Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ತೇಷಾಂ ಚ ಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಮಸ್ಮಿನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - ಅಥಾತಃ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||
तेषां च प्रकोपकारणमस्मिन्निर्दिश्यत इत्याह - अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1
ತತ್ರ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನಿದಾನಂ ಬಿಭಣಿಷುಸ್ತಾವದ್ರೋಗಾಣಾಮೇವ ಪರ್ಯಾಯಾನ್ ವದತಿ| ರೋಗಪರ್ಯಾಯಶ್ರವಣೇನ ಹಿ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರದೇಶೇಷು ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಭವತಿ ರೋಗಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮಾಮಯಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಾತಙ್ಕಗದಾಬಾಧಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ||೧||
तत्र रोगाणां सामान्यं निदानं बिभणिषुस्तावद्रोगाणामेव पर्यायान् वदति| रोगपर्यायश्रवणेन हि शिष्याणां तत्र तत्र शास्त्रप्रदेशेषु सम्मोहो न भवति रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुःखमामयः| यक्ष्मातङ्कगदाबाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2
ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್||೨||
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3
ನಿಮಿತ್ತಹೇತ್ವಾಯತನಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಥಾನಕಾರಣೈಃ| ನಿದಾನಮಾಹುಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ|೩|
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः| निदानमाहुः पर्यायैः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4
| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ||೩|| ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ| |೪|
| प्राग्रूपं येन लक्ष्यते||३|| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4
ಅತ ಏವಾಹ | ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್||೪||
अत एवाह | लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5
ಇದಾನೀಂ ರೂಪಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಸಂಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಮಾಕೃತಿಃ||೫||
इदानीं रूपं लक्षयितुमाह तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते| संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್| ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಂ ಸುಖಾವಹಮ್||೬|| ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| |೭|
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्| औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुख़ावहम्||६|| विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7
ಉಪಶಯಲಕ್ಷಣಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವಾದನುಪಶಯೋಽಪಿ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ | ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಸಂಜ್ಞಿತಃ||೭||
उपशयलक्षणकथनप्रस्तावादनुपशयोऽपि लक्ष्य इत्याह | विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसंज्ञितः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8
ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪರೂಪೋಪಶಯಾನುಕ್ತ್ವಾ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ||೮||
निदानप्राग्रूपरूपोपशयानुक्त्वा, सम्प्रति सम्प्राप्तिं लक्षयितुमाह यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता| निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11
ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷತಃ| ಸಾ ಭಿದ್ಯತೇ, ಯಥಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ||೯|| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋಂಽಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್||೧೦|| ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವೈರ್ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಣಮ್| ನಕ್ತಂದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶೈರ್ವ್ಯಾಧಿಕಾಲೋ ಯಥಾಮಲಮ್||೧೧||
सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः| सा भिद्यते, यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति||९|| दोषाणां समवेतानां विकल्पोंऽशांशकल्पना| स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्||१०|| हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्| नक्तंदिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12
ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ| |೧೨|
इति प्रोक्तो निदानार्थः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12
ಅತ ಏವಾಹ - ತಂ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತಿ| |೧೨|
अत एवाह - तं व्यासेनोपदेक्ष्यति| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13
| ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ||೧೨|| ತತ್ಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ತು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮ್| |೧೩|
| सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः||१२|| तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13
ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- | ಅಹಿತಂ ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುದಾಹೃತಃ||೧೩||
किं तत् ? इत्याह- | अहितं त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15
ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ನಪಾನವಿಹಾರಸಹಿತಂ ಕೋಪಕಾರಣಮಾಹ ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಲ್ಪರೂಕ್ಷಪ್ರಮಿತಭೋಜನೈಃ| ಧಾರಣೋದೀರಣನಿಶಾಜಾಗರಾತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೈಃ||೧೪|| ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗಭೀಶೋಕಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಯಾಮಮೈಥುನೈಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಾಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನ್ತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಸಮೀರಣಃ||೧೫||
इदानीं वातादीनामन्नपानविहारसहितं कोपकारणमाह तिक्तोषणकषायाल्परूक्षप्रमितभोजनैः| धारणोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः||१४|| क्रियातियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः| ग्रीष्माहोरात्रिभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16
ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಪಟುಕ್ರೋಧವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಶರನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನರಾತ್ರ್ಯರ್ಧವಿದಾಹಸಮಯೇಷು ಚ||೧೬||
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णपटुक्रोधविदाहिभिः| शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18
ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿಶೀತಲೈಃ| ಆಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಜೀರ್ಣದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತಿಬೃಂಹಣೈಃ||೧೭|| ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಾದ್ಯಯೋಗೇನ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರವಸನ್ತಯೋಃ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|೧೮|
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः| आस्यास्वप्नसुख़ाजीर्णदिवास्वप्नातिबृंहणैः||१७|| प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः| पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18
| ದ್ವನ್ದ್ವಂ ತು ಸಙ್ಕರಾತ್||೧೮||
| द्वन्द्वं तु सङ्करात्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23
ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತಥಾ ಪುನಃ| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಷಮವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ||೧೯|| ವ್ಯಾಪನ್ನಮದ್ಯಪಾನೀಯಶುಷ್ಕಶಾಕಾಮಮೂಲಕೈಃ| ಪಿಣ್ಯಾಕಮೃದ್ಯವಸುರಾಪೂತಿಶುಷ್ಕಕೃಶಾಮಿಷೈಃ||೨೦|| ದೋಷತ್ರಯಕರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತಥಾಽನ್ನಪರಿವರ್ತನಾತ್| ಋತೋರ್ದುಷ್ಟಾತ್ಪುರೋವಾತಾದ್ಗ್ರಹಾವೇಶಾದ್ವಿಷಾದ್ಗರಾತ್||೨೧|| ದುಷ್ಟಾನ್ನಾತ್ ಪರ್ವತಾಶ್ಲೇಷಾದ್ಗ್ರಹೈರ್ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಪೀಡನಾತ್| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾತ್ಪಾಪಾನಾಂ ಚ ನಿಷೇವಣಾತ್||೨೨|| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಸವವೈಷಮ್ಯಾತ್ತಥಾ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರತಃ| |೨೩|
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः| सङ्कीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः||१९|| व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः| पिण्याकमृद्यवसुरापूतिशुष्ककृशामिषैः||२०|| दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथाऽन्नपरिवर्तनात्| ऋतोर्दुष्टात्पुरोवाताद्ग्रहावेशाद्विषाद्गरात्||२१|| दुष्टान्नात् पर्वताश्लेषाद्ग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्| मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्||२२|| स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1
ಪ್ರತಿರೋಗಮಿತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಃ||೨೩|| ರಸಾಯನೀಃ ಪ್ರಪದ್ಯಾಶು ದೋಷಾ ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ| ೨೩ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः||२३|| रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते| २३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने सर्वरोगनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon