4. śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ

Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2

અથ શ્વાસસ્ય નિદાનાનિ લક્ષયતિ - - - - કાસવૃદ્ધ્યા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ| આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ||૧|| રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના| |૨|

Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2

| ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ||૨||

Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4

અધુના શ્વાસસ્ય પઞ્ચવિધસ્યાપિ સમ્પ્રાપ્તિમાહ - - - - કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ| પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્રોતાંસિ દૂષયન્||૩|| ઉરઃસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ભવમ્| |૪|

Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા||૪|| આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ| |૫|

Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5

તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ| પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્||૫||

Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

અથ તમકં લક્ષયતિ - - - - પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય પવનઃ કફમ્| પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્||૬|| કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્| કરોતિ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્||૭|| પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી| કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ||૮|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃશ્વાસી કાઙ્ક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ||૯|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ, શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્દ્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકઃ, સાધ્યો નવો વા બલિનો ભવેત્||૧૦||

Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11

જ્વરમૂર્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્પ્રતમકસ્તુ સઃ| |૧૧|

Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

અથ છિન્નં લક્ષયતિ - - - - | છિન્નાચ્છ્વસિતિ વિચ્છિન્નં મર્મચ્છેદરુજાર્દિતઃ||૧૧|| સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્| અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ||૧૨|| શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્ દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ| |૧૩|

Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

અધુના મહદાખ્યં શ્વાસં લક્ષયતિ - - - - | મહતા મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્||૧૩|| ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્| પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ||૧૪|| વક્ષઃ સમાક્ષિપન્ બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્| શુષ્કકણ્ઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરોતિરુક્||૧૫||

Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

અથોર્ધ્વલક્ષણાર્થમાહ - - - - દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ||૧૬|| ઊર્ધ્વદૃગ્વીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્| મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્||૧૭||

Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1

એતે સિદ્ધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરા ધ્રુવમ્| |૧૮| ઇતિ શ્વાસનિદાનમ્||૧||

Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19

અથ હિધ્માસ્વરૂપં લક્ષયતિ - - - - અથ હિધ્માનિદાનમ્| | શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ||૧૮|| હિધ્માઃ| |૧૯|

Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19

ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ| ગમ્ભીરા ચ|૧૯|

Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21

ભક્તોદ્ભવાં લક્ષયિતુમાહ - - - - | મરુત્તત્ર ત્વરયાઽયુક્તિસેવિતૈઃ||૧૯|| રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ| કરોતિ હિધ્મામરુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગાં||૨૦|| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાઽન્નજા| |૨૧|

Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22

અથ ક્ષુદ્રાખ્યાં લક્ષયિતુમાહ - - - - | આયાસાત્પવનઃ ક્ષુદ્રઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્તયેત્||૨૧|| જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદું ચ સા| વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્||૨૨||

Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

અધુના યમલાં વ્યાચષ્ટે - - - - ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્તતે| પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિં પરિણામે ચ ગચ્છતિ||૨૩|| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવમાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ| પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ||૨૪|| યમલા વેગિની હિધ્મા પરિણામવતી ચ સા| |૨૫|

Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27

મહાહિધ્માં વ્યાચિખ્યાસુરાહ - - - - | સ્તબ્ધભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાસ્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ||૨૫|| સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુષ્ણતી| રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્||૨૬|| પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્તતે| મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા||૨૭||

Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

અથ ગમ્ભીરાં લક્ષયતિ - - - - પક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્તતે| તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્યાજ્જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્||૨૮|| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા| |૨૯|

Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2

તાસુ સાધયેત્| આદ્યે દ્વે, વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્||૨૯|| સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષતસ્ય વા||૩૦|| ઇતિ હિધ્માનિદાનમ્||૨||

Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4

અધુના હિધ્માશ્વાસયોઃ શીઘ્રકારિત્વમાહ - - - સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ| હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ||૩૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||