1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ| ಅಥ ಶರೀರಸ್ಥಾನಾದನನ್ತರಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾರಮ್ಭಃ| ಅಸ್ಯ ಚಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಸ್ಕನ್ಧಲಕ್ಷಣೋಽಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ ಪ್ರಣೀತಃ| ತಾನಿ ಚ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾನಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸೂಚಿತಾನಿ| ಶರೀರಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಧಾರಂ ಸಮುತ್ಪಾದ್ಯ ತಾನಿ ವಿಸ್ತಾರೇಣೋಪದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾರೀರಸ್ಥಾನಂ ಪೂರ್ವಮಾರಬ್ಧವಾನ್| ನನು, ಏವಂ ಸತ್ಯೌಷಧಸ್ಕನ್ಧ ಏವ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಪದೇಷ್ಟುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ನೈವಮ್| ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಹ್ಯಾಮಯಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾನನ್ತರಂ ಯಥಾಯೋಗಮಾಮಯಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಮೌಷಧಂ ದಾತುಮುಚಿತಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತುಲಿಙ್ಗಯೋರೇವೋಪಾದಾನಂ ಪ್ರಾಗ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ತ್ವೌಷಧಸ್ಯ, ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಾಗಿದಮೇವ ಸ್ಥಾನಮುಪದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಮುನಿನಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦|೨೪)- "ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋಽನನ್ತರಮೌಷಧಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದೌಷಧಾದ್ಧೇತುಲಿಙ್ಗಯೋರೇವಾಮಯಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ಅತೋ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮೇವಾರಬ್ಧುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಸರ್ವರೋಗಕಾರಣನಿರ್ದೇಶಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ವಾತಾದಯ ಏವ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಸರ್ವರೋಗಕಾರಣಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೧೨)- "ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ತೇಷಾಂ ಚ ಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಮಸ್ಮಿನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - ಅಥಾತಃ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ಚ ತೇ ರೋಗಾಶ್ಚ ಸರ್ವರೋಗಾಃ, ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಂ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮ್| ಶೇಷಮಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾಧ್ಯಾಯವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಇತೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಮಪಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

ತತ್ರ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನಿದಾನಂ ಬಿಭಣಿಷುಸ್ತಾವದ್ರೋಗಾಣಾಮೇವ ಪರ್ಯಾಯಾನ್ ವದತಿ| ರೋಗಪರ್ಯಾಯಶ್ರವಣೇನ ಹಿ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶೇಷು ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಭವತಿ ರೋಗಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮಾಮಯಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಾತಙ್ಕಗದಾಬಾಧಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ||೧||

ಸ೦-ರೋಗಾದಯಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ-ಏಕಾರ್ಥಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಚ, ಏಷಾಂ ರೋಗಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯರ್ಥಭೇದೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ರುಜತೀತಿ ರೋಗಃ, ದುಃಖಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ದುಃಖಸ್ಯಾಭಿಧಾಯಕಃ| ಪಾಪ್ಮೇತಿ ಕಿಲ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಪ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| "ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನೋ ರೋಗಾಣಾಮುಕ್ತಃ" (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩|೪)| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ದುರುಪಕ್ರಮತ್ವಾದತಿದುಃಸಹತ್ವಾಚ್ಚ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಕಾಯಮನಃಸನ್ತಾಪಕತ್ವಂ ಜ್ವರಸ್ಯಾಹುಃ| ತಥಾ, "ಜ್ಯಾವಯೋಹಾನೌ" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರೌಣಾದಿಕೇ ವರಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸತಿ ಜ್ವರಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಾನ್ತರತ್ವಮಪ್ಯಾಪತತಿ| ವಿವಿಧಮಾಧಿಂ-ದುಃಖಂ, ಆದಧಾತಿ ಶರೀರೇ ಮನಸಿ ಚೇತಿ-ವ್ಯಾಧಿಃ| ವಿಕಾರೋ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮನಃಶರೀರಾಣಾಂ ವಿಕೃತಿಂ-ಅನ್ಯಥಾತ್ವಂ, ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಃಖಮಿತ್ಯನೇನೋಪತಾಪಕತ್ವಮನುಭವಂ ಗಮಯತಿ| ಆಮಯ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ-ಕಿಲಾಽಽಮಸಮುತ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ಲೋಕೋಽಖಿಲ ಏವ ಲೌಲ್ಯಾದದೇಶಕಾಲಾಪಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಾಶೀ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಚಾವಶ್ಯಮಾಮಸಮ್ಭವಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಮಸಮುತ್ಥಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಚಾಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಯಕ್ಷ್ಮೇವ ಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಯಥಾ-"ಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗಸಮೂಹಾನಾಮ್" (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೩೯, ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೧೩) ಇತ್ಯುಕ್ತಃ| ಏವಂ ಸರ್ವೋಽಪಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸಮೂಹ ಇತ್ಯನೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತಥಾ ಚ, ಸರ್ವೋ ವಿಕಾರ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನೋಽನೇಕೈರ್ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಭೂತೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಜ್ವರಸ್ಯಾಲಸ್ಯಾರೋಚಕಾದಯಃ| ಆತಙ್ಕ ಇತಿ "ತಕಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಜೀವನೇ" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರಾಙ್ಪೂರ್ವಸ್ಯ ರೂಪಮ್| ರೋಗೋಪತಪ್ತತ್ವಾದ್ಧಿ ಸ್ತ್ರೀಪಾನಭೋಜನಾದಿಭ್ಯೋ ನಿವೃತ್ತಾಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಜೀವನ್ತಿ| ಗದ ಇವ ಗದೋಽನೇಕಕಾರಣಜನ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾ ಹಿ ಗದೋಽನೇಕಕಾರಣಜಸ್ತಥಾ ಗದೋಽಪೀತಿ ಗದಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಆಬಾಧ ಇತಿ ಆಸಮನ್ತಾತ್ ಕಾಯಮನಸೋರ್ಬಾಧನಂ-ಪೀಡೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯರ್ಥಭೇದದರ್ಶನಾತ್ ಕಥಮುಕ್ತಂ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ ಇತಿ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಏವಮೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಪೀಡಾಕಾರಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮುರರೀಕೃತ್ಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್||೨||

ಸ೦-ನಿದಾನಾದಯಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನ್ತಾ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್, ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ನಿದಾನಾದಿವಿಜ್ಞಾನೇನ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಬುಧ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಶಯಸ್ತಥೇತಿ ಯಥಾ ನಿದಾನಾದಯೋ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ತಥೋಪಶಯೋಽಪೀತಿ ತತ್ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತಾಂ ದ್ಯೋತಯಿತುಂ ತಥಾಶಬ್ದಂ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತವಾನ್| ಏವಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಮಪಿ| ಇತಿ-ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ, ಏತಾವದೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಮ್| ನಿದಾನಂ ದ್ವಿಧಾ,-ರೋಗಾಣಾಮಾಸನ್ನಂ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಚ| ತತ್ರಾಸನ್ನಂ ಯಥಾ-ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ| ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ಯಥಾ-ವಾತಾದಿಚಯಪ್ರಕೋಪಕರಮಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿ| ತತ್ರ ನಿದಾನಂ-ಕಟುಕಾಮ್ಲದಧ್ಯಾದಿಕಂ ಜ್ವರಸ್ಯ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಯಥಾ-ಜ್ವರಸ್ಯೈವಾಲಸ್ಯಾದಯಃ| ರೂಪಂ ಯಥಾ-"ಆಗಮಾಪಗಮಕ್ಷೋಭಮೃದುತಾವೇದನೋಷ್ಮಣಾಮ್| ವೈಷಮ್ಯಂ ತತ್ರತತ್ರಾಙ್ಗೇ ತಾಸ್ತಾಃ ಸ್ಯುರ್ವೇದನಾಶ್ಚಲಾಃ||" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨|೧೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಶಯೋ ಯಥಾ ಜ್ವರಂ ಸ್ನೇಹಮರ್ದನಾದಿನೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಮುಪಲಭ್ಯ ಸ ತಸ್ಯೋಪಶಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತು-"ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ" (ಶ್ಲೋ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾ| ವಿನಿಶ್ಚಿತಜ್ಞಾನಕಾರಣತ್ವಾದ್ವಿಜ್ಞಾನಮ್, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ನಿದಾನಾದೀನಾಮಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶ ಏಕೈಕಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತನಾಯ| ಏವಮೇಕೈಕಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣತ್ವಂ ಭವತಿ| ಉಪಚಾರಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಧೇತ್ಯುಕ್ತಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಪಞ್ಚಧೈವೈತಾನಿ ತತ್ತ್ವತೋ ನಾನ್ಯೇ ರೋಗಾವಬೋಧಹೇತವಃ ಸನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

ನಿಮಿತ್ತಹೇತ್ವಾಯತನಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಥಾನಕಾರಣೈಃ| ನಿದಾನಮಾಹುಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ|೩|

ಸ೦-ನಿಮಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಷಡ್ಭಿಃ ಪರ್ಯಾಯೈರ್ನಿದಾನಮಾಹುಃ-ವದನ್ತಿ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ರ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶೇ ನಿದಾನಮೇತೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರ್ವೇದ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ||೩|| ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ| |೪|

ಸ೦-ಯೇನ-ಆಲಸ್ಯಾರುಚ್ಯಾದಿನಾ, ಉತ್ಪಿತ್ಸುಃ-ಉದ್ಬುಭೂಷುಃ, ಆಮಯೋ-ಜ್ವರಾದಿಃ, ಲಕ್ಷ್ಯತೇ-ಜ್ಞಾಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮ್| ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ-ವಾತಾದಿನಾ, ಅನಧಿಷ್ಠಿತಃ-ಅನಾಸಾದಿತೋ, 'ವ್ಯಕ್ತರೂಪೇಣ' ಇತ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತಮಪಿ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾದುಕ್ತಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ವಾತಾದಿದೋಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೇರುತ್ಪಿತ್ಸುತೈವ ನ ಘಟತೇ, ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಾಭಾವಾತ್| ನ ಹಿ ವಾತಾದೀನ್ ವಿಮುಚ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾನ್ಯತಃ ಸಮ್ಭವಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೧೨)- "ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷವಿಶೇಷಾನಧಿಷ್ಠಿತತ್ವಮುತ್ಪಿತ್ಸೋರಾಮಯಸ್ಯ ಯದುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವ್ಯಕ್ತರೂಪದೋಷಾಪೇಕ್ಷಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

ಅತ ಏವಾಹ | ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್||೪||

ಸ೦-ತದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| ತತ್-ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ, ಉತ್ಪಿತ್ಸೂನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಮಲ್ಪತ್ವಾತ್-ಅನಾಸಾದಿತಬಲತ್ವಾತ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಂ-ಅಸ್ಪಷ್ಟಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಯಥಾಯಥಂ-ಯದ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯತಮಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಮಾತ್ಮೀಯಮ್| ತಚ್ಚ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತ್ರಿಧಾ ದೃಷ್ಯತೇ,- ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಾರೀರಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾನಸಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಾರೀರಮಾನಸಂ ಚ| ತತ್ರ ಶಾರೀರಂ ಯಥಾ-ಜ್ವರಸ್ಯಾಲಸ್ಯಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಗಾತ್ರಗೌರವಜೃಮ್ಭಾಸಾಸ್ರಾಕುಲಾಕ್ಷಿತೇತ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಮ್| ಮಾನಸಂ ಚ-ಅರತಿರ್ಹಿತೋಪದೇಶೇಷ್ವಕ್ಷಾನ್ತಿರಿತ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಮ್| ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಾರೀರಮಾನಸಂ ಯಥಾ-"ಪ್ರೀತಿರಮ್ಲಪಟೂಷಣೇ| ದ್ವೇಷಃ ಸ್ವಾದುಷು ಭಕ್ಷ್ಯೇಷು" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨|೮) ಇತ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಮ್, ಶಾರೀರಮಾನಸದೋಷಜನಿತತ್ವಾತ್|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

ಇದಾನೀಂ ರೂಪಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಸಂಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಮಾಕೃತಿಃ||೫||

ಸ೦-ತದೇವ-ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ, ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ-ವ್ಯಕ್ತದೋಷಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸತ್, ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ತದೇವೇತ್ಯೇವಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಯದೇವ ಶಾರೀರಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪೂರ್ವೋಪವರ್ಣಿತಂ ತದೇವೇಹ ಗೃಹೀತವ್ಯಮ್, ಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್| ತಧ್ದ್ಯಾಮಯಾನುಬನ್ಧಿ| ಮಾನಸಂ ಶಾರೀರಮಾನಸಂ ಚಾಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾನ್ನ ಗೃಹೀತವ್ಯಮ್| ತದ್ಧಿ ದ್ವಯಮಪ್ಯುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಸಮನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ನಶ್ಯತೀತಿ ತದ್ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ನ ಯಾತಿ| ಅತಃ ಶಾರೀರಮೇವೋತ್ಪಿತ್ಸುವ್ಯಾಧಿಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿಹ ಪರಾಮ್ರಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಸಂಸ್ಥಾನಾದಯಃ ಷಟ್ ರೂಪಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಮೇ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಯಥಾ-ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಥಾನಂ ಪೂರ್ವವ್ಯಞ್ಜನಂ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್| ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಂ ಸುಖಾವಹಮ್||೬|| ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| |೭|

ಸ೦-ಉಪಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಯೋಗಃ-ಸೇವನಮ್| ಸುಖಮಾವಹತಿ-ಉತ್ಪಾದಯತೀತಿ ಸುಖಾವಹಃ,-ದೇಹಸ್ಯ ಸುಖಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯ ಉಪಯೋಗಃ ಸುಖಾವಹಸ್ತಮುಪಶಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್-ಜಾನೀಯಾತ್, ಮುನೀನ್ದ್ರ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೇಷಾಮುಪಯೋಗಃ ? ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮ್| ಔಷಧಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಂ-ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿ| ವಿಹಾರೋ-ವಾಗ್ದೇಹಮನೋನಿರ್ವರ್ತಿತಶ್ಚೇಷ್ಟಾವಿಶೇಷೋ ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಜಾಗರಣಾಧ್ಯಯನಗೀತಭಾಷಣಧ್ಯಾನಧಾರಣಾದಿರೂಪಃ| ಔಷಧಂ ಚಾನ್ನಂ ಚ ವಿಹಾರಶ್ಚೌಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಃ, ತೇಷಾಮೌಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮ್| ತೇಷಾಂ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಮ್ ? ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್| ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾನಾಂ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚ| ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಃ-ವಿಪರೀತಾಃ, ಹೇತುವ್ಯಾಧ್ಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಃ| ಹೇತುಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚ ಹೇತುವ್ಯಾಧೀ, ತಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಃ,-ನಿದಾನರೋಗಯೋರ್ವಿಪರೀತಾಃ| ತಥಾ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾನಾಮರ್ಥೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಃ, ತಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಃ| ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಶ್ಚ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಶ್ಚ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಃ, ತೇಷಾಮ್| ಕೇಷಾಂ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾನಾಮರ್ಥಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ? ಅತ್ರ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಧೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾನಾಮ್| ತದಯಮರ್ಥಃ-ಹೇತುವ್ಯಾಧ್ಯೋರವಿಪರೀತಾ ಅಪಿ ಹೇತುರೂಪಾ ಇವ ಭಾಸಮಾನಾ ವ್ಯಾರ್ಧಿರೂಪಾ ಇವ ಭಾಸಮಾನಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾನಾಮರ್ಥಂ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಶಮಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಯಥಾ ಹೇತುವಿಪರೀತೈರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೈಶ್ಚೌಷಧಾನ್ನವಿಹಾರೈರ್ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಶಮಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾತ್, ತಥಾ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಭಿರಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಜಗಾದ (ಸೂ. ಅ. ೧೨)- "ಉಭಯಾರ್ಥಕಾರಿ ಪುನರ್ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮ್| ತಥಾ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ಛರ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂವಿಧಂ ಹ್ಯವಿಪರೀತಮೇವ ಸತ್ ಭೇಷಜಂ ವಿಪರೀತಮರ್ಥಂ ಕರೋತಿ|" ಇತಿ| ತತ್ರ ಹೇತುವಿಪರೀತಾ ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾ ಯಥಾ-ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಜೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮೌಷಧಮನ್ನಂ ವಾ| ತಥಾ, ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥೇಽಪತರ್ಪಣಮ್, ಅಪತರ್ಪಣೋತ್ಥೇ ಸನ್ತರ್ಪಣಮ್, ಜಾಗರಣೋತ್ಥೇ ವ್ಯಾಧೌ ಸ್ವಾಪಃ, ಸ್ವಾಪೋತ್ಥೇ ಜಾಗರಣಮ್, ವ್ಯಾಯಾಮೋತ್ಥೇ ಆಸನಾ, ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾ ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾ ಯಥಾ-ವಾತಜೇ ಜ್ವರೇ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮೌಷಧಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಜ್ವರೇಽನ್ನಂ ಪೇಯಾ| ವಿಹಾರಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಜ್ವರೇ ದೇಹಮನೋವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮಃ| ತಥಾ, ಪಾಚನಸಾಧ್ಯೇ ಜ್ವರೇ ದೋಷಾನಪೇಕ್ಷಮೌಷಧಂ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಮ್| ಅನ್ನಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಮೇಹೇ ರಜನೀ ಯವಾನ್ನಂ ಚ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೭೨)- "ರಕ್ತಾದ್ಯಾಃ ಶಾಲಯೋ ಜೀರ್ಣಾಃ ಷಷ್ಟಿಕಾಶ್ಚ ಜ್ವರೇ ಹಿತಾಃ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಹಾರಶ್ಚ ಯಥಾ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೧೭೧)- "ಜ್ವರಕಾಲಸ್ಮೃತಿಂ ಚಾಸ್ಯ ಹಾರಿಭಿರ್ವಿಷಯೈರ್ಹರೇತ್|" ಇತಿ| ತಥಾ ಮುನಿರಪ್ಯವೋಚತ್ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩|೩೧೯)- "ಜ್ವರಕಾಲಂ ಚ ವೇಗಂ ಚ ಚಿನ್ತಯನ್ ಜ್ವರ್ಯತೇ ತು ಯಃ| ತಸ್ಯೇಷ್ಟೈಶ್ಚ ವಿಚಿತ್ರೈಶ್ಚ ವಿಷಯೈರ್ನಾಶಯೇತ್ಸ್ಮೃತಿಮ್||" ಇತಿ| ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಶ್ಚ ದ್ವೇಧಾ ಭವನ್ತಿ,-ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣೋ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಶ್ಚ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರುಣೋ ಯಥಾ-ಛರ್ದಿವ್ಯಾಧೌ ತದರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಮದನಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಚ ತದುಪಸೃಷ್ಟಂ ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾ ಯದಹೃದ್ಯಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಪರಿಶುಷ್ಕಂ ಗುರು ಚ| ವಿಹಾರೋಽಙ್ಗುಲ್ಯುತ್ಪಲನಾಲಾದಿನಾ ತದುದ್ವಮನಮ್| ಯಥಾ ಚಾತಿಸಾರೇ ವಿರೇಚನಮ್| ವಮನೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಚ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಯೋರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ, ತದ್ಧೇತುಕತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ| ಇಹ ಚ ಶಮನಕರಣಾದ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿತ್ವಮ್| ಹೇತುವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಶ್ಚ ಯಥಾ-ಮದ್ಯೋತ್ಥೇ ವ್ಯಾಧೌ ಮದ್ಯಮೇವೋಯುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಶಮಯತ್ಯೌಷಧತ್ವೇನ| ಏವಮನ್ನವಿಹಾರಾವಪ್ಯೂಹ್ಯೌ| ಮದ್ಯೇನ ಮದಾತ್ಯಯಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರೇವ ಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ, ತದ್ಧೇತುಕತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ| ಇಹ ತು ಶಮನಕರಣಾದ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿತ್ವಮ್| ಏತದೇವ ಚ ತದರ್ಥಕಾರೀತಿ ವದನ್ತಿ| ತಚ್ಚ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೨೪) ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮೇವ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಃ-ಉಪಶಯೋ, ವ್ಯಾಧೇಃ-ಆಮಯಸ್ಯ, ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಏವಂ ವ್ಯಾಧಿಗುಣವಿಪರೀತೋ ಯ ಆಹಾರೋ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಪ್ರಾಯೇಣ ನಿದಾನವಿಪರೀತಃ ಸ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಮುನಿಸ್ತ್ವವೋಚತ್ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬|೫೦)- "ದೇಶಾನಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಗುಣೈಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಾಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಚಾದ್ಯಮೇವ ಚ||" ಇತಿ|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

ಉಪಶಯಲಕ್ಷಣಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವಾದನುಪಶಯೋಽಪಿ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ | ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಸಂಜ್ಞಿತಃ||೭||

ಸ೦-ಅತೋ ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾದುಪಶಯಾಖ್ಯಾತ್ ಯೋ ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣ ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ-ಸೇವನಮಸುಖಾವಹಃ, ಸೋಽನುಪಶಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಏವ ವ್ಯಾಧೇರಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಸಂಜ್ಞಿತಃ-ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪರೂಪೋಪಶಯಾನುಕ್ತ್ವಾ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ||೮||

ಸ೦-ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದುಷ್ಟಃ-ಕುಪಿತೋ, ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೋ ದೋಷೋ-ಯಥಾದುಷ್ಟಃ, ತೇನ ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ-ದೇಹಮನುಧಾವತಾ ಸನ್ನಿವೇಶವಿಶೇಷೇಣ ಗಚ್ಛತಾ, ಪ್ರತ್ಯಾಮಯಂ ವಾ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ-ನಿಷ್ಪತ್ತಿರುದ್ಭವ ಇತಿ ಯಾವತ್, ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಸಾ ಚ ಜಾತಿರಾಗತಿಶ್ಚ ಕಥ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಜ್ವರಸ್ಯ-"ಮಲಾಸ್ತತ್ರ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨|೩) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಾ| ತತ್ರ ಮಲಾನಾಮಾಮಾಶಯಪ್ರವೇಶನೇನ, ತಥಾಽಽಮಾನುಗಮನೇನ, ತಥಾ ಸ್ರೋತೋರೋಧೇನ, ತಥಾ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾಜ್ಜ್ವಲನನಿರಸನೇನ, ತಥಾ ತೇನೈವ ಜಾಠರೇಣ ವಹ್ನಿನಾ ತೇಷಾಮಭಿಸರ್ಪಣೇನ, ತಥಾ ಸಕಲದೇಹತಾಪೇನ, ಗಾತ್ರಂ ಚಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಕುರ್ವತಾ, ಏವಂವಿಧಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ವರೋಽಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ| ಏವಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಷ್ವಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷತಃ| ಸಾ ಭಿದ್ಯತೇ, ಯಥಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ||೯|| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋಂಽಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್||೧೦|| ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವೈರ್ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಣಮ್| ನಕ್ತಂದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶೈರ್ವ್ಯಾಧಿಕಾಲೋ ಯಥಾಮಲಮ್||೧೧||

ಸ೦-ಸಾ ಚ-ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಭಿದ್ಯತೇ,- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚ ವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಬಲಂ ಚ ಕಾಲಶ್ಚ ತ ಏವಮ್, ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಬಹುಧಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಶೇಷೋ ಯಥಾ-[ಅತ್ರೈವ-]ಇಹೈವ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾಃ, ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರ ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ, ಪಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಾಃ, ಅಷ್ಟೌ ಗುಲ್ಮಾಃ, ಇತ್ಯೇವಮಾದಯಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಶೇಷಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾಃ| ದೋಷಾಣಾಂ-ವಾತಾದೀನಾಂ, ಸಮವೇತಾನಾಂ-ಏಕಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ಸಙ್ಘಟ್ಟಿತಾನಾಂ, ಯಾ ಅಂಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ-ಭಾಗೇನ ಭಾಗೇನ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯೇನ ನಿರೂಪಣಾ, ಸ ವಿಕಲ್ಪಃ| ಅಂಶಶ್ಚಾಂಶಶ್ಚಾಂಶಾಂಶೌ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಕಲ್ಪನಾ-ಅನೇಕವಿಧೋ ವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾ-ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ವಾತಃ ಕುಪಿತಃ ಕದಾಚಿದೇಕೇನ ಗುಣೇನಾಧಿಕೇನ ರೂಕ್ಷೇಣ ಕದಾಚಿಲ್ಲಘುನಾ ಕದಾಚಿಚ್ಛೀತೇನ ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಽಧಿಕೈರ್ದುಷ್ಯತಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಮ್ಲಾದಿನಾ ಕುಪಿತಂ ಕದಾಚಿದೇಕೇನ ಗುಣೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಕದಾಚಿದುಷ್ಣೇನ ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಬಹುಭಿರ್ವಾಽಧಿಕೈರ್ದುಷ್ಯತಿ| ಏವಂ ಕಫೇಽಪಿ ನಿರೂಪ್ಯಮ್| ತದೇವಂರೂಪೋ ಯೋ ನಿಶ್ಚಯಃ ಸ ವಿಕಲ್ಪ ಇತಿ| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತತಃ ಸರ್ವೇಷು ರೋಗೇಷು ತುಲ್ಯಾಃ ಕೋಪನಪ್ರಕಾರಾ ನ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ-ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಾತಸ್ಯ ಸದಾ ಕೋಪಕಾಃ, ಕಿನ್ತು ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗುಣಸ್ಯ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವಂ ಕೋಪನೇ ಕಸ್ಯಚಿನ್ನ್ಯೂನತ್ವಮಿತಿ| ಅತ ಏವ ಹೇತೋರ್ಗದಾನನ್ತ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾನನ್ತ್ಯಂ ಚ| ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಬಹುವಚನೋಪಾದಾನಾದೇವ ಸಮವೇತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥೇ ಲಬ್ಧೇ ಸಮವೇತಗ್ರಹಣಂ ಪೃಥಗ್ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಸ್ತಾನಾಮಪಿ ಚಾಂಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ ವಿಕಲ್ಪ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಚ ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ತತ್ರ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ಯಥಾ ಸ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟೋಪಕ್ರಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಅಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ಪ್ರಧಾನವ್ಯಾಧ್ಯುಪಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಯಸ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಾದಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾಽಪ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಾದಪ್ಯಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಂ ಭವತ್ಯೇವ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಅಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ಅಪ್ರಧಾನ್ಯಂ ಚಾಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ| ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಭಾವಃ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಮ್| ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯ ಚಾವಯವಾಶ್ಚ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವಾಃ| ಹೇತ್ವಾದಿನಾ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲೇ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ, ತಯೋರ್ವಿಶೇಷೇಣಂ-ವಿಶಿಷ್ಟತಾ, ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಣಮ್| ತದ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವೈರಾದಿಶೇತ್| ತತ್ರ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಯನ್ನಿದಾನತ್ವೇನೋಪದಿಷ್ಟಂ, ತತ್ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರುತ್ಪಾದಕಮುತಾವಯವೇನ ? ಏವಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಪಿ| ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಕಿಂ ಸಮಸ್ತಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷ್ಯತ ಉತಾವಯವೇನ ? ಉಪಶಯೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಃ, ಸ ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಂ ಕರೋತ್ಯುತಾವಯವೇನ ? ತತ್ರ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಯಥಾ-ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಮಾಂಸಘೃತಕ್ಷೀರದಧಿವಸಾಮಜ್ಜತೈಲಾದಿನಾ| ಅವಯವೇನ ತು-ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಮಾಂಸಾದ್ಯನ್ಯತಮೇನ ಚೈಕೈಕೇನ| ತಥಾಽಪತರ್ಪಣರೂಪೋಽಪಿ ಯವಶ್ಯಾಮಾಕಗವೇಧುಕಕೋರದೂಷನೀವಾರತಕ್ರಾರನಾಲಾದಿಃ, ಸ ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಂ ಕರೋತ್ಯುತಾವಯವೇನ ಯವಾದಿನೈಕೈಕೇನ ? ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ-ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾಥಾಂಶೇನ ? ತಥಾಽಽಮಮನುಗಮ್ಯ ಕಿಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾಥಾಂಶೇನ ? ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಂಭೂತೈರ್ಮಲೈರಯಂ ಜ್ವರೋ ನಿರ್ವರ್ತಿತ ಇತ್ಯೇವಂ ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಣಮಾದಿಶೇದಿತಿ| ನಕ್ತಂ ಚ ದಿನಂ ಚ ಋತುಶ್ಚ ಭುಕ್ತಂ ಚ, ತಾನಿ ನಕ್ತಂದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾನಿ| ತೇಷಾಮಂಶಾಃ-ಅವಯವಾಃ, ನಕ್ತಂದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶಾಃ| ವ್ಯಾಧೇಃ ಕಾಲೋ ವ್ಯಾಧಿಕಾಲಃ| ಯಥಾಮಲಂ-ಯಥಾದೋಷಮ್| ಯೋ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಃ ಕಾಲಸ್ತಂ ನಕ್ತಂದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶೈರ್ವ್ಯಾಧಿಕಾಲಮಾದಿಶೇತ್| ಯಥಾ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ರಾತ್ರಿಮುಖೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಾ ವಸನ್ತೇ ಋತಾವಾಹಾರೇ ಚ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಬಲಲಾಭೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಮಾರುತಪಿತ್ತಯೋರಪಿ ಬಲಲಾಭೋ ನಿರೂಪ್ಯಃ|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ| |೧೨|

ಸ೦-ಇತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರೇ, ಅನೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಖ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ, ನಿದಾನಾರ್ಥೋ-ನಿದಾನಾಭಿಧೇಯಃ, ಸಮಾಸತಃ [ ಪ್ರೋಕ್ತಃ- ] ಪ್ರಕರ್ಷೇಣೋಕ್ತೋ, ನ ತು ವ್ಯಾಸತಃ|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

ಅತ ಏವಾಹ - ತಂ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತಿ| |೧೨|

ಸ೦-ಯ ಏವ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ ಸಮಾಸೇನ ಪ್ರೋಕ್ತಃ, ತಮೇವ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತಿ-ತನ್ತ್ರಕೃದಭಿಧಾಸ್ಯತಿ|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ||೧೨|| ತತ್ಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ತು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ರೋಗಾಣಾಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ-ಕ್ರುದ್ಧಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ, ನಿದಾನಂ-ಹೇತುಃ| ತದಿತ್ಯನೇನ ವಾತಾದಯಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಯ-ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ, ನಿದಾನಂ ವಿವಿಧಂ-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ, ಅಹಿತಸೇವನಂ-ಅಹಿತಾನುಷ್ಠಾನಂ, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- | ಅಹಿತಂ ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುದಾಹೃತಃ||೧೩||

ಸ೦-ತ್ರಯಾಣಾಂ-ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ, ತ್ರಿವಿಧೋ-ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಲಕ್ಷಣೋ, ಯೋಗೋಽಹಿತಮಿತಿ ಪ್ರಾಕ್-ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ, ಉದಾಹೃತಃ-ಉಕ್ತಃ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೨|೩೫)- "ಅರ್ಥೈರಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ ಸಂಯೋಗಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ದುಷ್ಕೃತಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ನಪಾನವಿಹಾರಸಹಿತಂ ಕೋಪಕಾರಣಮಾಹ ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಲ್ಪರೂಕ್ಷಪ್ರಮಿತಭೋಜನೈಃ| ಧಾರಣೋದೀರಣನಿಶಾಜಾಗರಾತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೈಃ||೧೪|| ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗಭೀಶೋಕಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಯಾಮಮೈಥುನೈಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಾಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನ್ತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಸಮೀರಣಃ||೧೫||

ಸ೦-ತಿಕ್ತಾದಿಭಿಃ ಸಮೀರಣಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ನನು, ಅಲ್ಪಪ್ರಮಿತಭೋಜನಶಬ್ದಯೋಃ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದತ್ವಾದ್ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನಮಯುಕ್ತಮ್| ನೈತದಸ್ತಿ| ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾದನಯೋಃ| ತಥಾ ಹಿ-ಅಲ್ಪಭೋಜನಂ ಹೀನಭೋಜನಮುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಮಿತಭೋಜನಂ ತು ತದುಚ್ಯತೇ ಯದತಿಕ್ರಾನ್ತವೇಲಂ ಭುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ-"ಧಾನ್ಯಂ ಪುಲಾಕನಿಷ್ಪನ್ನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ತತ್ಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್| ಅತೀತಕಾಲಂ ಯದ್ಭುಕ್ತಂ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಣೋದೀರಣೇ-ವಾತವೇಗಾದೀನಾಮ್| ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗೇ-ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾಣಾಮತಿಸೇವನಮ್| ನನು, ಆಸ್ಥಾಪನೇನ ಚ ವಾಯೋಃ ಕೋಪೋಽನುಪಪನ್ನಃ| ತಥಾ ಹಿ-"ವಾತೇ ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ " (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯|೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನೈವಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನಾತಿಯೋಗೋ ಹಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಮಪಚಯಕೃತ್| ತದಪಚಯಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಕೋಪಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತೋ ವಾಯೋರಾಸ್ಥಾಪನಾತಿಯೋಗೇನ ಕೋಪಃ| ತನ್ತ್ರಕೃತಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯|೬೫)- "ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ನಿರೂಹಂ ವಾ ನೈಕಮೇವಾತಿಶೀಲಯೇತ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಗ್ನಿವಧೌ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರೂಹಾನ್ಮರುತೋ ಭಯಮ್||" ಇತಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತ ಇತ್ಯನ್ತಶಬ್ದಃ ಸಮೀಪವಚನೋ ವೇದ್ಯಃ| ತೇನ ಗ್ರೀಷ್ಮಸಮೀಪೇ ವರ್ಷಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ ಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ "ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೨೪) ಇತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಹನ್ಯೇತ|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಪಟುಕ್ರೋಧವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಶರನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನರಾತ್ರ್ಯರ್ಧವಿದಾಹಸಮಯೇಷು ಚ||೧೬||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಾದಿಭಿಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ಅರ್ಧರಾತ್ರೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾತ್ಕೋಪಃ|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿಶೀತಲೈಃ| ಆಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಜೀರ್ಣದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತಿಬೃಂಹಣೈಃ||೧೭|| ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಾದ್ಯಯೋಗೇನ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರವಸನ್ತಯೋಃ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|೧೮|

ಸ೦-ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಭಿಃ ಕಫಃ ಕುಪ್ಯತಿ|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| ದ್ವನ್ದ್ವಂ ತು ಸಙ್ಕರಾತ್||೧೮||

ಸ೦-ದ್ವನ್ದ್ವಂ-ದ್ವಯಂ, ವಾತಪಿತ್ತೇ ವಾತಕಫೌ ಪಿತ್ತಕಫಾವಿತಿ| ಸಙ್ಕರಾತ್-ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ, ಕುಪ್ಯತಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯೇನ ತಿಕ್ತಾದಿರ್ವಾತಹೇತುಃ ಸೇವಿತಃ ಕಟ್ವಮ್ಲಾದಿಶ್ಚ ಪಿತ್ತಹೇತುಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಃ| ಏವಂ ಶೇಷಯೋರ್ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತಥಾ ಪುನಃ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಷಮವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ||೧೯|| ವ್ಯಾಪನ್ನಮದ್ಯಪಾನೀಯಶುಷ್ಕಶಾಕಾಮಮೂಲಕೈಃ| ಪಿಣ್ಯಾಕಮೃದ್ಯವಸುರಾಪೂತಿಶುಷ್ಕಕೃಶಾಮಿಷೈಃ||೨೦|| ದೋಷತ್ರಯಕರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತಥಾಽನ್ನಪರಿವರ್ತನಾತ್| ಋತೋರ್ದುಷ್ಟಾತ್ಪುರೋವಾತಾದ್ಗ್ರಹಾವೇಶಾದ್ವಿಷಾದ್ಗರಾತ್||೨೧|| ದುಷ್ಟಾನ್ನಾತ್ ಪರ್ವತಾಶ್ಲೇಷಾದ್ಗ್ರಹೈರ್ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಪೀಡನಾತ್| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾತ್ಪಾಪಾನಾಂ ಚ ನಿಷೇವಣಾತ್||೨೨|| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಸವವೈಷಮ್ಯಾತ್ತಥಾ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರತಃ| |೨೩|

ಸ೦-ಸಮಸ್ತಾನಾಂ-ತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ, ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ತಥೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಶನಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪರ್ಯುಷಿತಕ್ಲಿನ್ನಾದಿಭೋಜನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಶನಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ದೋಷತ್ರಯಕರೈಸ್ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಮನ್ದಕದಧಿಫಾಣಿತಯವಕಪಾಟಲವ್ರೀಹಿಸರ್ಷಪಶಾಕಾದಿಭಿಃ| ತಥೇತಿ ನ ಕೇವಲಮೈತೇಃ, ಅನ್ನಪರಿವರ್ತನಾದಿಭಿಶ್ಚೇತಿ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

ಪ್ರತಿರೋಗಮಿತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಃ||೨೩|| ರಸಾಯನೀಃ ಪ್ರಪದ್ಯಾಶು ದೋಷಾ ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ| ೨೩ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಸ೦-ಪ್ರತ್ಯಾಮಯಮಿತಿ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಕ್ರುದ್ಧಾಃ-ಕುಪಿತಾಃ, ದೋಷಾ ಆಶು-ದ್ರಾಗೇವ, ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ-ಶರೀರೇ ವಿಕಾರಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ರಸಾಯನೀಃ-ನಾಡೀಃ, ಪ್ರಪದ್ಯ-ಪ್ರಾಪ್ಯ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ರೋಗಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ-ಸ್ಥಾನಾನಿ ರಸರುಧಿರಾದೀನಿ, ತಾನಿ ಗನ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಾಸಾಂ ತಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಗಾಮಿನ್ಯಃ, ತಾಸ್ತಥಾವಿಧಾ ನಾಡೀಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕೃತಿಭಾಜೋ ದೋಷಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧||