1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-ശ്രീഗണേശായ നമഃ| അഥ ശരീരസ്ഥാനാദനന്തരം നിദാനസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| അസ്യ ചായം സമ്ബന്ധഃ| ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്കന്ധലക്ഷണോऽയമായുര്വേദഃ പ്രണീതഃ| താനി ച ഹേതുലിങ്ഗൌഷധാനി സൂത്രസ്ഥാനേ സൂചിതാനി| ശരീരലക്ഷണം ചാധാരം സമുത്പാദ്യ താനി വിസ്താരേണോപദേഷ്ടും ശക്യന്തേ| തസ്മാച്ഛാരീരസ്ഥാനം പൂര്വമാരബ്ധവാന്| നനു, ഏവം സത്യൌഷധസ്കന്ധ ഏവ പ്രാക് പ്രാധാന്യാദുപദേഷ്ടും ന്യായ്യഃ| നൈവമ്| ഹേതുലിങ്ഗാഭ്യാം ഹ്യാമയം പരീക്ഷ്യാനന്തരം യഥായോഗമാമയപ്രശമനാര്ഥമൌഷധം ദാതുമുചിതമ്| തസ്മാദ്ധേതുലിങ്ഗയോരേവോപാദാനം പ്രാഗ്യുക്തമ്, ന ത്വൌഷധസ്യ, ഇതി ചികിത്സിതസ്ഥാനാത് പ്രാഗിദമേവ സ്ഥാനമുപദേഷ്ടും യുക്തമ്| തഥാ ചോക്തം മുനിനാ (ച. സൂ. അ. ൨൦|൨൪)- "രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്|" ഇതി| തസ്മാദൌഷധാദ്ധേതുലിങ്ഗയോരേവാമയം പ്രതി പ്രാധാന്യമ്| അതോ നിദാനസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| തത്ര ച പൂര്വം സര്വരോഗനിദാനമേവാരബ്ധും യുക്തമ്, പ്രാധാന്യാത്| പ്രാധാന്യം ച സര്വരോഗകാരണനിര്ദേശാത്| തഥാ ഹി വാതാദയ ഏവ പ്രകുപിതാഃ സര്വരോഗകാരണമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൨)- "സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ|" ഇതി|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

തേഷാം ച പ്രകോപകാരണമസ്മിന്നിര്ദിശ്യത ഇത്യാഹ - അഥാതഃ സര്വരോഗനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-അഥാത ഇത്യാദി| സര്വേ ച തേ രോഗാശ്ച സര്വരോഗാഃ, തേഷാം നിദാനം സര്വരോഗനിദാനമ്| ശേഷമായുഷ്കാമീയാധ്യായവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ഇതീത്യാദിശബ്ദാനാമപി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

തത്ര രോഗാണാം സാമാന്യം നിദാനം ബിഭണിഷുസ്താവദ്രോഗാണാമേവ പര്യായാന് വദതി| രോഗപര്യായശ്രവണേന ഹി ശിഷ്യാണാം തത്ര തത്ര ശാസ്ത്രപ്രദേശേഷു സമ്മോഹോ ന ഭവതി രോഗഃ പാപ്മാ ജ്വരോ വ്യാധിര്വികാരോ ദുഃഖമാമയഃ| യക്ഷ്മാതങ്കഗദാബാധാഃ ശബ്ദാഃ പര്യായവാചിനഃ||൧||

സ൦-രോഗാദയഃ ശബ്ദാഃ പര്യായവാചിനഃ-ഏകാര്ഥാ ഇത്യര്ഥഃ| നനു ച, ഏഷാം രോഗാദിശബ്ദാനാം പ്രവൃത്തിനിമിത്തം പ്രത്യര്ഥഭേദോऽപി ദൃശ്യതേ| യഥാ,-രുജതീതി രോഗഃ, ദുഃഖസ്യ കര്തൃത്വാദ്ദുഃഖസ്യാഭിധായകഃ| പാപ്മേതി കില സര്വേ രോഗാഃ പാപസ്യ കര്മണഃ ഫലമിതി കൃത്വാ പാപ്മേത്യുച്യതേ| "ജ്വരഃ പ്രധാനോ രോഗാണാമുക്തഃ" (ച. ചി. അ. ൩|൪)| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ദുരുപക്രമത്വാദതിദുഃസഹത്വാച്ച| അത ഏവ സര്വകായമനഃസന്താപകത്വം ജ്വരസ്യാഹുഃ| തഥാ, "ജ്യാവയോഹാനൌ" ഇത്യസ്യ ധാതോരൌണാദികേ വരപ്രത്യയേ സതി ജ്വരശബ്ദസ്യാര്ഥാന്തരത്വമപ്യാപതതി| വിവിധമാധിം-ദുഃഖം, ആദധാതി ശരീരേ മനസി ചേതി-വ്യാധിഃ| വികാരോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനഃശരീരാണാം വികൃതിം-അന്യഥാത്വം, ജനയതീത്യര്ഥഃ| ദുഃഖമിത്യനേനോപതാപകത്വമനുഭവം ഗമയതി| ആമയ ഇത്യസ്യാര്ഥഃ-കിലാऽऽമസമുത്ഥാഃ സര്വേ വ്യാധയഃ| പ്രായേണ ഹി ലോകോऽഖില ഏവ ലൌല്യാദദേശകാലാപഥ്യാതിമാത്രാശീ ഭവതി| തസ്യ ചാവശ്യമാമസമ്ഭവാദ്ബാഹുല്യേനാമസമുത്ഥാ വ്യാധയഃ| ബാഹുല്യം ചാങ്ഗീകൃത്യ ശബ്ദപ്രവൃത്തിഃ| യക്ഷ്മേവ യക്ഷ്മാ, യഥാ-"യക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാമ്" (ച. സൂ. അ. ൨൫|൩൯, സം. സൂ. അ. ൧൩) ഇത്യുക്തഃ| ഏവം സര്വോऽപി രോഗോ രോഗസമൂഹ ഇത്യനേന ദ്യോതയതി| തഥാ ച, സര്വോ വികാര ഉത്പദ്യമാനോऽനേകൈര്വ്യാധിലക്ഷണഭൂതൈശ്ച യുക്ത ഉത്പദ്യതേ| യഥാ,-ജ്വരസ്യാലസ്യാരോചകാദയഃ| ആതങ്ക ഇതി "തകി കൃച്ഛ്രജീവനേ" ഇത്യസ്യ ധാതോരാങ്പൂര്വസ്യ രൂപമ്| രോഗോപതപ്തത്വാദ്ധി സ്ത്രീപാനഭോജനാദിഭ്യോ നിവൃത്താഃ കൃച്ഛ്രേണ ജീവന്തി| ഗദ ഇവ ഗദോऽനേകകാരണജന്യത്വാത്| യഥാ ഹി ഗദോऽനേകകാരണജസ്തഥാ ഗദോऽപീതി ഗദശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ആബാധ ഇതി ആസമന്താത് കായമനസോര്ബാധനം-പീഡേത്യര്ഥഃ| ഏവം പ്രവൃത്തിനിമിത്തം പ്രത്യര്ഥഭേദദര്ശനാത് കഥമുക്തം പര്യായവാചിനഃ ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| ഏവമേവൈതത്| കിന്തു പീഡാകാരിത്വസാമാന്യം പ്രവൃത്തിനിമിത്തമുരരീകൃത്യ പര്യായവാചിനഃ ഇത്യുക്തമ്|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

നിദാനം പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യുപശയസ്തഥാ| സമ്പ്രാപ്തിശ്ചേതി വിജ്ഞാനം രോഗാണാം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ്||൨||

സ൦-നിദാനാദയഃ സമ്പ്രാപ്ത്യന്താ രോഗാണാം വിജ്ഞാനം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ്, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| നിദാനാദിവിജ്ഞാനേന സര്വേ രോഗാ വിശേഷേണ ബുധ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഉപശയസ്തഥേതി യഥാ നിദാനാദയോ രോഗാണാം വിജ്ഞാനം തഥോപശയോऽപീതി തത്തുല്യകക്ഷതാം ദ്യോതയിതും തഥാശബ്ദം തന്ത്രകൃത് പ്രത്യുക്തവാന്| ഏവം സമ്പ്രാപ്തിശ്ചേത്യത്ര ചകാരമപി| ഇതി-പരിസമാപ്തൌ, ഏതാവദേവ രോഗാണാം വിജ്ഞാനമ്| നിദാനം ദ്വിധാ,-രോഗാണാമാസന്നം വിപ്രകൃഷ്ടം ച| തത്രാസന്നം യഥാ-വാതാദയഃ പ്രകുപിതാഃ| വിപ്രകൃഷ്ടം കാരണം യഥാ-വാതാദിചയപ്രകോപകരമാഹാരവിഹാരാദി| തത്ര നിദാനം-കടുകാമ്ലദധ്യാദികം ജ്വരസ്യ| പൂര്വരൂപം യഥാ-ജ്വരസ്യൈവാലസ്യാദയഃ| രൂപം യഥാ-"ആഗമാപഗമക്ഷോഭമൃദുതാവേദനോഷ്മണാമ്| വൈഷമ്യം തത്രതത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്വേദനാശ്ചലാഃ||" (ഹൃ. നി. അ. ൨|൧൦) ഇത്യാദി| ഉപശയോ യഥാ ജ്വരം സ്നേഹമര്ദനാദിനോപശാമ്യന്തമുപലഭ്യ സ തസ്യോപശയ ഇത്യുച്യതേ| സമ്പ്രാപ്തിസ്തു-"യഥാദുഷ്ടേന" (ശ്ലോ. ൮) ഇത്യാദിലക്ഷണാ| വിനിശ്ചിതജ്ഞാനകാരണത്വാദ്വിജ്ഞാനമ്, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| നിദാനാദീനാമസമാസനിര്ദേശ ഏകൈകസ്യാപി പ്രാധാന്യമിതി ദ്യോതനായ| ഏവമേകൈകസ്യോപലബ്ധികാരണത്വം ഭവതി| ഉപചാരാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം പഞ്ചധേത്യുക്തം നിയമാര്ഥമ്| പഞ്ചധൈവൈതാനി തത്ത്വതോ നാന്യേ രോഗാവബോധഹേതവഃ സന്തീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

നിമിത്തഹേത്വായതനപ്രത്യയോത്ഥാനകാരണൈഃ| നിദാനമാഹുഃ പര്യായൈഃ|൩|

സ൦-നിമിത്താദിഭിഃ ഷഡ്ഭിഃ പര്യായൈര്നിദാനമാഹുഃ-വദന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ| തത്ര തത്ര ശാസ്ത്രപ്രദേശേ നിദാനമേതൈഃ പര്യായൈര്വേദ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| പ്രാഗ്രൂപം യേന ലക്ഷ്യതേ||൩|| ഉത്പിത്സുരാമയോ ദോഷവിശേഷേണാനധിഷ്ഠിതഃ| |൪|

സ൦-യേന-ആലസ്യാരുച്യാദിനാ, ഉത്പിത്സുഃ-ഉദ്ബുഭൂഷുഃ, ആമയോ-ജ്വരാദിഃ, ലക്ഷ്യതേ-ജ്ഞായതേ, തത്പ്രാഗ്രൂപമ്| ദോഷവിശേഷേണ-വാതാദിനാ, അനധിഷ്ഠിതഃ-അനാസാദിതോ, 'വ്യക്തരൂപേണ' ഇത്യത്രാനുക്തമപി ഗമ്യമാനത്വാദുക്തം ബോധ്യമ്| തഥാ ഹി-വാതാദിദോഷേണാനധിഷ്ഠിതത്വാദ്വ്യാധേരുത്പിത്സുതൈവ ന ഘടതേ, വ്യാധികാരണാഭാവാത്| ന ഹി വാതാദീന് വിമുച്യ വ്യാധേഃ പ്രായേണാന്യതഃ സമ്ഭവഃ സമ്ഭാവ്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൨)- "സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്ദോഷവിശേഷാനധിഷ്ഠിതത്വമുത്പിത്സോരാമയസ്യ യദുച്യതേ, തദ്വ്യക്തരൂപദോഷാപേക്ഷമവഗന്തവ്യമ്|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

അത ഏവാഹ | ലിങ്ഗമവ്യക്തമല്പത്വാദ്വ്യാധീനാം തദ്യഥായഥമ്||൪||

സ൦-തദിത്യനേന പ്രാഗ്രൂപം പരാമൃശ്യതേ| തത്-പ്രാഗ്രൂപം, ഉത്പിത്സൂനാം ജ്വരാദീനാമല്പത്വാത്-അനാസാദിതബലത്വാത്, അവ്യക്തം ലിങ്ഗം-അസ്പഷ്ടം ലക്ഷണമ്| യഥായഥം-യദ്യസ്യ വ്യാധേര്ജ്വരാദ്യന്യതമസ്യാത്മീയമാത്മീയമ്| തച്ച പ്രാഗ്രൂപം ത്രിധാ ദൃഷ്യതേ,- കിഞ്ചിച്ഛാരീരം കിഞ്ചിന്മാനസം കിഞ്ചിച്ഛാരീരമാനസം ച| തത്ര ശാരീരം യഥാ-ജ്വരസ്യാലസ്യാസ്യവൈരസ്യഗാത്രഗൌരവജൃമ്ഭാസാസ്രാകുലാക്ഷിതേത്യേവംപ്രായമ്| മാനസം ച-അരതിര്ഹിതോപദേശേഷ്വക്ഷാന്തിരിത്യേവംപ്രായമ്| കിഞ്ചിച്ഛാരീരമാനസം യഥാ-"പ്രീതിരമ്ലപടൂഷണേ| ദ്വേഷഃ സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു" (ഹൃ. നി. അ. ൨|൮) ഇത്യേവംപ്രായമ്, ശാരീരമാനസദോഷജനിതത്വാത്|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

ഇദാനീം രൂപം ലക്ഷയിതുമാഹ തദേവ വ്യക്തതാം യാതം രൂപമിത്യഭിധീയതേ| സംസ്ഥാനം വ്യഞ്ജനം ലിങ്ഗം ലക്ഷണം ചിഹ്നമാകൃതിഃ||൫||

സ൦-തദേവ-പ്രാഗ്രൂപം, വ്യക്തതാം യാതം-വ്യക്തദോഷാധിഷ്ഠിതം സത്, രൂപമിത്യഭിധീയതേ| തദേവേത്യേവശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-യദേവ ശാരീരം പ്രാഗ്രൂപം പൂര്വോപവര്ണിതം തദേവേഹ ഗൃഹീതവ്യമ്, സ്ഥായിത്വാത്| തധ്ദ്യാമയാനുബന്ധി| മാനസം ശാരീരമാനസം ചാസ്ഥായിത്വാന്ന ഗൃഹീതവ്യമ്| തദ്ധി ദ്വയമപ്യുത്പന്നവ്യാധിസമനന്തരം പ്രായേണ നശ്യതീതി തദ്വ്യക്തതാം ന യാതി| അതഃ ശാരീരമേവോത്പിത്സുവ്യാധിപ്രാഗ്രൂപമിഹ പരാമ്രഷ്ടും യുക്തമ്| സംസ്ഥാനാദയഃ ഷട് രൂപസ്യ പര്യായാ ഇത്യര്ഥഃ| ഇമേ ച പര്യായാഃ പ്രാഗ്രൂപസ്യാപി യോജ്യാഃ| യഥാ-പൂര്വസംസ്ഥാനം പൂര്വവ്യഞ്ജനം പൂര്വലിങ്ഗമിത്യാദി|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമ്| ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമുപയോഗം സുഖാവഹമ്||൬|| വിദ്യാദുപശയം വ്യാധേഃ സ ഹി സാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ| |൭|

സ൦-ഉപയുജ്യത ഇത്യുപയോഗഃ-സേവനമ്| സുഖമാവഹതി-ഉത്പാദയതീതി സുഖാവഹഃ,-ദേഹസ്യ സുഖം കരോതീത്യര്ഥഃ| യ ഉപയോഗഃ സുഖാവഹസ്തമുപശയം വിദ്യാത്-ജാനീയാത്, മുനീന്ദ്ര ഇതി ശേഷഃ| കേഷാമുപയോഗഃ ? ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമ്| ഔഷധം-ഹരീതക്യാദി| അന്നം-രക്തശാല്യാദി| വിഹാരോ-വാഗ്ദേഹമനോനിര്വര്തിതശ്ചേഷ്ടാവിശേഷോ വ്യായാമവ്യവായജാഗരണാധ്യയനഗീതഭാഷണധ്യാനധാരണാദിരൂപഃ| ഔഷധം ചാന്നം ച വിഹാരശ്ചൌഷധാന്നവിഹാരാഃ, തേഷാമൌഷധാന്നവിഹാരാണാമ്| തേഷാം കിമ്ഭൂതാനാമ് ? ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമ്| ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാം വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാം ച| വിപര്യസ്താഃ-വിപരീതാഃ, ഹേതുവ്യാധ്യോര്വിപര്യസ്താഃ| ഹേതുശ്ച വ്യാധിശ്ച ഹേതുവ്യാധീ, തയോര്വിപര്യസ്താ ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താഃ,-നിദാനരോഗയോര്വിപരീതാഃ| തഥാ വിപര്യസ്താനാമര്ഥോ വിപര്യസ്താര്ഥഃ, തം കുര്വന്തീതി വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണഃ| ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താശ്ച വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണഃ, തേഷാമ്| കേഷാം വിപര്യസ്താനാമര്ഥം കുര്വന്തി ? അത്ര പ്രകൃതത്വാദ്ധേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാമ്| തദയമര്ഥഃ-ഹേതുവ്യാധ്യോരവിപരീതാ അപി ഹേതുരൂപാ ഇവ ഭാസമാനാ വ്യാര്ധിരൂപാ ഇവ ഭാസമാനാ ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാമര്ഥം വ്യാധ്യുപശമലക്ഷണം കുര്വന്തി| യഥാ ഹേതുവിപരീതൈര്വ്യാധിവിപരീതൈശ്ചൌഷധാന്നവിഹാരൈര്വ്യാധ്യുപശമഃ ക്രിയതേ പ്രതിപക്ഷത്വാത്, തഥാ വിപര്യസ്താര്ഥകാരിഭിരപീത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു ജഗാദ (സൂ. അ. ൧൨)- "ഉഭയാര്ഥകാരി പുനര്ദൈവവ്യപാശ്രയമ്| തഥാ ഛര്ദ്യാം ഛര്ദനമിത്യാദി| ഏവംവിധം ഹ്യവിപരീതമേവ സത് ഭേഷജം വിപരീതമര്ഥം കരോതി|" ഇതി| തത്ര ഹേതുവിപരീതാ ഔഷധാന്നവിഹാരാ യഥാ-ഗുരുസ്നിഗ്ധശീതജേ വ്യാധൌ ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണമൌഷധമന്നം വാ| തഥാ, സന്തര്പണോത്ഥേऽപതര്പണമ്, അപതര്പണോത്ഥേ സന്തര്പണമ്, ജാഗരണോത്ഥേ വ്യാധൌ സ്വാപഃ, സ്വാപോത്ഥേ ജാഗരണമ്, വ്യായാമോത്ഥേ ആസനാ, ഇത്യാദി| തഥാ, വ്യാധിവിപര്യസ്താ ഔഷധാന്നവിഹാരാ യഥാ-വാതജേ ജ്വരേ സര്പിഃപാനമൌഷധമ്| തസ്മിന്നേവ ജ്വരേऽന്നം പേയാ| വിഹാരശ്ച തസ്മിന്നേവ ജ്വരേ ദേഹമനോവ്യാപാരോപരമഃ| തഥാ, പാചനസാധ്യേ ജ്വരേ ദോഷാനപേക്ഷമൌഷധം മുസ്താപര്പടകമ്| അന്നം രക്തശാല്യാദി| പ്രമേഹേ രജനീ യവാന്നം ച| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൭൨)- "രക്താദ്യാഃ ശാലയോ ജീര്ണാഃ ഷഷ്ടികാശ്ച ജ്വരേ ഹിതാഃ|" ഇത്യാദി| വിഹാരശ്ച യഥാ (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൭൧)- "ജ്വരകാലസ്മൃതിം ചാസ്യ ഹാരിഭിര്വിഷയൈര്ഹരേത്|" ഇതി| തഥാ മുനിരപ്യവോചത് (ച. ചി. അ. ൩|൩൧൯)- "ജ്വരകാലം ച വേഗം ച ചിന്തയന് ജ്വര്യതേ തു യഃ| തസ്യേഷ്ടൈശ്ച വിചിത്രൈശ്ച വിഷയൈര്നാശയേത്സ്മൃതിമ്||" ഇതി| വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച ദ്വേധാ ഭവന്തി,-വ്യാധിവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണോ ഹേതുവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച| തത്ര വ്യാധിവിപര്യസ്താര്ഥകാരുണോ യഥാ-ഛര്ദിവ്യാധൌ തദര്ഥകാര്യൌഷധം മദനാദി| അന്നം ച തദുപസൃഷ്ടം ശാല്യാദി| അഥവാ യദഹൃദ്യമസാത്മ്യമപരിശുഷ്കം ഗുരു ച| വിഹാരോऽങ്ഗുല്യുത്പലനാലാദിനാ തദുദ്വമനമ്| യഥാ ചാതിസാരേ വിരേചനമ്| വമനേന വിരേചനേന ച ഛര്ദ്യതീസാരയോര്വൃദ്ധിരേവ കര്തും യുക്താ, തദ്ധേതുകത്വാത്തസ്യ| ഇഹ ച ശമനകരണാദ്വിപര്യസ്താര്ഥകാരിത്വമ്| ഹേതുവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച യഥാ-മദ്യോത്ഥേ വ്യാധൌ മദ്യമേവോയുക്തം വ്യാധിം ശമയത്യൌഷധത്വേന| ഏവമന്നവിഹാരാവപ്യൂഹ്യൌ| മദ്യേന മദാത്യയസ്യ വൃദ്ധിരേവ കര്തും യുക്താ, തദ്ധേതുകത്വാത്തസ്യ| ഇഹ തു ശമനകരണാദ്വിപര്യസ്താര്ഥകാരിത്വമ്| ഏതദേവ ച തദര്ഥകാരീതി വദന്തി| തച്ച മാത്രാശിതീയേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൨൪) വ്യാഖ്യാതമേവ| ഹി-യസ്മാത്, സഃ-ഉപശയോ, വ്യാധേഃ-ആമയസ്യ, സാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ| മുനീന്ദ്രൈരിതി വാക്യശേഷഃ| ഏവം വ്യാധിഗുണവിപരീതോ യ ആഹാരോ വിഹാരശ്ച പ്രായേണ നിദാനവിപരീതഃ സ വ്യാധിസാത്മ്യമ്| മുനിസ്ത്വവോചത് (ച. സൂ. അ. ൬|൫൦)- "ദേശാനാമാമയാനാം ച വിപരീതഗുണം ഗുണൈഃ| സാത്മ്യമിച്ഛന്തി സാത്മ്യജ്ഞാശ്ചേഷ്ടിതം ചാദ്യമേവ ച||" ഇതി|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

ഉപശയലക്ഷണകഥനപ്രസ്താവാദനുപശയോऽപി ലക്ഷ്യ ഇത്യാഹ | വിപരീതോऽനുപശയോ വ്യാധ്യസാത്മ്യാഭിസംജ്ഞിതഃ||൭||

സ൦-അതോ യഥാനിര്ദിഷ്ടലക്ഷണാദുപശയാഖ്യാത് യോ വിപരീതലക്ഷണ ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമുപയോഗഃ-സേവനമസുഖാവഹഃ, സോऽനുപശയ ഉച്യതേ| സ ഏവ വ്യാധേരസാത്മ്യമിത്യഭിസംജ്ഞിതഃ-ആഭിമുഖ്യേന സങ്കേതിതഃ|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

നിദാനപ്രാഗ്രൂപരൂപോപശയാനുക്ത്വാ, സമ്പ്രതി സമ്പ്രാപ്തിം ലക്ഷയിതുമാഹ യഥാദുഷ്ടേന ദോഷേണ യഥാ ചാനുവിസര്പതാ| നിര്വൃത്തിരാമയസ്യാസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിഃ||൮||

സ൦-യേന പ്രകാരേണ ദുഷ്ടഃ-കുപിതോ, വാതാദ്യന്യതമോ ദോഷോ-യഥാദുഷ്ടഃ, തേന യഥാദുഷ്ടേന ദോഷേണ യഥാ ചാനുവിസര്പതാ-ദേഹമനുധാവതാ സന്നിവേശവിശേഷേണ ഗച്ഛതാ, പ്രത്യാമയം വാ നിര്വൃത്തിഃ-നിഷ്പത്തിരുദ്ഭവ ഇതി യാവത്, നിര്ദിഷ്ടാ സാ സമ്പ്രാപ്തിഃ| സാ ച ജാതിരാഗതിശ്ച കഥ്യതേ| യഥാ ജ്വരസ്യ-"മലാസ്തത്ര (ഹൃ. നി. അ. ൨|൩) ഇത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതാ| തത്ര മലാനാമാമാശയപ്രവേശനേന, തഥാऽऽമാനുഗമനേന, തഥാ സ്രോതോരോധേന, തഥാ പക്തിസ്ഥാനാജ്ജ്വലനനിരസനേന, തഥാ തേനൈവ ജാഠരേണ വഹ്നിനാ തേഷാമഭിസര്പണേന, തഥാ സകലദേഹതാപേന, ഗാത്രം ചാത്യുഷ്ണം കുര്വതാ, ഏവംവിധയാ സമ്പ്രാപ്ത്യാ ജ്വരോऽയമിതി നിശ്ചീയതേ| ഏവം രക്തപിത്താദിഷ്വപി ചിന്ത്യാ സമ്പ്രാപ്തിഃ|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

സങ്ഖ്യാവികല്പപ്രാധാന്യബലകാലവിശേഷതഃ| സാ ഭിദ്യതേ, യഥാऽത്രൈവ വക്ഷ്യന്തേऽഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി||൯|| ദോഷാണാം സമവേതാനാം വികല്പോംऽശാംശകല്പനാ| സ്വാതന്ത്ര്യപാരതന്ത്ര്യാഭ്യാം വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമാദിശേത്||൧൦|| ഹേത്വാദികാര്ത്സ്ന്യാവയവൈര്ബലാബലവിശേഷണമ്| നക്തംദിനര്തുഭുക്താംശൈര്വ്യാധികാലോ യഥാമലമ്||൧൧||

സ൦-സാ ച-സമ്പ്രാപ്തിഃ, സങ്ഖ്യാദിവിശേഷേണ ഭിദ്യതേ,- സങ്ഖ്യാ ച വികല്പശ്ച പ്രാധാന്യം ച ബലം ച കാലശ്ച ത ഏവമ്, തേഷാം വിശേഷഃ സങ്ഖ്യാവികല്പപ്രാധാന്യബലകാലവിശേഷഃ, തസ്മാത്സാ സമ്പ്രാപ്തിര്ബഹുധാ സമ്പദ്യതേ| തത്ര സങ്ഖ്യാവിശേഷോ യഥാ-[അത്രൈവ-]ഇഹൈവ, വക്ഷ്യന്തേऽഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, ഇതി| ഏവമന്യത്ര പഞ്ച കാസാഃ, പഞ്ച ശ്വാസാഃ, അഷ്ടൌ ഗുല്മാഃ, ഇത്യേവമാദയഃ സങ്ഖ്യാവിശേഷാഃ സമ്പ്രാപ്തിഭേദാഃ| ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, സമവേതാനാം-ഏകസ്മിന് വ്യാധൌ സങ്ഘട്ടിതാനാം, യാ അംശാംശകല്പനാ-ഭാഗേന ഭാഗേന കാര്യാനുമേയേന നിരൂപണാ, സ വികല്പഃ| അംശശ്ചാംശശ്ചാംശാംശൌ, താഭ്യാം കല്പനാ-അനേകവിധോ വിശേഷഃ| യഥാ-അസ്മിന് വ്യാധൌ വാതഃ കുപിതഃ കദാചിദേകേന ഗുണേനാധികേന രൂക്ഷേണ കദാചില്ലഘുനാ കദാചിച്ഛീതേന കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിര്വാऽധികൈര്ദുഷ്യതി| ഏവം പിത്തം കട്വമ്ലാദിനാ കുപിതം കദാചിദേകേന ഗുണേന തീക്ഷ്ണേന കദാചിദുഷ്ണേന കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം ബഹുഭിര്വാऽധികൈര്ദുഷ്യതി| ഏവം കഫേऽപി നിരൂപ്യമ്| തദേവംരൂപോ യോ നിശ്ചയഃ സ വികല്പ ഇതി| യതശ്ചൈവം തതഃ സര്വേഷു രോഗേഷു തുല്യാഃ കോപനപ്രകാരാ ന ഭവന്തി| തഥാ ഹി-രൂക്ഷാദയോ ഗുണാ വാതസ്യ സദാ കോപകാഃ, കിന്തു കദാചിത് കസ്യചിദ്ഗുണസ്യ പ്രകൃഷ്ടത്വം കോപനേ കസ്യചിന്ന്യൂനത്വമിതി| അത ഏവ ഹേതോര്ഗദാനന്ത്യം ചികിത്സാനന്ത്യം ച| ദോഷാണാമിതി ബഹുവചനോപാദാനാദേവ സമവേതാനാമിത്യര്ഥേ ലബ്ധേ സമവേതഗ്രഹണം പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസമസ്താനാമപി ചാംശാംശകല്പനാ വികല്പ ഉച്യത ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സ്വാതന്ത്ര്യം ച പാരതന്ത്ര്യം ച, താഭ്യാം വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമാദിശേത്-ജാനീയാത്| തത്ര സ്വതന്ത്രസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമ്, യഥാ സ്വനിര്ദിഷ്ടോപക്രമസാധ്യത്വാത്| അസ്വതന്ത്രസ്യ വ്യാധേരപ്രാധാന്യമ്, പ്രധാനവ്യാധ്യുപക്രമേണ പ്രായസ്തസ്യാപ്യുപക്രമ്യത്വാത്| യദ്യപി പ്രാധാന്യവിശേഷാദസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യത ഇത്യുക്തമ്, തഥാऽപ്യപ്രാധാന്യവിശേഷാദപ്യസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യത ഇത്യര്ഥാദുക്തം ഭവത്യേവ| പ്രാധാന്യാപ്രാധാന്യയോഃ പരസ്പരം സാപേക്ഷത്വാത്| തഥാ ഹി-അപ്രാധാന്യം പ്രാധാന്യമപേക്ഷ്യ വക്തും യുജ്യതേ, അപ്രധാന്യം ചാപേക്ഷ്യ പ്രാധാന്യമിതി| കൃത്സ്നസ്യ ഭാവഃ കാര്ത്സ്ന്യമ്| കാര്ത്സ്ന്യ ചാവയവാശ്ച കാര്ത്സ്ന്യാവയവാഃ| ഹേത്വാദിനാ കാര്ത്സ്ന്യാവയവാഃ| ആദിശബ്ദേന പ്രാഗ്രൂപാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ബലം ചാബലം ച ബലാബലേ വ്യാധേഃ സമ്ബന്ധിനീ, തയോര്വിശേഷേണം-വിശിഷ്ടതാ, ബലാബലവിശേഷണമ്| തദ്യഥാസങ്ഖ്യേന ഹേത്വാദികാര്ത്സ്ന്യാവയവൈരാദിശേത്| തത്ര പ്രതിരോഗം യന്നിദാനത്വേനോപദിഷ്ടം, തത്കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാസ്യ വ്യാധേരുത്പാദകമുതാവയവേന ? ഏവം പ്രാഗ്രൂപമപി| തഥാ ലക്ഷണമപി കിം സമസ്തമസ്യ വ്യാധേര്ലക്ഷ്യത ഉതാവയവേന ? ഉപശയോऽപ്യസ്യ വ്യാധേഃ സന്തര്പണാപതര്പണരൂപഃ, സ കിം കാര്ത്സ്ന്യേന സുഖാനുബന്ധം കരോത്യുതാവയവേന ? തത്ര കാര്ത്സ്ന്യേന യഥാ-രക്തശാല്യാദിമാംസഘൃതക്ഷീരദധിവസാമജ്ജതൈലാദിനാ| അവയവേന തു-രക്തശാല്യാദിമാംസാദ്യന്യതമേന ചൈകൈകേന| തഥാऽപതര്പണരൂപോऽപി യവശ്യാമാകഗവേധുകകോരദൂഷനീവാരതക്രാരനാലാദിഃ, സ കിം കാര്ത്സ്ന്യേന സുഖാനുബന്ധം കരോത്യുതാവയവേന യവാദിനൈകൈകേന ? ഏവമന്യദപി ചിന്ത്യമ്| യഥാ ച ജ്വരസ്യ-ആമാശയം പ്രവിശ്യ കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാഥാംശേന ? തഥാऽऽമമനുഗമ്യ കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാഥാംശേന ? ഇത്യാദി| തദേവംഭൂതൈര്മലൈരയം ജ്വരോ നിര്വര്തിത ഇത്യേവം ബലാബലവിശേഷണമാദിശേദിതി| നക്തം ച ദിനം ച ഋതുശ്ച ഭുക്തം ച, താനി നക്തംദിനര്തുഭുക്താനി| തേഷാമംശാഃ-അവയവാഃ, നക്തംദിനര്തുഭുക്താംശാഃ| വ്യാധേഃ കാലോ വ്യാധികാലഃ| യഥാമലം-യഥാദോഷമ്| യോ യസ്യ ദോഷസ്യാത്മീയഃ കാലസ്തം നക്തംദിനര്തുഭുക്താംശൈര്വ്യാധികാലമാദിശേത്| യഥാ-ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ രാത്രിമുഖേ പൂര്വാഹ്ണേ വാ വസന്തേ ഋതാവാഹാരേ ച ഭുക്തമാത്രേ ബലലാഭോ ഭവതി| ഏവം മാരുതപിത്തയോരപി ബലലാഭോ നിരൂപ്യഃ|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

ഇതി പ്രോക്തോ നിദാനാര്ഥഃ| |൧൨|

സ൦-ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരേ, അനേന സങ്ക്ഷേപാഖ്യേന പ്രകാരേണ യഥാനിര്ദിഷ്ടേന, നിദാനാര്ഥോ-നിദാനാഭിധേയഃ, സമാസതഃ [ പ്രോക്തഃ- ] പ്രകര്ഷേണോക്തോ, ന തു വ്യാസതഃ|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

അത ഏവാഹ - തം വ്യാസേനോപദേക്ഷ്യതി| |൧൨|

സ൦-യ ഏവ നിദാനാര്ഥഃ സമാസേന പ്രോക്തഃ, തമേവ വ്യാസേനോപദേക്ഷ്യതി-തന്ത്രകൃദഭിധാസ്യതി|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ||൧൨|| തത്പ്രകോപസ്യ തു പ്രോക്തം വിവിധാഹിതസേവനമ്| |൧൩|

സ൦-സര്വേഷാമപി രോഗാണാം കുപിതാ മലാഃ-ക്രുദ്ധാ വാതപിത്തകഫാഃ, നിദാനം-ഹേതുഃ| തദിത്യനേന വാതാദയഃ പരാമൃശ്യന്തേ| തസ്യ-വാതാദിപ്രകോപസ്യ, നിദാനം വിവിധം-നാനാപ്രകാരം, അഹിതസേവനം-അഹിതാനുഷ്ഠാനം, പ്രോക്തമ്|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

കിം തത് ? ഇത്യാഹ- | അഹിതം ത്രിവിധോ യോഗസ്ത്രയാണാം പ്രാഗുദാഹൃതഃ||൧൩||

സ൦-ത്രയാണാം-കാലാര്ഥകര്മണാം, ത്രിവിധോ-ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രലക്ഷണോ, യോഗോऽഹിതമിതി പ്രാക്-സൂത്രസ്ഥാനേ, ഉദാഹൃതഃ-ഉക്തഃ| യഥാ (ഹൃ.സൂ.അ.൧൨|൩൫)- "അര്ഥൈരസാത്മ്യൈഃ സംയോഗഃ കാലഃ കര്മ ച ദുഷ്കൃതമ്|" ഇത്യാദി|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

ഇദാനീം വാതാദീനാമന്നപാനവിഹാരസഹിതം കോപകാരണമാഹ തിക്തോഷണകഷായാല്പരൂക്ഷപ്രമിതഭോജനൈഃ| ധാരണോദീരണനിശാജാഗരാത്യുച്ചഭാഷണൈഃ||൧൪|| ക്രിയാതിയോഗഭീശോകചിന്താവ്യായാമമൈഥുനൈഃ| ഗ്രീഷ്മാഹോരാത്രിഭുക്താന്തേ പ്രകുപ്യതി സമീരണഃ||൧൫||

സ൦-തിക്താദിഭിഃ സമീരണഃ കുപ്യതി| നനു, അല്പപ്രമിതഭോജനശബ്ദയോഃ പര്യായശബ്ദത്വാദ്ദ്വയോരുപാദാനമയുക്തമ്| നൈതദസ്തി| ഭിന്നാര്ഥത്വാദനയോഃ| തഥാ ഹി-അല്പഭോജനം ഹീനഭോജനമുച്യതേ| പ്രമിതഭോജനം തു തദുച്യതേ യദതിക്രാന്തവേലം ഭുക്തമ്| തഥാ ചാഗമഃ-"ധാന്യം പുലാകനിഷ്പന്നം ജ്ഞേയം തത്പ്രമിതാശനമ്| അതീതകാലം യദ്ഭുക്തം" ഇത്യാദി| ധാരണോദീരണേ-വാതവേഗാദീനാമ്| ക്രിയാതിയോഗേ-വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാദിക്രിയാണാമതിസേവനമ്| നനു, ആസ്ഥാപനേന ച വായോഃ കോപോऽനുപപന്നഃ| തഥാ ഹി-"വാതേ ബസ്തിരിഷ്യതേ " (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯|൧) ഇത്യുക്തമ്| നൈവമ്| ആസ്ഥാപനാതിയോഗോ ഹി പിത്തശ്ലേഷ്മാദീനാം ധാതൂനാമപചയകൃത്| തദപചയാച്ച വായോഃ കോപഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച|" ഇതി| തസ്മാദ്യുക്തോ വായോരാസ്ഥാപനാതിയോഗേന കോപഃ| തന്ത്രകൃതാऽപ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯|൬൫)- "സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം വാ നൈകമേവാതിശീലയേത്| ഉത്ക്ലേശാഗ്നിവധൌ സ്നേഹാന്നിരൂഹാന്മരുതോ ഭയമ്||" ഇതി| ഗ്രീഷ്മാന്ത ഇത്യന്തശബ്ദഃ സമീപവചനോ വേദ്യഃ| തേന ഗ്രീഷ്മസമീപേ വര്ഷാഖ്യേ കാലേ പ്രകോപ ഇതി യുജ്യതേ| അന്യഥാ "ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൨൪) ഇത്യേതദ്വ്യാഹന്യേത|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

പിത്തം കട്വമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണപടുക്രോധവിദാഹിഭിഃ| ശരന്മധ്യാഹ്നരാത്ര്യര്ധവിദാഹസമയേഷു ച||൧൬||

സ൦-പിത്തം കട്വാദിഭിഃ കുപ്യതി| അര്ധരാത്രേ പിത്തസ്യ കാലസ്വഭാവാത്കോപഃ|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്നിഗ്ധഗുര്വഭിഷ്യന്ദിശീതലൈഃ| ആസ്യാസ്വപ്നസുഖാജീര്ണദിവാസ്വപ്നാതിബൃംഹണൈഃ||൧൭|| പ്രച്ഛര്ദനാദ്യയോഗേന ഭുക്തമാത്രവസന്തയോഃ| പൂര്വാഹ്ണേ പൂര്വരാത്രേ ച ശ്ലേഷ്മാ|൧൮|

സ൦-സ്വാദ്വാദിഭിഃ കഫഃ കുപ്യതി|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| ദ്വന്ദ്വം തു സങ്കരാത്||൧൮||

സ൦-ദ്വന്ദ്വം-ദ്വയം, വാതപിത്തേ വാതകഫൌ പിത്തകഫാവിതി| സങ്കരാത്-മിശ്രീഭാവാത്തിക്താദീനാം, കുപ്യതി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യേന തിക്താദിര്വാതഹേതുഃ സേവിതഃ കട്വമ്ലാദിശ്ച പിത്തഹേതുഃ, തസ്യ വാതപിത്തേ പ്രകുപ്യതഃ| ഏവം ശേഷയോര്യോജ്യമ്|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

മിശ്രീഭാവാത്സമസ്താനാം സന്നിപാതസ്തഥാ പുനഃ| സങ്കീര്ണാജീര്ണവിഷമവിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിഃ||൧൯|| വ്യാപന്നമദ്യപാനീയശുഷ്കശാകാമമൂലകൈഃ| പിണ്യാകമൃദ്യവസുരാപൂതിശുഷ്കകൃശാമിഷൈഃ||൨൦|| ദോഷത്രയകരൈസ്തൈസ്തൈസ്തഥാऽന്നപരിവര്തനാത്| ഋതോര്ദുഷ്ടാത്പുരോവാതാദ്ഗ്രഹാവേശാദ്വിഷാദ്ഗരാത്||൨൧|| ദുഷ്ടാന്നാത് പര്വതാശ്ലേഷാദ്ഗ്രഹൈര്ജന്മര്ക്ഷപീഡനാത്| മിഥ്യായോഗാച്ച വിവിധാത്പാപാനാം ച നിഷേവണാത്||൨൨|| സ്ത്രീണാം പ്രസവവൈഷമ്യാത്തഥാ മിഥ്യോപചാരതഃ| |൨൩|

സ൦-സമസ്താനാം-തിക്താദീനാം, മിശ്രീഭാവാത് സന്നിപാതഃ കുപ്യതി| തഥേതി സമുച്ചയേ| സങ്കീര്ണാശനാദിഭിശ്ച സന്നിപാതഃ കുപ്യതി| ആദിശബ്ദേന പര്യുഷിതക്ലിന്നാദിഭോജനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സങ്കീര്ണാശനാദീനാം ലക്ഷണം പ്രാഗുക്തമ്| ദോഷത്രയകരൈസ്തൈസ്തൈരിതി പൂര്വോക്തൈര്മന്ദകദധിഫാണിതയവകപാടലവ്രീഹിസര്ഷപശാകാദിഭിഃ| തഥേതി ന കേവലമൈതേഃ, അന്നപരിവര്തനാദിഭിശ്ചേതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

പ്രതിരോഗമിതി ക്രുദ്ധാ രോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിനീഃ||൨൩|| രസായനീഃ പ്രപദ്യാശു ദോഷാ ദേഹേ വികുര്വതേ| ൨൩ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ സര്വരോഗനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

സ൦-പ്രത്യാമയമിതി-അനേന പ്രകാരേണ, ക്രുദ്ധാഃ-കുപിതാഃ, ദോഷാ ആശു-ദ്രാഗേവ, ദേഹേ വികുര്വതേ-ശരീരേ വികാരം ജനയന്തി| കിം കൃത്വാ ? രസായനീഃ-നാഡീഃ, പ്രപദ്യ-പ്രാപ്യ| കിമ്ഭൂതാഃ ? രോഗസ്യാധിഷ്ഠാനാനി-സ്ഥാനാനി രസരുധിരാദീനി, താനി ഗന്തും ശീലം യാസാം താ രോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിന്യഃ, താസ്തഥാവിധാ നാഡീഃ പ്രാപ്യ വികൃതിഭാജോ ദോഷാഃ സമ്പദ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ സര്വരോഗനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧||