Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
tēṣāṁ ca prakōpakāraṇamasminnirdiśyata ityāha - athātaḥ sarvarōganidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
तेषां च प्रकोपकारणमस्मिन्निर्दिश्यत इत्याह - अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1
tatra rōgāṇāṁ sāmānyaṁ nidānaṁ bibhaṇiṣustāvadrōgāṇāmēva paryāyān vadati| rōgaparyāyaśravaṇēna hi śiṣyāṇāṁ tatra tatra śāstrapradēśēṣu sammōhō na bhavati rōgaḥ pāpmā jvarō vyādhirvikārō duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||1||
तत्र रोगाणां सामान्यं निदानं बिभणिषुस्तावद्रोगाणामेव पर्यायान् वदति| रोगपर्यायश्रवणेन हि शिष्याणां तत्र तत्र शास्त्रप्रदेशेषु सम्मोहो न भवति रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुःखमामयः| यक्ष्मातङ्कगदाबाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2
nidānaṁ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiścēti vijñānaṁ rōgāṇāṁ pañcadhā smr̥tam||2||
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3
nimittahētvāyatanapratyayōtthānakāraṇaiḥ| nidānamāhuḥ paryāyaiḥ|3|
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः| निदानमाहुः पर्यायैः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4
| prāgrūpaṁ yēna lakṣyatē||3|| utpitsurāmayō dōṣaviśēṣēṇānadhiṣṭhitaḥ| |4|
| प्राग्रूपं येन लक्ष्यते||३|| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4
ata ēvāha | liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṁ tadyathāyatham||4||
अत एवाह | लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5
idānīṁ rūpaṁ lakṣayitumāha tadēva vyaktatāṁ yātaṁ rūpamityabhidhīyatē| saṁsthānaṁ vyañjanaṁ liṅgaṁ lakṣaṇaṁ cihnamākr̥tiḥ||5||
इदानीं रूपं लक्षयितुमाह तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते| संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7
hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayōgaṁ sukhāvaham||6|| vidyādupaśayaṁ vyādhēḥ sa hi sātmyamiti smr̥taḥ| |7|
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्| औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुख़ावहम्||६|| विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7
upaśayalakṣaṇakathanaprastāvādanupaśayō'pi lakṣya ityāha | viparītō'nupaśayō vyādhyasātmyābhisaṁjñitaḥ||7||
उपशयलक्षणकथनप्रस्तावादनुपशयोऽपि लक्ष्य इत्याह | विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसंज्ञितः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8
nidānaprāgrūparūpōpaśayānuktvā, samprati samprāptiṁ lakṣayitumāha yathāduṣṭēna dōṣēṇa yathā cānuvisarpatā| nirvr̥ttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||8||
निदानप्राग्रूपरूपोपशयानुक्त्वा, सम्प्रति सम्प्राप्तिं लक्षयितुमाह यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता| निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11
saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśēṣataḥ| sā bhidyatē, yathā'traiva vakṣyantē'ṣṭau jvarā iti||9|| dōṣāṇāṁ samavētānāṁ vikalpōṁ'śāṁśakalpanā| svātantryapāratantryābhyāṁ vyādhēḥ prādhānyamādiśēt||10|| hētvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśēṣaṇam| naktaṁdinartubhuktāṁśairvyādhikālō yathāmalam||11||
सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः| सा भिद्यते, यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति||९|| दोषाणां समवेतानां विकल्पोंऽशांशकल्पना| स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्||१०|| हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्| नक्तंदिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12
iti prōktō nidānārthaḥ| |12|
इति प्रोक्तो निदानार्थः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12
ata ēvāha - taṁ vyāsēnōpadēkṣyati| |12|
अत एवाह - तं व्यासेनोपदेक्ष्यति| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13
| sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ||12|| tatprakōpasya tu prōktaṁ vividhāhitasēvanam| |13|
| सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः||१२|| तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13
kiṁ tat ? ityāha- | ahitaṁ trividhō yōgastrayāṇāṁ prāgudāhr̥taḥ||13||
किं तत् ? इत्याह- | अहितं त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15
idānīṁ vātādīnāmannapānavihārasahitaṁ kōpakāraṇamāha tiktōṣaṇakaṣāyālparūkṣapramitabhōjanaiḥ| dhāraṇōdīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ||14|| kriyātiyōgabhīśōkacintāvyāyāmamaithunaiḥ| grīṣmāhōrātribhuktāntē prakupyati samīraṇaḥ||15||
इदानीं वातादीनामन्नपानविहारसहितं कोपकारणमाह तिक्तोषणकषायाल्परूक्षप्रमितभोजनैः| धारणोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः||१४|| क्रियातियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः| ग्रीष्माहोरात्रिभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16
pittaṁ kaṭvamlatīkṣṇōṣṇapaṭukrōdhavidāhibhiḥ| śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayēṣu ca||16||
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णपटुक्रोधविदाहिभिः| शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18
svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ| āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnātibr̥ṁhaṇaiḥ||17|| pracchardanādyayōgēna bhuktamātravasantayōḥ| pūrvāhṇē pūrvarātrē ca ślēṣmā|18|
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः| आस्यास्वप्नसुख़ाजीर्णदिवास्वप्नातिबृंहणैः||१७|| प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः| पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18
| dvandvaṁ tu saṅkarāt||18||
| द्वन्द्वं तु सङ्करात्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23
miśrībhāvātsamastānāṁ sannipātastathā punaḥ| saṅkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādhyaśanādibhiḥ||19|| vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ| piṇyākamr̥dyavasurāpūtiśuṣkakr̥śāmiṣaiḥ||20|| dōṣatrayakaraistaistaistathā'nnaparivartanāt| r̥tōrduṣṭātpurōvātādgrahāvēśādviṣādgarāt||21|| duṣṭānnāt parvatāślēṣādgrahairjanmarkṣapīḍanāt| mithyāyōgācca vividhātpāpānāṁ ca niṣēvaṇāt||22|| strīṇāṁ prasavavaiṣamyāttathā mithyōpacārataḥ| |23|
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः| सङ्कीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः||१९|| व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः| पिण्याकमृद्यवसुरापूतिशुष्ककृशामिषैः||२०|| दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथाऽन्नपरिवर्तनात्| ऋतोर्दुष्टात्पुरोवाताद्ग्रहावेशाद्विषाद्गरात्||२१|| दुष्टान्नात् पर्वताश्लेषाद्ग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्| मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्||२२|| स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1
pratirōgamiti kruddhā rōgādhiṣṭhānagāminīḥ||23|| rasāyanīḥ prapadyāśu dōṣā dēhē vikurvatē| 23 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē sarvarōganidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः||२३|| रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते| २३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने सर्वरोगनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon