4. śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-કાસનિદાનાદનન્તરં શ્વાસનિદાનારમ્ભોઽયં સમ્બન્ધઃ| કાસાદુપેક્ષયા શ્વાસો ભવતિ| તથાઽનન્તરમુક્તમ્ (હૃ. નિ. અ. ૩|૩૮) - "કાસાચ્છ્વાસક્ષયચ્છર્દિ" ઇત્યાદિ| તસ્માચ્છ્વાસનિદાનારમ્ભો યુક્તઃ| શ્વાસેન તુ સહૈકીકૃત્ય હિધ્માયાઃ કથને યુક્ત્યા તન્ત્રકૃત્ કારણં વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૮) - "શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપ" ઇત્યાદિના|

Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-પૂર્વવદેતદ્વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2

અથ શ્વાસસ્ય નિદાનાનિ લક્ષયતિ - - - - કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ| આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ||૧|| રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના| |૨|

સ૦-કાસાધિક્યેન શ્વાસો જાયતે, ઇત્યેતદસ્ય પ્રધાનં નિદાનમ્| તથા, પૂર્વૈર્વા-સર્વરોગનિદાનોક્તૈઃ, વાતાદિદોષકોપનૈઃ-તિક્તોષણાદિભિઃ| ન કેવલમેતૈર્યાવદામાતિસારાદિભિઃ| આમાતિસારેણ વમથુના વિષેણ પાણ્ડુરોગેણ જ્વરેણ ચ|

Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2

| ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ||૨||

સ૦-શ્વાસઃ ક્ષુદ્રકાદિત્વેન પઞ્ચવિધો ભવેત્|

Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4

અધુના શ્વાસસ્ય પઞ્ચવિધસ્યાપિ સમ્પ્રાપ્તિમાહ - - - - કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ| પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્રોતાંસિ દૂષયન્||૩|| ઉરઃસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ભવમ્| |૪|

સ૦-કફેનોપરુદ્ધં-સ્થગિતં, ગમનં-માર્ગો, યસ્ય સ એવમ્| તથા, વિષ્વગાસ્થિતઃ-સમન્તાદ્દેહં વ્યાપ્ય સ્થિતઃ, શ્વાસં કુરુતે| કિં કુર્વન્ ? પ્રાણાશ્ચોદકં ચાન્નં ચ, તાનિ વોઢું શીલં યેષાં તાનિ સ્રોતાંસિ દૂષયન્-દુષ્ટાનિ વિદધત્| યતો દુષ્ટઃ-કુપિતઃ| તથા, ઉરસિ તિષ્ઠતીત્યુરઃસ્થઃ| કિમ્ભૂતં શ્વાસમ્ ? આમાશયસમુદ્ભવમ્| આમાશયાત્ સમુદ્ભવો-જન્મ, યસ્ય તમાશયસમુદ્ભવમ્| શાસ્ત્રકારશ્ચૈવંવિધાં સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્ યદૌષધં વાતજિત્ પાચનદીપનં તદત્ર શસ્તમિતિ દ્યોતયતિ| એવં સર્વરોગાણામપિ સમ્પ્રાપ્ત્યનુરૂપમૌષધં રોગોપશાન્ત્યૈ ઇતિ વેદ્યમ્| પવનો વિષ્વગાસ્થિત ઇત્યનેનૈવોરઃસ્થત્વે લબ્ધે ઉરઃસ્થગ્રહણં પ્રકર્ષાર્થમ્; અતિશયેનોરઃસ્થિતઃ શ્વાસં કરોતીત્યર્થઃ|

Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા||૪|| આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ| |૫|

સ૦-તસ્ય પઞ્ચવિધસ્યાપિ શ્વાસસ્ય પૂર્વરૂપં હૃચ્છૂલાદિકં શઙ્ખભેદાવસાનમ્|

Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5

તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ| પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્||૫||

સ૦-તત્ર-પઞ્ચસુ શ્વાસેષુ મધ્યે, મરુત્-પવનઃ, આયાસાતિભોજનૈઃ ક્ષુદ્રાખ્યં શ્વાસં કરોતિ| આયાસો-વ્યાયામાદિરૂપઃ, તેન તથાઽતિભોજનેન પ્રેરિતઃ-પ્રકર્ષેણેરિત ઉન્માર્ગગામીકૃતઃ, કોપિત ઇત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતં શ્વાસમ્ ? સ્વયં સંશમનં,-ચિકિત્સાં વિના કિઞ્ચિત્કાલાતિવાહનેન શામ્યતીત્યર્થઃ, અચિરકાલાવસ્થાયિત્વાત્| સ્વયં સંશમનાદલ્પબલત્વાચ્ચ ક્ષુદ્રસંજ્ઞોઽયમ્|

Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

અથ તમકં લક્ષયતિ - - - - પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય પવનઃ કફમ્| પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્||૬|| કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્| કરોતિ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્||૭|| પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી| કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ||૮|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃશ્વાસી કાઙ્ક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ||૯|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ, શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્દ્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકઃ, સાધ્યો નવો વા બલિનો ભવેત્||૧૦||

સ૦- પવનઃ પ્રતિલોમં-વિપર્યયં કૃત્વા, શિરાઃ-સ્રોતાંસિ, ગચ્છન્ શ્વાસં કરોતિ| તથા કફમુદીર્ય-ઊર્ધ્વં પ્રેર્ય, તથા શિરો ગ્રીવાં ચ પરિગૃહ્ય-સમન્તાદ્ગૃહીત્વા, તથોરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્-નિર્મન્થયન્, કાસાદીન્ શ્વાસં ચ તીવ્રવેગં તથા પ્રાણોપતાપિનં કરોતિ| પ્રાણાખ્યો વાયુરુપતપ્યતે યેન તચ્છીલત્વાદસૌ પ્રાણોપતાપી શ્વાસઃ| તસ્ય-તમકસ્ય, વેગેન-બલેન, પુરુષઃ પ્રતામ્યેત્-દુઃખી સમ્પદ્યતે, શ્લેષ્મણા રુદ્ધમાર્ગત્વાત્| અત એવાહ-નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખીતિ| સ ચ તમકશ્વાસી શયાનઃ-શય્યામાસીનઃ, કૃચ્છ્રાત્-દુઃખેન, શ્વાસિતિ-શ્વાસં મુઞ્ચતિ| નિષણ્ણઃ-ઉપવિષ્ટઃ સન્, સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ-નીરુક્ઽઽત્વં પ્રાપ્નોતિ| ઉચ્છ્રિતેઽક્ષિણી યસ્ય સ ઉચ્છ્રિતાક્ષઃ, "બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષણોઃ" ઇતિ ષચ્| ઉચ્છ્રિતાક્ષઃ-ઊર્ધ્વદૃક્| લલાટેન સ્વિદ્યતા-સ્વેદયુક્તેનોપલક્ષિતઃ ભૃશં-અતિશયેન, અર્તિમાન્-પીડાવાન્| તથા વિશુષ્કમાસ્યં યસ્ય સ એવમ્| મુહુઃ-પુનઃપુનઃ, શ્વાસો યસ્ય સ મુહુઃશ્વાસી| ઉષ્ણં કાઙ્ક્ષતિ-અભિલષતિ| તથા, સવેપથુઃ-કમ્પવાન્| સ ચ તમકો મેઘાદિભિઃ પૃથક્ તથા શ્લેષ્મલૈઃ-ગુડાદિભિઃ, વર્દ્ધતે-વૃદ્ધિં યાતિ| મેઘશબ્દેનાત્રોભયં ગૃહ્યતે, મેઘોન્નમનં વર્ષણં ચ| તેન મેઘોન્નમનેન વર્દ્ધતે તદુપલક્ષિતેન કાલેન વર્ષાખ્યેન ચ વર્દ્ધતે| એવં શીતશબ્દેનાપિ દ્વયં ગૃહ્યતે,-શીતલક્ષણઃ કાલો હેમન્તશિશિરાખ્યઃ, શીતગુણયુક્ત ઔષધાહારવિહારાદિઃ, તેનોભયેનાપિ વિવર્દ્ધતે| સ તમકઃ શ્વાસો યાપ્યો-નાસૌ સુખસાધ્યઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યો વા દુર્બલસ્ય પુંસઃ| સ એવાભિનવોત્પન્નો બલવતઃ પુંસઃ સાધ્યો વા ભવેત્| સમ્ભાવનાયાં લિઙ્, સાધ્યત્વેન સમ્ભાવ્યત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11

જ્વરમૂર્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્પ્રતમકસ્તુ સઃ| |૧૧|

સ૦-સ એવ-તમકાખ્યો જ્વરમૂર્ચ્છાયુતો યદા ભવતિ, શીતૈશ્ચોષધાહારવિહારૈઃ શામ્યેત્-શમં યાતિ ન તમકવત્ વર્દ્ધતે, તદા સ ચ પ્રતમક ઉચ્યતે| અયં ચ તમકસ્યૈવ ભેદ ઇતિ ષટ્ત્વં શ્વાસાનાં નાશઙ્ક્યમ્|

Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

અથ છિન્નં લક્ષયતિ - - - - | છિન્નાચ્છ્વસિતિ વિચ્છિન્નં મર્મચ્છેદરુજાર્દિતઃ||૧૧|| સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્| અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ||૧૨|| શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્ દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ| |૧૩|

સ૦-છિન્નાખ્યાચ્છ્વાસાત્ વિચ્છિન્નં કૃત્વા નરઃ શ્વસિતિ-ન નિરન્તરમ્| મર્મચ્છેદતુલ્યયા રુજયાઽર્દિતઃ| તથા, સહ સ્વેદમૂર્ચ્છાભ્યાં વર્તતે સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ| તથા, આધ્માન્વાન્| દાહશ્ચ નિરોધશ્ચ દાહનિરોધૌ, બસ્તૌ દાહનિરધૌ બસ્તિદાહનિરોધૌ, તૌ વિદ્યેતે યસ્ય સ એવમ્| અધઃ-અધસ્તાત્, દૃક્-દૃષ્ટિઃ, યસ્ય સ એવમ્| તથા, વિપ્લુતે-એકત્રાનવસ્થિતે, અક્ષિણી યસ્ય સ એવમ્| તથા, મુહ્યન્-મોહં ગચ્છન્| તથા, રક્તમેકં લોચનં યસ્ય સ એવમ્| તથા, શુષ્કાસ્યઃ સન્ દીનં પ્રલપન્| તથા, નષ્ટકાન્તિર્વિચેતાશ્ચ|

Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

અધુના મહદાખ્યં શ્વાસં લક્ષયતિ - - - - | મહતા મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્||૧૩|| ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્| પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ||૧૪|| વક્ષઃ સમાક્ષિપન્ બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્| શુષ્કકણ્ઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરોતિરુક્||૧૫||

સ૦-મહતા શ્વાસેનાર્તઃ પુરુષો મહતા નાદેન-શબ્દેન, શ્વસિતિ યાવત્કર્ણશઙ્ખશિરોતિરુગિતિ| ક્રથન્-ક્વણન્| ઉદ્ધૂયમાનઃ-ઉત્કમ્પ્યમાનઃ| સંરબ્ધઃ-સઙ્ક્ષુભિતઃ| જ્ઞાનં-તત્ત્વાવબોધઃ| વિજ્ઞાનં-કર્મસુ કૌશલમ્|

Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

અથોર્ધ્વલક્ષણાર્થમાહ - - - - દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ||૧૬|| ઊર્ધ્વદૃગ્વીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્| મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્||૧૭||

સ૦-ઊર્ધ્વાખ્યાચ્છ્વાસાત્ દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિતિ| ઊર્ધ્વં શ્વાસં મુક્ત્વા પુનરધો નિશ્વાસવન્ન તં શ્વાસં પ્રત્યાહરતિ| યથા,-અન્યેષુ શ્વાસેષુ નર ઊર્ધ્વં દીર્ઘં શ્વાસં મુક્ત્વા પુનરધઃ પ્રત્યાહરતિ-પુનરન્તઃ પ્રવેશયિતું શક્નોતિ, નૈવમસ્મિન્નૂર્ધ્વશ્વાસ ઇત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતો નરોઽત્ર સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-શ્લેષ્મેત્યાદિ| શ્લેષ્મણાઽઽવૃતાનિ મુખાનિ યેષાં તાન્યેવમ્, શ્લેષ્માવૃતમુખાનિ સ્રોતાંસિ યસ્ય સ એવમ્| તથા, ક્રુદ્ધગન્ધવહેન-કુપિતમરુતા, અર્દિતઃ-પીડિતઃ| તથા, ઊર્ધ્વ દૃગ્-દૃષ્ટિઃ, યસ્ય સ ઊર્ધ્વદૃક્| તથા, અક્ષિણી પરિતઃ-સમન્તાત્, ક્ષિપન્ ભ્રાન્તં કૃત્વા વીક્ષતે| તથા, મર્મસુ છિદ્યમાનેષ્વિવ પરિદેવી-દુઃખાર્તઃ, સમ્પદ્યતે| તથા, નિરુદ્ધવાક્-અન્તઃપ્રવિષ્ટવાગિત્યર્થઃ|

Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1

એતે સિદ્ધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરા ધ્રુવમ્| |૧૮| ઇતિ શ્વાસનિદાનમ્||૧||

સ૦-એતે-તમકાદયઃ શ્વાસાઃ, અવ્યક્તાઃ-અસ્ફુટરૂપાઃ, સિધ્દ્યેયુશ્ચિકિત્સ્યમાનાઃ| વ્યક્તાઃ-સ્ફુટલક્ષણાઃ, પુનર્ધ્રુવં-નિશ્ચિતં, પ્રાણહરાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19

અથ હિધ્માસ્વરૂપં લક્ષયતિ - - - - અથ હિધ્માનિદાનમ્| | શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ||૧૮|| હિધ્માઃ| |૧૯|

સ૦-એકશબ્દસ્તુલ્યાર્થઃ| શ્વાસાનાં તુલ્યા હેત્વાદયો યાસાં-હિધ્માનાં, તાઃ શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ| શ્વાસાનાં હેતુઃ-"કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ" (શ્લો. ૧) ઇત્યાદિગ્રન્થેન પ્રતિપાદિતઃ, સ એવ હિધ્માનાં હેતુઃ| શ્વાસાનાં પ્રાગ્રૂપં-"હૃત્પાર્શ્વશૂલં" (શ્લો. ૪) ઇત્યાદિ, તદેવ હિધ્માનામ્| તથા, શ્વાસાઃ પઞ્ચ, હિધ્મા અપિ પઞ્ચ| શ્વાસાનાં પ્રકૃતિઃ-આસન્નં કારણમ્,-"કફોપરુદ્ધગમનઃ" (શ્લો. ૩) ઇત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટઃ પવનઃ, તાદૃશ એવ વાતો હિધ્માનાં પ્રકૃતિઃ| શ્વાસાનાં સંશ્રયઃ-આશ્રયઃ, યમધિષ્ઠાય સમ્ભવન્તિ શ્વાસાઃ| યથા,-"આમાશયસમુદ્ભવમ્" (શ્લો. ૪) ઇતિ, સ એવ હિધ્માનામ્| પ્રાયિકત્વં વાઽસ્ય બોધ્યમ્| જત્રુમૂલાદપ્યુત્પતેઃ ક્ષુદ્રાયાઃ| તદેવં શ્વાસાનાં તુલ્યા હેત્વાદયો હિધ્માનામ્|

Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19

ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ| ગમ્ભીરા ચ|૧૯|

સ૦-ભક્તોદ્ભવાદ્યાઃ પઞ્ચ હિધ્માઃ| ઇતિશબ્દો વ્યવચ્છેદે, ચઃ સમુચ્ચયે| એવં ગમ્ભીરા ચેત્યત્રાપિ|

Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21

ભક્તોદ્ભવાં લક્ષયિતુમાહ - - - - | મરુત્તત્ર ત્વરયાઽયુક્તિસેવિતૈઃ||૧૯|| રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ| કરોતિ હિધ્મામરુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગાં||૨૦|| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાઽન્નજા| |૨૧|

સ૦-તત્ર-તાસુ હિધ્માસુ મધ્યે, અન્નજાં હિધ્મામેવંપ્રકારાં મરુત્ કરોતિ| કિમ્ભૂતો મરુત્ ? અન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતો-બાધિતઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈઃ, સામર્થ્યાદભ્યવહૃતૈઃ| તથા, ત્વરયા-ક્રમમનપેક્ષ્ય, અયુક્ત્યા-યથેચ્છયા, વા સેવિતૈઃ| કિમ્ભૂતાં હિધ્મામ્ ? અરુજાં-પીડયા રહિતાં| તથા, મન્દશબ્દાં-મન્દવેગાં| તથા, ક્ષવેન-ક્ષુત્યા, અનુગતાં-અનુબદ્ધામ્| ન કેવલમેવંલક્ષણોપેતા યા સાઽન્નજા, યા ચ સાત્મ્યેનાન્નપાનેન શમં યાતિ સાઽપ્યન્નજૈવ| અત્ર ચાન્નપાનૈરિતિ હેતુનિર્દેશઃ| અરુજં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગામિતિ લક્ષણનિર્દેશઃ| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેનેત્યુપશયનિર્દેશઃ|

Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22

અથ ક્ષુદ્રાખ્યાં લક્ષયિતુમાહ - - - - | આયાસાત્પવનઃ ક્ષુદ્રઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્તયેત્||૨૧|| જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદું ચ સા| વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્||૨૨||

સ૦-આયાસાત્-વ્યાયામાત્, પવનઃ સ્વલ્પાત્ પ્રકોપાત્ ક્ષુદ્રઃ-અલ્પઃ, ક્ષુદ્રં હિધ્માં પ્રવર્તયેત્-વિદધ્યાત્| કિમ્ભૂતામ્ ? જત્રુમૂલાત્ પ્રકર્ષેણ વિસૃતાં-જાતામ્| અત એવ ક્ષુદ્રત્વાદલ્પવેગામ્, તથા મૃદું-નાતિરુજાકરીમ્| સા ચાયાસ્યતઃ-આયાસં કુર્વતો, વૃદ્ધિં યાતિ| ભુક્તમાત્રે ચ-સદ્યો ભુક્તે, માર્દવં-મૃદુત્વં, યાતિ|

Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

અધુના યમલાં વ્યાચષ્ટે - - - - ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્તતે| પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિં પરિણામે ચ ગચ્છતિ||૨૩|| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવમાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ| પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ||૨૪|| યમલા વેગિની હિધ્મા પરિણામવતી ચ સા| |૨૫|

સ૦-ચિરેણ કાલેન, આહારે પરિણામોન્મુખે-પ્રત્યાસન્નપરિણામે, તથા પરિણામે ચાહારસ્ય, યા વૃદ્ધિં ગચ્છતિ, યમલૈશ્ચ વેગૈઃ-ન કેવલૈઃ, યા પ્રવર્તતે સા યમલવેગપ્રવર્તનાત્-યમલાખ્યા હિધ્મા| કિં કુર્વતી સા પ્રવર્તતે ? શિરશ્ચ ગ્રીવાં ચ કમ્પયન્તી| કિમ્ભૂતસ્ય નરસ્ય ? આધ્માતસ્ય તથાઽતિતૃષ્યતઃ-તૃડાર્તસ્ય, તથા પ્રલાપાદિમતઃ| સૈવ ચ યમલા વેગિની, સૈવ પરિણામવતી, ઇત્યેવં સંજ્ઞાત્રયમસ્યા બોધ્યમ્|

Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27

મહાહિધ્માં વ્યાચિખ્યાસુરાહ - - - - | સ્તબ્ધભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાસ્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ||૨૫|| સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુષ્ણતી| રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્||૨૬|| પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્તતે| મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા||૨૭||

સ૦-સ્તબ્ધં ભ્રૂયુગ્મં શઙ્ખયુગ્મં ચ યસ્ય તસ્ય તથાવિધસ્ય પુરુષસ્ય મહાહિધ્મા પ્રવર્તતે| તથા, સાસ્રે વિપ્લુતે-ચલે, ચક્ષુષી યસ્ય તસ્ય, તથેદમિદં કુર્વાણા પ્રવર્તતે| તનું-દેહં, સ્તમ્ભયન્તી-નિશ્ચલં કુર્વતી, તથા વાચં સ્તમ્ભયન્તી-મૂકત્વં ચ કુર્વાણા, સ્મૃતિં સંજ્ઞા ચ મુષ્ણતી-સ્મૃતિસંજ્ઞયોરપહરણં વિદધતી, તથાઽન્નસ્ય-ચતુર્વિધસ્યાપિ, માર્ગં રુન્ધતી, તથા મર્મણાં-હૃદયાદીનાં, ઘટ્ટનં-ચાલનં, કુર્વતી, તથા પૃષ્ઠતો નમનં તથા શોષં શરીરસ્ય કુર્વતી, મહાહિધ્મા પ્રવર્તત ઇતિ યોજ્યમ્| તથા, મહત્ મૂલં-ઉત્પત્તૌ કારણં, યસ્યાઃ સા મહામૂલા| તથા, મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા ચેયં ભવતિ| એતૈશ્ચ વિશેષણૈરસ્યાઃ શિઘ્રપ્રાણહારિત્વં દ્યોત્યતે|

Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

અથ ગમ્ભીરાં લક્ષયતિ - - - - પક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્તતે| તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્યાજ્જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્||૨૮|| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા| |૨૯|

સ૦-પક્વાશયાત્-નાભેરધસ્તાત્, અથવા નાભેઃ-નાભિદેશાત્, યા પ્રવર્તતે, સા પૂર્વવદિતિ મહાહિધ્માવત્| યથા,-મહાહિધ્મા "સ્તબ્ધભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય" (શ્લો. ૨૫) ઇત્યાદિવિશેષણવિસિષ્ટા પ્રવર્તતે તથૈવેયં તથાભૂતસ્ય પુરુષસ્યેત્યર્થઃ| તથા, તદ્રૂપા-તસ્યા મહાહિધ્માયાઃ સદૃશં રૂપં-લક્ષણં, યસ્યાઃ સા તદ્રૂપા| મહાહિધ્માતોઽસ્યા ઇદમધિકં લક્ષણમ્,-મુહુર્મુહુર્જૃમ્ભાં તથા મુહુર્મુહુરઙ્ગપ્રસારણં કુર્યાત્| ગમ્ભીરેણાનુનાદેનેતિ| અનુનાદઃ-અનુરણનમ્, ઘણ્ટાદીનામિવ| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન હેતુના ગમ્ભીરાખ્યેયમ્|

Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2

તાસુ સાધયેત્| આદ્યે દ્વે, વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્||૨૯|| સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષતસ્ય વા||૩૦|| ઇતિ હિધ્માનિદાનમ્||૨||

સ૦-તાસુ-પઞ્ચસુ હિધ્માસુ મધ્યે, આદ્યે દ્વે યે હિધ્મે-ભક્તોદ્ભવાક્ષુદ્રાખ્યે, તે સાધયેત્-ચિકિત્સેત્, સાધ્યત્વાત્| અન્ત્યે યે દ્વે-મહાહિધ્માગમ્ભીરાખ્યે, તે વર્જયેત્-નોપક્રમેત્, અસાધ્યત્વાત્| આદૌ ભવે આદ્યે, એવમન્ત્યે, "દિગાદિત્વાત્ (દિભ્યો યત્" ઇતિ) યત્| તથા વેગિનીં ચ-યમલાખ્યાં, સર્વલિઙ્ગાં યથોક્તલક્ષણાં વર્જયેત્| ન કેવલમેતા એવ વર્જયેત્, યાવત્સર્વા અપિ હિધ્મા એવંભૂતસ્ય પુરુષસ્ય જાતા વર્જયેત્| કિમ્ભૂતસ્ય ? [સઞ્ચિતામસ્ય-] ચિરકાલસમ્ભૃતામસ્ય, તથા સ્થવિરસ્ય-વૃદ્ધસ્ય, તથા વ્યવાયિનઃ-સ્ત્રીગમનશીલસ્ય. [તથા વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય,] તથા ભક્તસ્ય છેદો ભક્તચ્છેદો,-ભોજનનિવૃત્તિઃ, તેન ક્ષતઃ-ક્ષીણો દુર્બલો, ભક્તચ્છેદક્ષતઃ, તસ્ય ચ વર્જયેત્|

Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4

અધુના હિધ્માશ્વાસયોઃ શીઘ્રકારિત્વમાહ - - - સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ| હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ||૩૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

સ૦-સર્વે રોગા નાશાય-અભાવાય, સ્યુઃ| ન કેવલં હિધ્માશ્વાસાવિત્યુપદર્શનાર્થોઽપિશબ્દઃ| ન પુનરેવં શીઘ્રવિનાશકારિણઃ સર્વે, યથા હિધ્માશ્વાસૌ શીઘ્રવિનાશકારિણૌ| યસ્માત્તૌ મૃત્યુકાલે-મરણાવસરે, કૃતાલયૌ-વિહિતવસતી, તસ્મિન્ કાલે તયોરવશ્યંભાવિત્વાત્| શીઘ્રમારણસ્વભાવત્વાદનયોસ્તુ ચિકિત્સાયાં સત્વરં યતિતવ્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||