1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-శ్రీగణేశాయ నమః| అథ శరీరస్థానాదనంతరం నిదానస్థానారంభః| అస్య చాయం సంబంధః| హేతులింగౌషధస్కంధలక్షణోఽయమాయుర్వేదః ప్రణీతః| తాని చ హేతులింగౌషధాని సూత్రస్థానే సూచితాని| శరీరలక్షణం చాధారం సముత్పాద్య తాని విస్తారేణోపదేష్టుం శక్యంతే| తస్మాచ్ఛారీరస్థానం పూర్వమారబ్ధవాన్| నను, ఏవం సత్యౌషధస్కంధ ఏవ ప్రాక్ ప్రాధాన్యాదుపదేష్టుం న్యాయ్యః| నైవం| హేతులింగాభ్యాం హ్యామయం పరీక్ష్యానంతరం యథాయోగమామయప్రశమనార్థమౌషధం దాతుముచితం| తస్మాద్ధేతులింగయోరేవోపాదానం ప్రాగ్యుక్తం, న త్వౌషధస్య, ఇతి చికిత్సితస్థానాత్ ప్రాగిదమేవ స్థానముపదేష్టుం యుక్తం| తథా చోక్తం మునినా (చ. సూ. అ. 20|24)- "రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోఽనంతరమౌషధం|" ఇతి| తస్మాదౌషధాద్ధేతులింగయోరేవామయం ప్రతి ప్రాధాన్యం| అతో నిదానస్థానారంభః| తత్ర చ పూర్వం సర్వరోగనిదానమేవారబ్ధుం యుక్తం, ప్రాధాన్యాత్| ప్రాధాన్యం చ సర్వరోగకారణనిర్దేశాత్| తథా హి వాతాదయ ఏవ ప్రకుపితాః సర్వరోగకారణం| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 12)- "సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః|" ఇతి|

Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

తేషాం చ ప్రకోపకారణమస్మిన్నిర్దిశ్యత ఇత్యాహ - అథాతః సర్వరోగనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-అథాత ఇత్యాది| సర్వే చ తే రోగాశ్చ సర్వరోగాః, తేషాం నిదానం సర్వరోగనిదానం| శేషమాయుష్కామీయాధ్యాయవద్వ్యాఖ్యేయం| ఇతీత్యాదిశబ్దానామపి పూర్వవద్వ్యాఖ్యా|

Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1

తత్ర రోగాణాం సామాన్యం నిదానం బిభణిషుస్తావద్రోగాణామేవ పర్యాయాన్ వదతి| రోగపర్యాయశ్రవణేన హి శిష్యాణాం తత్ర తత్ర శాస్త్రప్రదేశేషు సమ్మోహో న భవతి రోగః పాప్మా జ్వరో వ్యాధిర్వికారో దుఃఖమామయః| యక్ష్మాతంకగదాబాధాః శబ్దాః పర్యాయవాచినః||1||

స0-రోగాదయః శబ్దాః పర్యాయవాచినః-ఏకార్థా ఇత్యర్థః| నను చ, ఏషాం రోగాదిశబ్దానాం ప్రవృత్తినిమిత్తం ప్రత్యర్థభేదోఽపి దృశ్యతే| యథా,-రుజతీతి రోగః, దుఃఖస్య కర్తృత్వాద్దుఃఖస్యాభిధాయకః| పాప్మేతి కిల సర్వే రోగాః పాపస్య కర్మణః ఫలమితి కృత్వా పాప్మేత్యుచ్యతే| "జ్వరః ప్రధానో రోగాణాముక్తః" (చ. చి. అ. 3|4)| ప్రాధాన్యం చాస్య దురుపక్రమత్వాదతిదుఃసహత్వాచ్చ| అత ఏవ సర్వకాయమనఃసంతాపకత్వం జ్వరస్యాహుః| తథా, "జ్యావయోహానౌ" ఇత్యస్య ధాతోరౌణాదికే వరప్రత్యయే సతి జ్వరశబ్దస్యార్థాంతరత్వమప్యాపతతి| వివిధమాధిం-దుఃఖం, ఆదధాతి శరీరే మనసి చేతి-వ్యాధిః| వికారో బుద్ధీంద్రియమనఃశరీరాణాం వికృతిం-అన్యథాత్వం, జనయతీత్యర్థః| దుఃఖమిత్యనేనోపతాపకత్వమనుభవం గమయతి| ఆమయ ఇత్యస్యార్థః-కిలాఽఽమసముత్థాః సర్వే వ్యాధయః| ప్రాయేణ హి లోకోఽఖిల ఏవ లౌల్యాదదేశకాలాపథ్యాతిమాత్రాశీ భవతి| తస్య చావశ్యమామసంభవాద్బాహుల్యేనామసముత్థా వ్యాధయః| బాహుల్యం చాంగీకృత్య శబ్దప్రవృత్తిః| యక్ష్మేవ యక్ష్మా, యథా-"యక్ష్మా రోగసమూహానాం" (చ. సూ. అ. 25|39, సం. సూ. అ. 13) ఇత్యుక్తః| ఏవం సర్వోఽపి రోగో రోగసమూహ ఇత్యనేన ద్యోతయతి| తథా చ, సర్వో వికార ఉత్పద్యమానోఽనేకైర్వ్యాధిలక్షణభూతైశ్చ యుక్త ఉత్పద్యతే| యథా,-జ్వరస్యాలస్యారోచకాదయః| ఆతంక ఇతి "తకి కృచ్ఛ్రజీవనే" ఇత్యస్య ధాతోరాంపూర్వస్య రూపం| రోగోపతప్తత్వాద్ధి స్త్రీపానభోజనాదిభ్యో నివృత్తాః కృచ్ఛ్రేణ జీవంతి| గద ఇవ గదోఽనేకకారణజన్యత్వాత్| యథా హి గదోఽనేకకారణజస్తథా గదోఽపీతి గదశబ్దస్యార్థః| ఆబాధ ఇతి ఆసమంతాత్ కాయమనసోర్బాధనం-పీడేత్యర్థః| ఏవం ప్రవృత్తినిమిత్తం ప్రత్యర్థభేదదర్శనాత్ కథముక్తం పర్యాయవాచినః ఇతి| అత్రాచక్ష్మహే| ఏవమేవైతత్| కింతు పీడాకారిత్వసామాన్యం ప్రవృత్తినిమిత్తమురరీకృత్య పర్యాయవాచినః ఇత్యుక్తం|

Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2

నిదానం పూర్వరూపాణి రూపాణ్యుపశయస్తథా| సంప్రాప్తిశ్చేతి విజ్ఞానం రోగాణాం పంచధా స్మృతం||2||

స0-నిదానాదయః సంప్రాప్త్యంతా రోగాణాం విజ్ఞానం పంచధా స్మృతం, మునీంద్రైరితి శేషః| నిదానాదివిజ్ఞానేన సర్వే రోగా విశేషేణ బుధ్యంత ఇత్యర్థః| ఉపశయస్తథేతి యథా నిదానాదయో రోగాణాం విజ్ఞానం తథోపశయోఽపీతి తత్తుల్యకక్షతాం ద్యోతయితుం తథాశబ్దం తంత్రకృత్ ప్రత్యుక్తవాన్| ఏవం సంప్రాప్తిశ్చేత్యత్ర చకారమపి| ఇతి-పరిసమాప్తౌ, ఏతావదేవ రోగాణాం విజ్ఞానం| నిదానం ద్విధా,-రోగాణామాసన్నం విప్రకృష్టం చ| తత్రాసన్నం యథా-వాతాదయః ప్రకుపితాః| విప్రకృష్టం కారణం యథా-వాతాదిచయప్రకోపకరమాహారవిహారాది| తత్ర నిదానం-కటుకామ్లదధ్యాదికం జ్వరస్య| పూర్వరూపం యథా-జ్వరస్యైవాలస్యాదయః| రూపం యథా-"ఆగమాపగమక్షోభమృదుతావేదనోష్మణాం| వైషమ్యం తత్రతత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్వేదనాశ్చలాః||" (హృ. ని. అ. 2|10) ఇత్యాది| ఉపశయో యథా జ్వరం స్నేహమర్దనాదినోపశామ్యంతముపలభ్య స తస్యోపశయ ఇత్యుచ్యతే| సంప్రాప్తిస్తు-"యథాదుష్టేన" (శ్లో. 8) ఇత్యాదిలక్షణా| వినిశ్చితజ్ఞానకారణత్వాద్విజ్ఞానం, కారణే కార్యోపచారాత్| నిదానాదీనామసమాసనిర్దేశ ఏకైకస్యాపి ప్రాధాన్యమితి ద్యోతనాయ| ఏవమేకైకస్యోపలబ్ధికారణత్వం భవతి| ఉపచారాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం పంచధేత్యుక్తం నియమార్థం| పంచధైవైతాని తత్త్వతో నాన్యే రోగావబోధహేతవః సంతీత్యర్థః|

Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3

నిమిత్తహేత్వాయతనప్రత్యయోత్థానకారణైః| నిదానమాహుః పర్యాయైః|3|

స0-నిమిత్తాదిభిః షడ్భిః పర్యాయైర్నిదానమాహుః-వదంతి, మునయ ఇతి శేషః| తత్ర తత్ర శాస్త్రప్రదేశే నిదానమేతైః పర్యాయైర్వేద్యమిత్యర్థః|

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ప్రాగ్రూపం యేన లక్ష్యతే||3|| ఉత్పిత్సురామయో దోషవిశేషేణానధిష్ఠితః| |4|

స0-యేన-ఆలస్యారుచ్యాదినా, ఉత్పిత్సుః-ఉద్బుభూషుః, ఆమయో-జ్వరాదిః, లక్ష్యతే-జ్ఞాయతే, తత్ప్రాగ్రూపం| దోషవిశేషేణ-వాతాదినా, అనధిష్ఠితః-అనాసాదితో, 'వ్యక్తరూపేణా ఇత్యత్రానుక్తమపి గమ్యమానత్వాదుక్తం బోధ్యం| తథా హి-వాతాదిదోషేణానధిష్ఠితత్వాద్వ్యాధేరుత్పిత్సుతైవ న ఘటతే, వ్యాధికారణాభావాత్| న హి వాతాదీన్ విముచ్య వ్యాధేః ప్రాయేణాన్యతః సంభవః సంభావ్యతే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 12)- "సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః|" ఇతి| తస్మాద్దోషవిశేషానధిష్ఠితత్వముత్పిత్సోరామయస్య యదుచ్యతే, తద్వ్యక్తరూపదోషాపేక్షమవగంతవ్యం|

Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4

అత ఏవాహ | లింగమవ్యక్తమల్పత్వాద్వ్యాధీనాం తద్యథాయథం||4||

స0-తదిత్యనేన ప్రాగ్రూపం పరామృశ్యతే| తత్-ప్రాగ్రూపం, ఉత్పిత్సూనాం జ్వరాదీనామల్పత్వాత్-అనాసాదితబలత్వాత్, అవ్యక్తం లింగం-అస్పష్టం లక్షణం| యథాయథం-యద్యస్య వ్యాధేర్జ్వరాద్యన్యతమస్యాత్మీయమాత్మీయం| తచ్చ ప్రాగ్రూపం త్రిధా దృష్యతే,- కించిచ్ఛారీరం కించిన్మానసం కించిచ్ఛారీరమానసం చ| తత్ర శారీరం యథా-జ్వరస్యాలస్యాస్యవైరస్యగాత్రగౌరవజృంభాసాస్రాకులాక్షితేత్యేవంప్రాయం| మానసం చ-అరతిర్హితోపదేశేష్వక్షాంతిరిత్యేవంప్రాయం| కించిచ్ఛారీరమానసం యథా-"ప్రీతిరమ్లపటూషణే| ద్వేషః స్వాదుషు భక్ష్యేషు" (హృ. ని. అ. 2|8) ఇత్యేవంప్రాయం, శారీరమానసదోషజనితత్వాత్|

Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5

ఇదానీం రూపం లక్షయితుమాహ తదేవ వ్యక్తతాం యాతం రూపమిత్యభిధీయతే| సంస్థానం వ్యంజనం లింగం లక్షణం చిహ్నమాకృతిః||5||

స0-తదేవ-ప్రాగ్రూపం, వ్యక్తతాం యాతం-వ్యక్తదోషాధిష్ఠితం సత్, రూపమిత్యభిధీయతే| తదేవేత్యేవశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-యదేవ శారీరం ప్రాగ్రూపం పూర్వోపవర్ణితం తదేవేహ గృహీతవ్యం, స్థాయిత్వాత్| తధ్ద్యామయానుబంధి| మానసం శారీరమానసం చాస్థాయిత్వాన్న గృహీతవ్యం| తద్ధి ద్వయమప్యుత్పన్నవ్యాధిసమనంతరం ప్రాయేణ నశ్యతీతి తద్వ్యక్తతాం న యాతి| అతః శారీరమేవోత్పిత్సువ్యాధిప్రాగ్రూపమిహ పరామ్రష్టుం యుక్తం| సంస్థానాదయః షట్ రూపస్య పర్యాయా ఇత్యర్థః| ఇమే చ పర్యాయాః ప్రాగ్రూపస్యాపి యోజ్యాః| యథా-పూర్వసంస్థానం పూర్వవ్యంజనం పూర్వలింగమిత్యాది|

Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7

హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణాం| ఔషధాన్నవిహారాణాముపయోగం సుఖావహం||6|| విద్యాదుపశయం వ్యాధేః స హి సాత్మ్యమితి స్మృతః| |7|

స0-ఉపయుజ్యత ఇత్యుపయోగః-సేవనం| సుఖమావహతి-ఉత్పాదయతీతి సుఖావహః,-దేహస్య సుఖం కరోతీత్యర్థః| య ఉపయోగః సుఖావహస్తముపశయం విద్యాత్-జానీయాత్, మునీంద్ర ఇతి శేషః| కేషాముపయోగః ? ఔషధాన్నవిహారాణాం| ఔషధం-హరీతక్యాది| అన్నం-రక్తశాల్యాది| విహారో-వాగ్దేహమనోనిర్వర్తితశ్చేష్టావిశేషో వ్యాయామవ్యవాయజాగరణాధ్యయనగీతభాషణధ్యానధారణాదిరూపః| ఔషధం చాన్నం చ విహారశ్చౌషధాన్నవిహారాః, తేషామౌషధాన్నవిహారాణాం| తేషాం కింభూతానాం ? హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణాం| హేతువ్యాధివిపర్యస్తానాం విపర్యస్తార్థకారిణాం చ| విపర్యస్తాః-విపరీతాః, హేతువ్యాధ్యోర్విపర్యస్తాః| హేతుశ్చ వ్యాధిశ్చ హేతువ్యాధీ, తయోర్విపర్యస్తా హేతువ్యాధివిపర్యస్తాః,-నిదానరోగయోర్విపరీతాః| తథా విపర్యస్తానామర్థో విపర్యస్తార్థః, తం కుర్వంతీతి విపర్యస్తార్థకారిణః| హేతువ్యాధివిపర్యస్తాశ్చ విపర్యస్తార్థకారిణశ్చ హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణః, తేషాం| కేషాం విపర్యస్తానామర్థం కుర్వంతి ? అత్ర ప్రకృతత్వాద్ధేతువ్యాధివిపర్యస్తానాం| తదయమర్థః-హేతువ్యాధ్య్Oరవిపరీతా అపి హేతురూపా ఇవ భాసమానా వ్యార్ధిరూపా ఇవ భాసమానా హేతువ్యాధివిపర్యస్తానామర్థం వ్యాధ్యుపశమలక్షణం కుర్వంతి| యథా హేతువిపరీతైర్వ్యాధివిపరీతైశ్చౌషధాన్నవిహారైర్వ్యాధ్యుపశమః క్రియతే ప్రతిపక్షత్వాత్, తథా విపర్యస్తార్థకారిభిరపీత్యర్థః| సంగ్రహే తు జగాద (సూ. అ. 12)- "ఉభయార్థకారి పునర్దైవవ్యపాశ్రయం| తథా ఛర్ద్యాం ఛర్దనమిత్యాది| ఏవంవిధం హ్యవిపరీతమేవ సత్ భేషజం విపరీతమర్థం కరోతి|" ఇతి| తత్ర హేతువిపరీతా ఔషధాన్నవిహారా యథా-గురుస్నిగ్ధశీతజే వ్యాధౌ లఘురూక్షోష్ణమౌషధమన్నం వా| తథా, సంతర్పణోత్థేఽపతర్పణం, అపతర్పణోత్థే సంతర్పణం, జాగరణోత్థే వ్యాధౌ స్వాపః, స్వాపోత్థే జాగరణం, వ్యాయామోత్థే ఆసనా, ఇత్యాది| తథా, వ్యాధివిపర్యస్తా ఔషధాన్నవిహారా యథా-వాతజే జ్వరే సర్పిఃపానమౌషధం| తస్మిన్నేవ జ్వరేఽన్నం పేయా| విహారశ్చ తస్మిన్నేవ జ్వరే దేహమనోవ్యాపారోపరమః| తథా, పాచనసాధ్యే జ్వరే దోషానపేక్షమౌషధం ముస్తాపర్పటకం| అన్నం రక్తశాల్యాది| ప్రమేహే రజనీ యవాన్నం చ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 1|72)- "రక్తాద్యాః శాలయో జీర్ణాః షష్టికాశ్చ జ్వరే హితాః|" ఇత్యాది| విహారశ్చ యథా (హృ. చి. అ. 1|171)- "జ్వరకాలస్మృతిం చాస్య హారిభిర్విషయైర్హరేత్|" ఇతి| తథా మునిరప్యవోచత్ (చ. చి. అ. 3|319)- "జ్వరకాలం చ వేగం చ చింతయన్ జ్వర్యతే తు యః| తస్యేష్టైశ్చ విచిత్రైశ్చ విషయైర్నాశయేత్స్మృతిం||" ఇతి| విపర్యస్తార్థకారిణశ్చ ద్వేధా భవంతి,-వ్యాధివిపర్యస్తార్థకారిణో హేతువిపర్యస్తార్థకారిణశ్చ| తత్ర వ్యాధివిపర్యస్తార్థకారుణ్O యథా-ఛర్దివ్యాధౌ తదర్థకార్యౌషధం మదనాది| అన్నం చ తదుపసృష్టం శాల్యాది| అథవా యదహృద్యమసాత్మ్యమపరిశుష్కం గురు చ| విహారోఽంగుల్యుత్పలనాలాదినా తదుద్వమనం| యథా చాతిసారే విరేచనం| వమనేన విరేచనేన చ ఛర్ద్యతీసారయోర్వృద్ధిరేవ కర్తుం యుక్తా, తద్ధేతుకత్వాత్తస్య| ఇహ చ శమనకరణాద్విపర్యస్తార్థకారిత్వం| హేతువిపర్యస్తార్థకారిణశ్చ యథా-మద్యోత్థే వ్యాధౌ మద్యమేవోయుక్తం వ్యాధిం శమయత్యౌషధత్వేన| ఏవమన్నవిహారావప్యూహ్యౌ| మద్యేన మదాత్యయస్య వృద్ధిరేవ కర్తుం యుక్తా, తద్ధేతుకత్వాత్తస్య| ఇహ తు శమనకరణాద్విపర్యస్తార్థకారిత్వం| ఏతదేవ చ తదర్థకారీతి వదంతి| తచ్చ మాత్రాశితీయే (హృ. సూ. అ. 8|24) వ్యాఖ్యాతమేవ| హి-యస్మాత్, సః-ఉపశయో, వ్యాధేః-ఆమయస్య, సాత్మ్యమితి స్మృతః| మునీంద్రైరితి వాక్యశేషః| ఏవం వ్యాధిగుణవిపరీతో య ఆహారో విహారశ్చ ప్రాయేణ నిదానవిపరీతః స వ్యాధిసాత్మ్యం| మునిస్త్వవోచత్ (చ. సూ. అ. 6|50)- "దేశానామామయానాం చ విపరీతగుణం గుణైః| సాత్మ్యమిచ్ఛంతి సాత్మ్యజ్ఞాశ్చేష్టితం చాద్యమేవ చ||" ఇతి|

Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7

ఉపశయలక్షణకథనప్రస్తావాదనుపశయోఽపి లక్ష్య ఇత్యాహ | విపరీతోఽనుపశయో వ్యాధ్యసాత్మ్యాభిసంజ్ఞితః||7||

స0-అతో యథానిర్దిష్టలక్షణాదుపశయాఖ్యాత్ యో విపరీతలక్షణ ఔషధాన్నవిహారాణాముపయోగః-సేవనమసుఖావహః, సోఽనుపశయ ఉచ్యతే| స ఏవ వ్యాధేరసాత్మ్యమిత్యభిసంజ్ఞితః-ఆభిముఖ్యేన సంకేతితః|

Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8

నిదానప్రాగ్రూపరూపోపశయానుక్త్వా, సంప్రతి సంప్రాప్తిం లక్షయితుమాహ యథాదుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా| నిర్వృత్తిరామయస్యాసౌ సంప్రాప్తిర్జాతిరాగతిః||8||

స0-యేన ప్రకారేణ దుష్టః-కుపితో, వాతాద్యన్యతమో దోషో-యథాదుష్టః, తేన యథాదుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా-దేహమనుధావతా సన్నివేశవిశేషేణ గచ్ఛతా, ప్రత్యామయం వా నిర్వృత్తిః-నిష్పత్తిరుద్భవ ఇతి యావత్, నిర్దిష్టా సా సంప్రాప్తిః| సా చ జాతిరాగతిశ్చ కథ్యతే| యథా జ్వరస్య-"మలాస్తత్ర (హృ. ని. అ. 2|3) ఇత్యాదిలక్షణలక్షితా| తత్ర మలానామామాశయప్రవేశనేన, తథాఽఽమానుగమనేన, తథా స్రోతోరోధేన, తథా పక్తిస్థానాజ్జ్వలననిరసనేన, తథా తేనైవ జాఠరేణ వహ్నినా తేషామభిసర్పణేన, తథా సకలదేహతాపేన, గాత్రం చాత్యుష్ణం కుర్వతా, ఏవంవిధయా సంప్రాప్త్యా జ్వరోఽయమితి నిశ్చీయతే| ఏవం రక్తపిత్తాదిష్వపి చింత్యా సంప్రాప్తిః|

Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11

సంఖ్యావికల్పప్రాధాన్యబలకాలవిశేషతః| సా భిద్యతే, యథాఽత్రైవ వక్ష్యంతేఽష్టౌ జ్వరా ఇతి||9|| ద్Oషాణాం సమవేతానాం వికల్పోంఽశాంశకల్పనా| స్వాతంత్ర్యపారతంత్ర్యాభ్యాం వ్యాధేః ప్రాధాన్యమాదిశేత్||10|| హేత్వాదికార్త్స్న్యావయవైర్బలాబలవిశేషణం| నక్తందినర్తుభుక్తాంశైర్వ్యాధికాలో యథామలం||11||

స0-సా చ-సంప్రాప్తిః, సంఖ్యాదివిశేషేణ భిద్యతే,- సంఖ్యా చ వికల్పశ్చ ప్రాధాన్యం చ బలం చ కాలశ్చ త ఏవం, తేషాం విశేషః సంఖ్యావికల్పప్రాధాన్యబలకాలవిశేషః, తస్మాత్సా సంప్రాప్తిర్బహుధా సంపద్యతే| తత్ర సంఖ్యావిశేషో యథా-[అత్రైవ-]ఇహైవ, వక్ష్యంతేఽష్టౌ జ్వరాః, ఇతి| ఏవమన్యత్ర పంచ కాసాః, పంచ శ్వాసాః, అష్టౌ గుల్మాః, ఇత్యేవమాదయః సంఖ్యావిశేషాః సంప్రాప్తిభేదాః| దోషాణాం-వాతాదీనాం, సమవేతానాం-ఏకస్మిన్ వ్యాధౌ సంఘట్టితానాం, యా అంశాంశకల్పనా-భాగేన భాగేన కార్యానుమేయేన నిరూపణా, స వికల్పః| అంశశ్చాంశశ్చాంశాంశౌ, తాభ్యాం కల్పనా-అనేకవిధో విశేషః| యథా-అస్మిన్ వ్యాధౌ వాతః కుపితః కదాచిదేకేన గుణేనాధికేన రూక్షేణ కదాచిల్లఘునా కదాచిచ్ఛీతేన కదాచిద్ద్వాభ్యాం త్రిభిర్వాఽధికైర్దుష్యతి| ఏవం పిత్తం కట్వమ్లాదినా కుపితం కదాచిదేకేన గుణేన తీక్ష్ణేన కదాచిదుష్ణేన కదాచిద్ద్వాభ్యాం బహుభిర్వాఽధికైర్దుష్యతి| ఏవం కఫేఽపి నిరూప్యం| తదేవంరూపో యో నిశ్చయః స వికల్ప ఇతి| యతశ్చైవం తతః సర్వేషు రోగేషు తుల్యాః కోపనప్రకారా న భవంతి| తథా హి-రూక్షాదయో గుణా వాతస్య సదా కోపకాః, కింతు కదాచిత్ కస్యచిద్గుణస్య ప్రకృష్టత్వం కోపనే కస్యచిన్న్యూనత్వమితి| అత ఏవ హేతోర్గదానంత్యం చికిత్సానంత్యం చ| దోషాణామితి బహువచనోపాదానాదేవ సమవేతానామిత్యర్థే లబ్ధే సమవేతగ్రహణం పృథగ్ద్వంద్వసమస్తానామపి చాంశాంశకల్పనా వికల్ప ఉచ్యత ఇతి ప్రతిపాదనార్థం| స్వాతంత్ర్యం చ పారతంత్ర్యం చ, తాభ్యాం వ్యాధేః ప్రాధాన్యమాదిశేత్-జానీయాత్| తత్ర స్వతంత్రస్య వ్యాధేః ప్రాధాన్యం, యథా స్వనిర్దిష్టోపక్రమసాధ్యత్వాత్| అస్వతంత్రస్య వ్యాధేరప్రాధాన్యం, ప్రధానవ్యాధ్యుపక్రమేణ ప్రాయస్తస్యాప్యుపక్రమ్యత్వాత్| యద్యపి ప్రాధాన్యవిశేషాదసౌ సంప్రాప్తిర్భిద్యత ఇత్యుక్తం, తథాఽప్యప్రాధాన్యవిశేషాదప్యసౌ సంప్రాప్తిర్భిద్యత ఇత్యర్థాదుక్తం భవత్యేవ| ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యయోః పరస్పరం సాపేక్షత్వాత్| తథా హి-అప్రాధాన్యం ప్రాధాన్యమపేక్ష్య వక్తుం యుజ్యతే, అప్రధాన్యం చాపేక్ష్య ప్రాధాన్యమితి| కృత్స్నస్య భావః కార్త్స్న్యం| కార్త్స్న్య చావయవాశ్చ కార్త్స్న్యావయవాః| హేత్వాదినా కార్త్స్న్యావయవాః| ఆదిశబ్దేన ప్రాగ్రూపాదయో గృహ్యంతే| బలం చాబలం చ బలాబలే వ్యాధేః సంబంధినీ, తయోర్విశేషేణం-విశిష్టతా, బలాబలవిశేషణం| తద్యథాసంఖ్యేన హేత్వాదికార్త్స్న్యావయవైరాదిశేత్| తత్ర ప్రతిరోగం యన్నిదానత్వేనోపదిష్టం, తత్కిం కార్త్స్న్యేనాస్య వ్యాధేరుత్పాదకముతావయవేన ? ఏవం ప్రాగ్రూపమపి| తథా లక్షణమపి కిం సమస్తమస్య వ్యాధేర్లక్ష్యత ఉతావయవేన ? ఉపశయోఽప్యస్య వ్యాధేః సంతర్పణాపతర్పణరూపః, స కిం కార్త్స్న్యేన సుఖానుబంధం కరోత్యుతావయవేన ? తత్ర కార్త్స్న్యేన యథా-రక్తశాల్యాదిమాంసఘృతక్షీరదధివసామజ్జతైలాదినా| అవయవేన తు-రక్తశాల్యాదిమాంసాద్యన్యతమేన చైకైకేన| తథాఽపతర్పణరూపోఽపి యవశ్యామాకగవేధుకకోరదూషనీవారతక్రారనాలాదిః, స కిం కార్త్స్న్యేన సుఖానుబంధం కరోత్యుతావయవేన యవాదినైకైకేన ? ఏవమన్యదపి చింత్యం| యథా చ జ్వరస్య-ఆమాశయం ప్రవిశ్య కిం కార్త్స్న్యేనాథాంశేన ? తథాఽఽమమనుగమ్య కిం కార్త్స్న్యేనాథాంశేన ? ఇత్యాది| తదేవంభూతైర్మలైరయం జ్వరో నిర్వర్తిత ఇత్యేవం బలాబలవిశేషణమాదిశేదితి| నక్తం చ దినం చ ఋతుశ్చ భుక్తం చ, తాని నక్తందినర్తుభుక్తాని| తేషామంశాః-అవయవాః, నక్తందినర్తుభుక్తాంశాః| వ్యాధేః కాలో వ్యాధికాలః| యథామలం-యథాదోషం| యో యస్య దోషస్యాత్మీయః కాలస్తం నక్తందినర్తుభుక్తాంశైర్వ్యాధికాలమాదిశేత్| యథా-శ్లేష్మజ్వరస్య రాత్రిముఖే పూర్వాహ్ణే వా వసంతే ఋతావాహారే చ భుక్తమాత్రే బలలాభో భవతి| ఏవం మారుతపిత్తయోరపి బలలాభో నిరూప్యః|

Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12

ఇతి ప్రోక్తో నిదానార్థః| |12|

స0-ఇతిశబ్దః ప్రకారే, అనేన సంక్షేపాఖ్యేన ప్రకారేణ యథానిర్దిష్టేన, నిదానార్థో-నిదానాభిధేయః, సమాసతః [ ప్రోక్తః- ] ప్రకర్షేణోక్తో, న తు వ్యాసతః|

Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12

అత ఏవాహ - తం వ్యాసేనోపదేక్ష్యతి| |12|

స0-య ఏవ నిదానార్థః సమాసేన ప్రోక్తః, తమేవ వ్యాసేనోపదేక్ష్యతి-తంత్రకృదభిధాస్యతి|

Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13

| సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః||12|| తత్ప్రకోపస్య తు ప్రోక్తం వివిధాహితసేవనం| |13|

స0-సర్వేషామపి రోగాణాం కుపితా మలాః-క్రుద్ధా వాతపిత్తకఫాః, నిదానం-హేతుః| తదిత్యనేన వాతాదయః పరామృశ్యంతే| తస్య-వాతాదిప్రకోపస్య, నిదానం వివిధం-నానాప్రకారం, అహితసేవనం-అహితానుష్ఠానం, ప్రోక్తం|

Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13

కిం తత్ ? ఇత్యాహ- | అహితం త్రివిధో యోగస్త్రయాణాం ప్రాగుదాహృతః||13||

స0-త్రయాణాం-కాలార్థకర్మణాం, త్రివిధో-హీనమిథ్యాతిమాత్రలక్షణో, యోగోఽహితమితి ప్రాక్-సూత్రస్థానే, ఉదాహృతః-ఉక్తః| యథా (హృ.సూ.అ.12|35)- "అర్థైరసాత్మ్యైః సంయోగః కాలః కర్మ చ దుష్కృతం|" ఇత్యాది|

Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15

ఇదానీం వాతాదీనామన్నపానవిహారసహితం కోపకారణమాహ తిక్తోషణకషాయాల్పరూక్షప్రమితభోజనైః| ధారణోదీరణనిశాజాగరాత్యుచ్చభాషణైః||14|| క్రియాతియోగభీశోకచింతావ్యాయామమైథునైః| గ్రీష్మాహోరాత్రిభుక్తాంతే ప్రకుప్యతి సమీరణః||15||

స0-తిక్తాదిభిః సమీరణః కుప్యతి| నను, అల్పప్రమితభోజనశబ్దయోః పర్యాయశబ్దత్వాద్ద్వయోరుపాదానమయుక్తం| నైతదస్తి| భిన్నార్థత్వాదనయోః| తథా హి-అల్పభోజనం హీనభోజనముచ్యతే| ప్రమితభోజనం తు తదుచ్యతే యదతిక్రాంతవేలం భుక్తం| తథా చాగమః-"ధాన్యం పులాకనిష్పన్నం జ్ఞేయం తత్ప్రమితాశనం| అతీతకాలం యద్భుక్తం" ఇత్యాది| ధారణోదీరణే-వాతవేగాదీనాం| క్రియాతియోగే-వమనవిరేచనాస్థాపనాదిక్రియాణామతిసేవనం| నను, ఆస్థాపనేన చ వాయోః కోపోఽనుపపన్నః| తథా హి-"వాతే బస్తిరిష్యతే " (హృ. సూ. అ. 19|1) ఇత్యుక్తం| నైవం| ఆస్థాపనాతియోగో హి పిత్తశ్లేష్మాదీనాం ధాతూనామపచయకృత్| తదపచయాచ్చ వాయోః కోపః| తథా చోక్తం-"వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ|" ఇతి| తస్మాద్యుక్తో వాయోరాస్థాపనాతియోగేన కోపః| తంత్రకృతాఽప్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 19|65)- "స్నేహబస్తిం నిరూహం వా నైకమేవాతిశీలయేత్| ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాన్మరుతో భయం||" ఇతి| గ్రీష్మాంత ఇత్యంతశబ్దః సమీపవచనో వేద్యః| తేన గ్రీష్మసమీపే వర్షాఖ్యే కాలే ప్రకోప ఇతి యుజ్యతే| అన్యథా "చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గీష్మాదిషు త్రిషు|" (హృ. సూ. అ. 12|24) ఇత్యేతద్వ్యాహన్యేత|

Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16

పిత్తం కట్వమ్లతీక్ష్ణోష్ణపటుక్రోధవిదాహిభిః| శరన్మధ్యాహ్నరాత్ర్యర్ధవిదాహసమయేషు చ||16||

స0-పిత్తం కట్వాదిభిః కుప్యతి| అర్ధరాత్రే పిత్తస్య కాలస్వభావాత్కోపః|

Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18

స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగుర్వభిష్యందిశీతలైః| ఆస్యాస్వప్నసుఖాజీర్ణదివాస్వప్నాతిబృంహణైః||17|| ప్రచ్ఛర్దనాద్యయోగేన భుక్తమాత్రవసంతయోః| పూర్వాహ్ణే పూర్వరాత్రే చ శ్లేష్మా|18|

స0-స్వాద్వాదిభిః కఫః కుప్యతి|

Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18

| ద్వంద్వం తు సంకరాత్||18||

స0-ద్వంద్వం-ద్వయం, వాతపిత్తే వాతకఫౌ పిత్తకఫావితి| సంకరాత్-మిశ్రీభావాత్తిక్తాదీనాం, కుప్యతి| ఏతదుక్తం భవతి,-యేన తిక్తాదిర్వాతహేతుః సేవితః కట్వమ్లాదిశ్చ పిత్తహేతుః, తస్య వాతపిత్తే ప్రకుప్యతః| ఏవం శేషయోర్యోజ్యం|

Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23

మిశ్రీభావాత్సమస్తానాం సన్నిపాతస్తథా పునః| సంకీర్ణాజీర్ణవిషమవిరుద్ధాధ్యశనాదిభిః||19|| వ్యాపన్నమద్యపానీయశుష్కశాకామమూలకైః| పిణ్యాకమృద్యవసురాపూతిశుష్కకృశామిషైః||20|| దోషత్రయకరైస్తైస్తైస్తథాఽన్నపరివర్తనాత్| ఋతోర్దుష్టాత్పురోవాతాద్గ్రహావేశాద్విషాద్గరాత్||21|| దుష్టాన్నాత్ పర్వతాశ్లేషాద్గ్రహైర్జన్మర్క్షపీడనాత్| మిథ్యాయోగాచ్చ వివిధాత్పాపానాం చ నిషేవణాత్||22|| స్త్రీణాం ప్రసవవైషమ్యాత్తథా మిథ్యోపచారతః| |23|

స0-సమస్తానాం-తిక్తాదీనాం, మిశ్రీభావాత్ సన్నిపాతః కుప్యతి| తథేతి సముచ్చయే| సంకీర్ణాశనాదిభిశ్చ సన్నిపాతః కుప్యతి| ఆదిశబ్దేన పర్యుషితక్లిన్నాదిభోజనాదయో గృహ్యంతే| సంకీర్ణాశనాదీనాం లక్షణం ప్రాగుక్తం| దోషత్రయకరైస్తైస్తైరితి పూర్వోక్తైర్మందకదధిఫాణితయవకపాటలవ్రీహిసర్షపశాకాదిభిః| తథేతి న కేవలమైతేః, అన్నపరివర్తనాదిభిశ్చేతి తథాశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1

ప్రతిరోగమితి క్రుద్ధా రోగాధిష్ఠానగామినీః||23|| రసాయనీః ప్రపద్యాశు దోషా దేహే వికుర్వతే| 23 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే సర్వరోగనిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

స0-ప్రత్యామయమితి-అనేన ప్రకారేణ, క్రుద్ధాః-కుపితాః, దోషా ఆశు-ద్రాగేవ, దేహే వికుర్వతే-శరీరే వికారం జనయంతి| కిం కృత్వా ? రసాయనీః-నాడీః, ప్రపద్య-ప్రాప్య| కింభూతాః ? రోగస్యాధిష్ఠానాని-స్థానాని రసరుధిరాదీని, తాని గంతుం శీలం యాసాం తా రోగాధిష్ఠానగామిన్యః, తాస్తథావిధా నాడీః ప్రాప్య వికృతిభాజో దోషాః సంపద్యంత ఇత్యర్థః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే సర్వరోగనిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 1||