| viparyastārthakāriṇaśca dvēdhā bhavanti,-vyādhiviparyastārthakāriṇō hētuviparyastārthakāriṇaśca| tatra vyādhiviparyastārthakāruṇō yathā-chardivyādhau tadarthakāryauṣadhaṁ madanādi| annaṁ ca tadupasr̥ṣṭaṁ śālyādi| athavā yadahr̥dyamasātmyamapariśuṣkaṁ guru ca| vihārō'ṅgulyutpalanālādinā tadudvamanam| yathā cātisārē virēcanam| vamanēna virēcanēna ca chardyatīsārayōrvr̥ddhirēva kartuṁ yuktā, taddhētukatvāttasya| iha ca śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| hētuviparyastārthakāriṇaśca yathā-madyōtthē vyādhau madyamēvōyuktaṁ vyādhiṁ śamayatyauṣadhatvēna| ēvamannavihārāvapyūhyau| madyēna madātyayasya vr̥ddhirēva kartuṁ yuktā, taddhētukatvāttasya| iha tu śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| ētadēva ca tadarthakārīti vadanti| tacca mātrāśitīyē (hr̥. sū. a. 8|24) vyākhyātamēva| hi-yasmāt, saḥ-upaśayō, vyādhēḥ-āmayasya, sātmyamiti smr̥taḥ| munīndrairiti vākyaśēṣaḥ| ēvaṁ vyādhiguṇaviparītō ya āhārō vihāraśca prāyēṇa nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyam| munistvavōcat (ca. sū. a. 6|50)- "dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāścēṣṭitaṁ cādyamēva ca||" iti|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

upaśayalakṣaṇakathanaprastāvādanupaśayō'pi lakṣya ityāha | viparītō'nupaśayō vyādhyasātmyābhisaṁjñitaḥ||7||

sa0-atō yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyāt yō viparītalakṣaṇa auṣadhānnavihārāṇāmupayōgaḥ-sēvanamasukhāvahaḥ, sō'nupaśaya ucyatē| sa ēva vyādhērasātmyamityabhisaṁjñitaḥ-ābhimukhyēna saṅkētitaḥ|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

nidānaprāgrūparūpōpaśayānuktvā, samprati samprāptiṁ lakṣayitumāha yathāduṣṭēna dōṣēṇa yathā cānuvisarpatā| nirvr̥ttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||8||

sa0-yēna prakārēṇa duṣṭaḥ-kupitō, vātādyanyatamō dōṣō-yathāduṣṭaḥ, tēna yathāduṣṭēna dōṣēṇa yathā cānuvisarpatā-dēhamanudhāvatā sannivēśaviśēṣēṇa gacchatā, pratyāmayaṁ vā nirvr̥ttiḥ-niṣpattirudbhava iti yāvat, nirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca jātirāgatiśca kathyatē| yathā jvarasya-"malāstatra (hr̥. ni. a. 2|3) ityādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapravēśanēna, tathā''mānugamanēna, tathā srōtōrōdhēna, tathā paktisthānājjvalananirasanēna, tathā tēnaiva jāṭharēṇa vahninā tēṣāmabhisarpaṇēna, tathā sakaladēhatāpēna, gātraṁ cātyuṣṇaṁ kurvatā, ēvaṁvidhayā samprāptyā jvarō'yamiti niścīyatē| ēvaṁ raktapittādiṣvapi cintyā samprāptiḥ|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśēṣataḥ| sā bhidyatē, yathā'traiva vakṣyantē'ṣṭau jvarā iti||9|| dōṣāṇāṁ samavētānāṁ vikalpōṁ'śāṁśakalpanā| svātantryapāratantryābhyāṁ vyādhēḥ prādhānyamādiśēt||10|| hētvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśēṣaṇam| naktaṁdinartubhuktāṁśairvyādhikālō yathāmalam||11||

sa0-sā ca-samprāptiḥ, saṅkhyādiviśēṣēṇa bhidyatē,- saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṁ ca balaṁ ca kālaśca ta ēvam, tēṣāṁ viśēṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśēṣaḥ, tasmātsā samprāptirbahudhā sampadyatē| tatra saṅkhyāviśēṣō yathā-[atraiva-]ihaiva, vakṣyantē'ṣṭau jvarāḥ, iti| ēvamanyatra pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, aṣṭau gulmāḥ, ityēvamādayaḥ saṅkhyāviśēṣāḥ samprāptibhēdāḥ| dōṣāṇāṁ-vātādīnāṁ, samavētānāṁ-ēkasmin vyādhau saṅghaṭṭitānāṁ, yā aṁśāṁśakalpanā-bhāgēna bhāgēna kāryānumēyēna nirūpaṇā, sa vikalpaḥ| aṁśaścāṁśaścāṁśāṁśau, tābhyāṁ kalpanā-anēkavidhō viśēṣaḥ| yathā-asmin vyādhau vātaḥ kupitaḥ kadācidēkēna guṇēnādhikēna rūkṣēṇa kadācillaghunā kadācicchītēna kadāciddvābhyāṁ tribhirvā'dhikairduṣyati| ēvaṁ pittaṁ kaṭvamlādinā kupitaṁ kadācidēkēna guṇēna tīkṣṇēna kadāciduṣṇēna kadāciddvābhyāṁ bahubhirvā'dhikairduṣyati| ēvaṁ kaphē'pi nirūpyam| tadēvaṁrūpō yō niścayaḥ sa vikalpa iti| yataścaivaṁ tataḥ sarvēṣu rōgēṣu tulyāḥ kōpanaprakārā na bhavanti| tathā hi-rūkṣādayō guṇā vātasya sadā kōpakāḥ, kintu kadācit kasyacidguṇasya prakr̥ṣṭatvaṁ kōpanē kasyacinnyūnatvamiti| ata ēva hētōrgadānantyaṁ cikitsānantyaṁ ca| dōṣāṇāmiti bahuvacanōpādānādēva samavētānāmityarthē labdhē samavētagrahaṇaṁ pr̥thagdvandvasamastānāmapi cāṁśāṁśakalpanā vikalpa ucyata iti pratipādanārtham| svātantryaṁ ca pāratantryaṁ ca, tābhyāṁ vyādhēḥ prādhānyamādiśēt-jānīyāt| tatra svatantrasya vyādhēḥ prādhānyam, yathā svanirdiṣṭōpakramasādhyatvāt| asvatantrasya vyādhēraprādhānyam, pradhānavyādhyupakramēṇa prāyastasyāpyupakramyatvāt| yadyapi prādhānyaviśēṣādasau samprāptirbhidyata ityuktam, tathā'pyaprādhānyaviśēṣādapyasau samprāptirbhidyata ityarthāduktaṁ bhavatyēva| prādhānyāprādhānyayōḥ parasparaṁ sāpēkṣatvāt| tathā hi-aprādhānyaṁ prādhānyamapēkṣya vaktuṁ yujyatē, apradhānyaṁ cāpēkṣya prādhānyamiti| kr̥tsnasya bhāvaḥ kārtsnyam| kārtsnya cāvayavāśca kārtsnyāvayavāḥ| hētvādinā kārtsnyāvayavāḥ| ādiśabdēna prāgrūpādayō gr̥hyantē| balaṁ cābalaṁ ca balābalē vyādhēḥ sambandhinī, tayōrviśēṣēṇaṁ-viśiṣṭatā, balābalaviśēṣaṇam| tadyathāsaṅkhyēna hētvādikārtsnyāvayavairādiśēt| tatra pratirōgaṁ yannidānatvēnōpadiṣṭaṁ, tatkiṁ kārtsnyēnāsya vyādhērutpādakamutāvayavēna ? ēvaṁ prāgrūpamapi| tathā lakṣaṇamapi kiṁ samastamasya vyādhērlakṣyata utāvayavēna ? upaśayō'pyasya vyādhēḥ santarpaṇāpatarpaṇarūpaḥ, sa kiṁ kārtsnyēna sukhānubandhaṁ karōtyutāvayavēna ? tatra kārtsnyēna yathā-raktaśālyādimāṁsaghr̥takṣīradadhivasāmajjatailādinā| avayavēna tu-raktaśālyādimāṁsādyanyatamēna caikaikēna| tathā'patarpaṇarūpō'pi yavaśyāmākagavēdhukakōradūṣanīvāratakrāranālādiḥ, sa kiṁ kārtsnyēna sukhānubandhaṁ karōtyutāvayavēna yavādinaikaikēna ? ēvamanyadapi cintyam| yathā ca jvarasya-āmāśayaṁ praviśya kiṁ kārtsnyēnāthāṁśēna ? tathā''mamanugamya kiṁ kārtsnyēnāthāṁśēna ? ityādi| tadēvaṁbhūtairmalairayaṁ jvarō nirvartita ityēvaṁ balābalaviśēṣaṇamādiśēditi| naktaṁ ca dinaṁ ca r̥tuśca bhuktaṁ ca, tāni naktaṁdinartubhuktāni| tēṣāmaṁśāḥ-avayavāḥ, naktaṁdinartubhuktāṁśāḥ| vyādhēḥ kālō vyādhikālaḥ| yathāmalaṁ-yathādōṣam| yō yasya dōṣasyātmīyaḥ kālastaṁ naktaṁdinartubhuktāṁśairvyādhikālamādiśēt| yathā-ślēṣmajvarasya rātrimukhē pūrvāhṇē vā vasantē r̥tāvāhārē ca bhuktamātrē balalābhō bhavati| ēvaṁ mārutapittayōrapi balalābhō nirūpyaḥ|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

iti prōktō nidānārthaḥ| |12|

sa0-itiśabdaḥ prakārē, anēna saṅkṣēpākhyēna prakārēṇa yathānirdiṣṭēna, nidānārthō-nidānābhidhēyaḥ, samāsataḥ [ prōktaḥ- ] prakarṣēṇōktō, na tu vyāsataḥ|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

ata ēvāha - taṁ vyāsēnōpadēkṣyati| |12|

sa0-ya ēva nidānārthaḥ samāsēna prōktaḥ, tamēva vyāsēnōpadēkṣyati-tantrakr̥dabhidhāsyati|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ||12|| tatprakōpasya tu prōktaṁ vividhāhitasēvanam| |13|

sa0-sarvēṣāmapi rōgāṇāṁ kupitā malāḥ-kruddhā vātapittakaphāḥ, nidānaṁ-hētuḥ| tadityanēna vātādayaḥ parāmr̥śyantē| tasya-vātādiprakōpasya, nidānaṁ vividhaṁ-nānāprakāraṁ, ahitasēvanaṁ-ahitānuṣṭhānaṁ, prōktam|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

kiṁ tat ? ityāha- | ahitaṁ trividhō yōgastrayāṇāṁ prāgudāhr̥taḥ||13||

sa0-trayāṇāṁ-kālārthakarmaṇāṁ, trividhō-hīnamithyātimātralakṣaṇō, yōgō'hitamiti prāk-sūtrasthānē, udāhr̥taḥ-uktaḥ| yathā (hr̥.sū.a.12|35)- "arthairasātmyaiḥ saṁyōgaḥ kālaḥ karma ca duṣkr̥tam|" ityādi|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

idānīṁ vātādīnāmannapānavihārasahitaṁ kōpakāraṇamāha tiktōṣaṇakaṣāyālparūkṣapramitabhōjanaiḥ| dhāraṇōdīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ||14|| kriyātiyōgabhīśōkacintāvyāyāmamaithunaiḥ| grīṣmāhōrātribhuktāntē prakupyati samīraṇaḥ||15||

sa0-tiktādibhiḥ samīraṇaḥ kupyati| nanu, alpapramitabhōjanaśabdayōḥ paryāyaśabdatvāddvayōrupādānamayuktam| naitadasti| bhinnārthatvādanayōḥ| tathā hi-alpabhōjanaṁ hīnabhōjanamucyatē| pramitabhōjanaṁ tu taducyatē yadatikrāntavēlaṁ bhuktam| tathā cāgamaḥ-"dhānyaṁ pulākaniṣpannaṁ jñēyaṁ tatpramitāśanam| atītakālaṁ yadbhuktaṁ" ityādi| dhāraṇōdīraṇē-vātavēgādīnām| kriyātiyōgē-vamanavirēcanāsthāpanādikriyāṇāmatisēvanam| nanu, āsthāpanēna ca vāyōḥ kōpō'nupapannaḥ| tathā hi-"vātē bastiriṣyatē " (hr̥. sū. a. 19|1) ityuktam| naivam| āsthāpanātiyōgō hi pittaślēṣmādīnāṁ dhātūnāmapacayakr̥t| tadapacayācca vāyōḥ kōpaḥ| tathā cōktam-"vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca|" iti| tasmādyuktō vāyōrāsthāpanātiyōgēna kōpaḥ| tantrakr̥tā'pyuktam (hr̥. sū. a. 19|65)- "snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvātiśīlayēt| utklēśāgnivadhau snēhānnirūhānmarutō bhayam||" iti| grīṣmānta ityantaśabdaḥ samīpavacanō vēdyaḥ| tēna grīṣmasamīpē varṣākhyē kālē prakōpa iti yujyatē| anyathā "cayaprakōpapraśamā vāyōrgīṣmādiṣu triṣu|" (hr̥. sū. a. 12|24) ityētadvyāhanyēta|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

pittaṁ kaṭvamlatīkṣṇōṣṇapaṭukrōdhavidāhibhiḥ| śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayēṣu ca||16||

sa0-pittaṁ kaṭvādibhiḥ kupyati| ardharātrē pittasya kālasvabhāvātkōpaḥ|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ| āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnātibr̥ṁhaṇaiḥ||17|| pracchardanādyayōgēna bhuktamātravasantayōḥ| pūrvāhṇē pūrvarātrē ca ślēṣmā|18|

sa0-svādvādibhiḥ kaphaḥ kupyati|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| dvandvaṁ tu saṅkarāt||18||

sa0-dvandvaṁ-dvayaṁ, vātapittē vātakaphau pittakaphāviti| saṅkarāt-miśrībhāvāttiktādīnāṁ, kupyati| ētaduktaṁ bhavati,-yēna tiktādirvātahētuḥ sēvitaḥ kaṭvamlādiśca pittahētuḥ, tasya vātapittē prakupyataḥ| ēvaṁ śēṣayōryōjyam|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

miśrībhāvātsamastānāṁ sannipātastathā punaḥ| saṅkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādhyaśanādibhiḥ||19|| vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ| piṇyākamr̥dyavasurāpūtiśuṣkakr̥śāmiṣaiḥ||20|| dōṣatrayakaraistaistaistathā'nnaparivartanāt| r̥tōrduṣṭātpurōvātādgrahāvēśādviṣādgarāt||21|| duṣṭānnāt parvatāślēṣādgrahairjanmarkṣapīḍanāt| mithyāyōgācca vividhātpāpānāṁ ca niṣēvaṇāt||22|| strīṇāṁ prasavavaiṣamyāttathā mithyōpacārataḥ| |23|

sa0-samastānāṁ-tiktādīnāṁ, miśrībhāvāt sannipātaḥ kupyati| tathēti samuccayē| saṅkīrṇāśanādibhiśca sannipātaḥ kupyati| ādiśabdēna paryuṣitaklinnādibhōjanādayō gr̥hyantē| saṅkīrṇāśanādīnāṁ lakṣaṇaṁ prāguktam| dōṣatrayakaraistaistairiti pūrvōktairmandakadadhiphāṇitayavakapāṭalavrīhisarṣapaśākādibhiḥ| tathēti na kēvalamaitēḥ, annaparivartanādibhiścēti tathāśabdasyārthaḥ|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

pratirōgamiti kruddhā rōgādhiṣṭhānagāminīḥ||23|| rasāyanīḥ prapadyāśu dōṣā dēhē vikurvatē| 23 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē sarvarōganidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||

sa0-pratyāmayamiti-anēna prakārēṇa, kruddhāḥ-kupitāḥ, dōṣā āśu-drāgēva, dēhē vikurvatē-śarīrē vikāraṁ janayanti| kiṁ kr̥tvā ? rasāyanīḥ-nāḍīḥ, prapadya-prāpya| kimbhūtāḥ ? rōgasyādhiṣṭhānāni-sthānāni rasarudhirādīni, tāni gantuṁ śīlaṁ yāsāṁ tā rōgādhiṣṭhānagāminyaḥ, tāstathāvidhā nāḍīḥ prāpya vikr̥tibhājō dōṣāḥ sampadyanta ityarthaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē sarvarōganidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||