Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਕਾਸਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭੋਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਾਸਾਦੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਨਨ੍ਤਰਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੩|੩੮) - "ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਤੁ ਸਹੈਕੀਕਤ੍ਯ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਃ ਕਥਨੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੮) - "ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ|
Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਕਾਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਦੋਸਕੋਪਨੈਃ| ਆਮਾਤਿਸਾਰਵਮਥੁਵਿਸਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰੈਰਪਿ||੧|| ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਘਾਤਾਦਤਿਹਿਮਾਮ੍ਬੁਨਾ| |੨|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਕਾਸਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਜਾਯਤੇ, ਇਤ੍ਯੇਤਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ-ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ, ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਕੋਪਨੈਃ-ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਦਿਭਿਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੈਰ੍ਯਾਵਦਾਮਾਤਿਸਾਰਾਦਿਭਿਃ| ਆਮਾਤਿਸਾਰੇਣ ਵਮਥੁਨਾ ਵਿਸੇਣ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਣ ਜ੍ਵਰੇਣ ਚ|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ||੨||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਾਦਿਤ੍ਵੇਨ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍|
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
ਅਧੁਨਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ - - - - ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਃ ਪਵਨੋ ਵਿਸ੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਃ| ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸਯਨ੍||੩|| ਉਰਃਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍| |੪|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਕਫੇਨੋਪਰੁਦ੍ਧਂ-ਸ੍ਥਗਿਤਂ, ਗਮਨਂ-ਮਾਰ੍ਗੋ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸ੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚੋਦਕਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਚ, ਤਾਨਿ ਵੋਢੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸਯਨ੍-ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਵਿਦਧਤ੍| ਯਤੋ ਦੁਸ੍ਟਃ-ਕੁਪਿਤਃ| ਤਥਾ, ਉਰਸਿ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯੁਰਃਸ੍ਥਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮ੍ ? ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ, ਯਸ੍ਯ ਤਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ਼੍ਚੈਵਂਵਿਧਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਯਦੌਸਧਂ ਵਾਤਜਿਤ੍ ਪਾਚਨਦੀਪਨਂ ਤਦਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਨੁਰੂਪਮੌਸਧਂ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਪਵਨੋ ਵਿਸ੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਰਃਸ੍ਥਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਉਰਃਸ੍ਥਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੋਰਃਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲੋਮਤਾ||੪|| ਆਨਾਹਃ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ| |੫|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਹਚ੍ਛੂਲਾਦਿਕਂ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਾਵਸਾਨਮ੍|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰਾਯਾਸਾਤਿਭੋਜਨੈਃ| ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਪ੍ਰੇਰਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਮਰੁਤ੍||੫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼੍ਵਾਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਮਰੁਤ੍-ਪਵਨਃ, ਆਯਾਸਾਤਿਭੋਜਨੈਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਆਯਾਸੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਰੂਪਃ, ਤੇਨ ਤਥਾਤਿਭੋਜਨੇਨ ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ-ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣੇਰਿਤ ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮੀਕਤਃ, ਕੋਪਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮ੍ ? ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ,-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਿਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਾਤਿਵਾਹਨੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਾਦਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਂਜ੍ਞੋਯਮ੍|
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
ਅਥ ਤਮਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਸਿਰਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੁਦੀਰ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕਫਮ੍| ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍||੬|| ਕਾਸਂ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਮੋਹਮਰੁਚਿਂ ਪੀਨਸਂ ਤਸਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਮ੍||੭|| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੀ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿਸਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਚ੍ਛਤਿ||੮|| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਰ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਸਵੇਪਥੁਃ||੯|| ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ, ਸਾਧ੍ਯੋ ਨਵੋ ਵਾ ਬਲਿਨੋ ਭਵੇਤ੍||੧੦||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦- ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ-ਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ਼ਿਰਾਃ-ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਕਫਮੁਦੀਰ੍ਯ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯ, ਤਥਾ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਚ ਪਰਿਗਹ੍ਯ-ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਗਹੀਤ੍ਵਾ, ਤਥੋਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍-ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਥਯਨ੍, ਕਾਸਾਦੀਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਚ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰੁਪਤਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਤਚ੍ਛੀਲਤ੍ਵਾਦਸੌ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪੀ ਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਤਸ੍ਯ-ਤਮਕਸ੍ਯ, ਵੇਗੇਨ-ਬਲੇਨ, ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍-ਦੁਃਖੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੀਤਿ| ਸ ਚ ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸੀ ਸ਼ਯਾਨਃ-ਸ਼ਯ੍ਯਾਮਾਸੀਨਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍-ਦੁਃਖੇਨ, ਸ਼੍ਵਾਸਿਤਿ-ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਨਿਸਣ੍ਣਃ-ਉਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸਨ੍, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਚ੍ਛਤਿ-ਨੀਰੁਕ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇਕ੍ਸਿਣੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸਃ, "ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੌ ਸਕ੍ਥ੍ਯਕ੍ਸਣੋਃ" ਇਤਿ ਸਚ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਕ੍| ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ-ਸ੍ਵੇਦਯੁਕ੍ਤੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਭਸ਼ਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਅਰ੍ਤਿਮਾਨ੍-ਪੀਡਾਵਾਨ੍| ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਸ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਮੁਹੁਃ-ਪੁਨਃਪੁਨਃ, ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਮੁਹੁਃਸ਼੍ਵਾਸੀ| ਉਸ੍ਣਂ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ-ਅਭਿਲਸਤਿ| ਤਥਾ, ਸਵੇਪਥੁਃ-ਕਮ੍ਪਵਾਨ੍| ਸ ਚ ਤਮਕੋ ਮੇਘਾਦਿਭਿਃ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਃ-ਗੁਡਾਦਿਭਿਃ, ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ| ਮੇਘਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰੋਭਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਮੇਘੋਨ੍ਨਮਨਂ ਵਰ੍ਸਣਂ ਚ| ਤੇਨ ਮੇਘੋਨ੍ਨਮਨੇਨ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਤਦੁਪਲਕ੍ਸਿਤੇਨ ਕਾਲੇਨ ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯੇਨ ਚ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਿ ਦ੍ਵਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ,-ਸ਼ੀਤਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਲੋ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਖ੍ਯਃ, ਸ਼ੀਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤ ਔਸਧਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਃ, ਤੇਨੋਭਯੇਨਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਸ ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਯਾਪ੍ਯੋ-ਨਾਸੌ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ| ਸ ਏਵਾਭਿਨਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਬਲਵਤਃ ਪੁਂਸਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਭਵੇਤ੍| ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਲਿਙ੍, ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਯੁਤਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਤੁ ਸਃ| |੧੧|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਸ ਏਵ-ਤਮਕਾਖ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੁਤੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ, ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚੋਸਧਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍-ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਨ ਤਮਕਵਤ੍ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ, ਤਦਾ ਸ ਚ ਪ੍ਰਤਮਕ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਯਂ ਚ ਤਮਕਸ੍ਯੈਵ ਭੇਦ ਇਤਿ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮ੍|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
ਅਥ ਛਿਨ੍ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਛਿਨ੍ਨਾਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਃ||੧੧|| ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਃ ਸਾਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਨਿਰੋਧਵਾਨ੍| ਅਧੋਦਗ੍ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ||੧੨|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ ਦੀਨੋ ਨਸ੍ਟਚ੍ਛਾਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ| |੧੩|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਛਿਨ੍ਨਾਖ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਤ੍ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ-ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਤੁਲ੍ਯਯਾ ਰੁਜਯਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਤਥਾ, ਸਹ ਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਃ| ਤਥਾ, ਆਧ੍ਮਾਨ੍ਵਾਨ੍| ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਦਾਹਨਿਰੋਧੌ, ਬਸ੍ਤੌ ਦਾਹਨਿਰਧੌ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਨਿਰੋਧੌ, ਤੌ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਅਧਃ-ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਦਕ੍-ਦਸ੍ਟਿਃ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਪ੍ਲੁਤੇ-ਏਕਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤੇ, ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਮੁਹ੍ਯਨ੍-ਮੋਹਂ ਗਚ੍ਛਨ੍| ਤਥਾ, ਰਕ੍ਤਮੇਕਂ ਲੋਚਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਸਨ੍ ਦੀਨਂ ਪ੍ਰਲਪਨ੍| ਤਥਾ, ਨਸ੍ਟਕਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵਿਚੇਤਾਸ਼੍ਚ|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
ਅਧੁਨਾ ਮਹਦਾਖ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਮਹਤਾ ਮਹਤਾ ਦੀਨੋ ਨਾਦੇਨ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਕ੍ਰਥਨ੍||੧੩|| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਃ ਸਂਰਬ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍| ਪ੍ਰਣਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨਯਨਾਨਨਃ||੧੪|| ਵਕ੍ਸਃ ਸਮਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍||੧੫||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਮਹਤਾ ਸ਼੍ਵਾਸੇਨਾਰ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਮਹਤਾ ਨਾਦੇਨ-ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ, ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯਾਵਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਗਿਤਿ| ਕ੍ਰਥਨ੍-ਕ੍ਵਣਨ੍| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਃ-ਉਤ੍ਕਮ੍ਪ੍ਯਮਾਨਃ| ਸਂਰਬ੍ਧਃ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਭਿਤਃ| ਜ੍ਞਾਨਂ-ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧਃ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਕਰ੍ਮਸੁ ਕੌਸ਼ਲਮ੍|
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਦੀਰ੍ਘਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ||੧੬|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਗ੍ਵੀਕ੍ਸਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਕ੍ਸਿਣੀ ਪਰਿਤਃ ਕ੍ਸਿਪਨ੍| ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਪਰਿਦੇਵੀ ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍||੧੭||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਖ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਤ੍ ਦੀਰ੍ਘਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਧੋ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਵਨ੍ਨ ਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤਿ| ਯਥਾ,-ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਸ਼੍ਵਾਸੇਸੁ ਨਰ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦੀਰ੍ਘਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤਿ-ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ, ਨੈਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਨਰੋਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਵਤਾਨਿ ਮੁਖਾਨਿ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵਮ੍, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹੇਨ-ਕੁਪਿਤਮਰੁਤਾ, ਅਰ੍ਦਿਤਃ-ਪੀਡਿਤਃ| ਤਥਾ, ਊਰ੍ਧ੍ਵ ਦਗ੍-ਦਸ੍ਟਿਃ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਕ੍| ਤਥਾ, ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਪਰਿਤਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍, ਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵੀਕ੍ਸਤੇ| ਤਥਾ, ਮਰ੍ਮਸੁ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸ੍ਵਿਵ ਪਰਿਦੇਵੀ-ਦੁਃਖਾਰ੍ਤਃ, ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍-ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਵਾਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ਏਤੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਯੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍| |੧੮| ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਮ੍||੧||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਏਤੇ-ਤਮਕਾਦਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ-ਅਸ੍ਫੁਟਰੂਪਾਃ, ਸਿਧ੍ਦ੍ਯੇਯੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਾਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ-ਸ੍ਫੁਟਲਕ੍ਸਣਾਃ, ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਰੁਵਂ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ, ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
ਅਥ ਹਿਧ੍ਮਾਸ੍ਵਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਅਥ ਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਮ੍| | ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੧੮|| ਹਿਧ੍ਮਾਃ| |੧੯|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਏਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋ ਯਾਸਾਂ-ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਂ, ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਹੇਤੁਃ-"ਕਾਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ, ਸ ਏਵ ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਂ ਹੇਤੁਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ-"ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦੇਵ ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ ਪਞ੍ਚ, ਹਿਧ੍ਮਾ ਅਪਿ ਪਞ੍ਚ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਃ-ਆਸਨ੍ਨਂ ਕਾਰਣਮ੍,-"ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਃ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਪਵਨਃ, ਤਾਦਸ਼ ਏਵ ਵਾਤੋ ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ-ਆਸ਼੍ਰਯਃ, ਯਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ| ਯਥਾ,-"ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍" (ਸ਼੍ਲੋ. ੪) ਇਤਿ, ਸ ਏਵ ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾਸ੍ਯ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਦਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤੇਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਯਾਃ| ਤਦੇਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋ ਹਿਧ੍ਮਾਨਾਮ੍|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਯਮਲਾ ਮਹਤੀਤਿ ਚ| ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ|੧੯|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਃ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦੇ, ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਏਵਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਮਰੁਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰਯਾਯੁਕ੍ਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੧੯|| ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਖਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ| ਕਰੋਤਿ ਹਿਧ੍ਮਾਮਰੁਜਾਂ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸਵਾਨੁਗਾਂ||੨੦|| ਸ਼ਮਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਯਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਚ ਸਾਨ੍ਨਜਾ| |੨੧|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਾਸੁ ਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਮੇਵਂਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਮਰੁਤ੍ ਕਰੋਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਮਰੁਤ੍ ? ਅਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ-ਬਾਧਿਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਖਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ, ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦਭ੍ਯਵਹਤੈਃ| ਤਥਾ, ਤ੍ਵਰਯਾ-ਕ੍ਰਮਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ, ਅਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ-ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ, ਵਾ ਸੇਵਿਤੈਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਮ੍ ? ਅਰੁਜਾਂ-ਪੀਡਯਾ ਰਹਿਤਾਂ| ਤਥਾ, ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ-ਮਨ੍ਦਵੇਗਾਂ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਵੇਨ-ਕ੍ਸੁਤ੍ਯਾ, ਅਨੁਗਤਾਂ-ਅਨੁਬਦ੍ਧਾਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਮੇਵਂਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾ ਯਾ ਸਾਨ੍ਨਜਾ, ਯਾ ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਸਾਪ੍ਯਨ੍ਨਜੈਵ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨੈਰਿਤਿ ਹੇਤੁਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਅਰੁਜਂ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸਵਾਨੁਗਾਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਸ਼ਮਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨੇਤ੍ਯੁਪਸ਼ਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
ਅਥ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਾਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਆਯਾਸਾਤ੍ਪਵਨਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੨੧|| ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਪ੍ਰਵਿਸਤਾਮਲ੍ਪਵੇਗਾਂ ਮਦੁਂ ਚ ਸਾ| ਵਦ੍ਧਿਮਾਯਾਸ੍ਯਤੋ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੨੨||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਆਯਾਸਾਤ੍-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍, ਪਵਨਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ-ਅਲ੍ਪਃ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍-ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਮ੍ ? ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਸਤਾਂ-ਜਾਤਾਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਵੇਗਾਮ੍, ਤਥਾ ਮਦੁਂ-ਨਾਤਿਰੁਜਾਕਰੀਮ੍| ਸਾ ਚਾਯਾਸ੍ਯਤਃ-ਆਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ, ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ| ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ-ਸਦ੍ਯੋ ਭੁਕ੍ਤੇ, ਮਾਰ੍ਦਵਂ-ਮਦੁਤ੍ਵਂ, ਯਾਤਿ|
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
ਅਧੁਨਾ ਯਮਲਾਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ - - - - ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰਾਹਾਰੇ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਪਰਿਣਾਮੋਨ੍ਮੁਖੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਪਰਿਣਾਮੇ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ||੨੩|| ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮਾਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯਾਤਿਤਸ੍ਯਤਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਿਜਮ੍ਭਿਣਃ||੨੪|| ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਧ੍ਮਾ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ| |੨੫|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਚਿਰੇਣ ਕਾਲੇਨ, ਆਹਾਰੇ ਪਰਿਣਾਮੋਨ੍ਮੁਖੇ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਪਰਿਣਾਮੇ, ਤਥਾ ਪਰਿਣਾਮੇ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ, ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਯਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵੇਗੈਃ-ਨ ਕੇਵਲੈਃ, ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਾ ਯਮਲਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍-ਯਮਲਾਖ੍ਯਾ ਹਿਧ੍ਮਾ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਸਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ? ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਚ ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ? ਆਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯ ਤਥਾਤਿਤਸ੍ਯਤਃ-ਤਡਾਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਲਾਪਾਦਿਮਤਃ| ਸੈਵ ਚ ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ, ਸੈਵ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ, ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਂਜ੍ਞਾਤ੍ਰਯਮਸ੍ਯਾ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾਂ ਵ੍ਯਾਚਿਖ੍ਯਾਸੁਰਾਹ - - - - | ਸ੍ਤਬ੍ਧਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਸ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸੁਸਃ||੨੫|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮੁਸ੍ਣਤੀ| ਰੁਨ੍ਧਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍||੨੬|| ਪਸ੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸ਼ੋਸਂ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ||੨੭||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭ੍ਰੂਯੁਗ੍ਮਂ ਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਤਥਾਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਥਾ, ਸਾਸ੍ਰੇ ਵਿਪ੍ਲੁਤੇ-ਚਲੇ, ਚਕ੍ਸੁਸੀ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ, ਤਥੇਦਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਨੁਂ-ਦੇਹਂ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ-ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀ, ਤਥਾ ਵਾਚਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ-ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾ, ਸ੍ਮਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਮੁਸ੍ਣਤੀ-ਸ੍ਮਤਿਸਂਜ੍ਞਯੋਰਪਹਰਣਂ ਵਿਦਧਤੀ, ਤਥਾਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ, ਮਾਰ੍ਗਂ ਰੁਨ੍ਧਤੀ, ਤਥਾ ਮਰ੍ਮਣਾਂ-ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ, ਘਟ੍ਟਨਂ-ਚਾਲਨਂ, ਕੁਰ੍ਵਤੀ, ਤਥਾ ਪਸ੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਤਥਾ ਸ਼ੋਸਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ, ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਮਹਤ੍ ਮੂਲਂ-ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਂ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਮਹਾਮੂਲਾ| ਤਥਾ, ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ ਚੇਯਂ ਭਵਤਿ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਣੈਰਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਘ੍ਰਪ੍ਰਾਣਹਾਰਿਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ|
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
ਅਥ ਗਮ੍ਭੀਰਾਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮੁਹੁਃ ਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜਮ੍ਭਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍||੨੮|| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ| |੨੯|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍-ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਨਾਭੇਃ-ਨਾਭਿਦੇਸ਼ਾਤ੍, ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾਵਤ੍| ਯਥਾ,-ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ "ਸ੍ਤਬ੍ਧਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸਿਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਥੈਵੇਯਂ ਤਥਾਭੂਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਤਦ੍ਰੂਪਾ-ਤਸ੍ਯਾ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾਯਾਃ ਸਦਸ਼ਂ ਰੂਪਂ-ਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਦ੍ਰੂਪਾ| ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾਤੋਸ੍ਯਾ ਇਦਮਧਿਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍,-ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਜਮ੍ਭਾਂ ਤਥਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਙ੍ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦੇਨੇਤਿ| ਅਨੁਨਾਦਃ-ਅਨੁਰਣਨਮ੍, ਘਣ੍ਟਾਦੀਨਾਮਿਵ| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
ਤਾਸੁ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਤ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍||੨੯|| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਵਾ||੩੦|| ਇਤਿ ਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਮ੍||੨||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਤਾਸੁ-ਪਞ੍ਚਸੁ ਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਯੇ ਹਿਧ੍ਮੇ-ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯੇ, ਤੇ ਸਾਧਯੇਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍, ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਯੇ ਯੇ ਦ੍ਵੇ-ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯੇ, ਤੇ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍-ਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍, ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਦੌ ਭਵੇ ਆਦ੍ਯੇ, ਏਵਮਨ੍ਤ੍ਯੇ, "ਦਿਗਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ (ਦਿਭ੍ਯੋ ਯਤ੍" ਇਤਿ) ਯਤ੍| ਤਥਾ ਵੇਗਿਨੀਂ ਚ-ਯਮਲਾਖ੍ਯਾਂ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤਾ ਏਵ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍, ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਾ ਅਪਿ ਹਿਧ੍ਮਾ ਏਵਂਭੂਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਜਾਤਾ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ? [ਸਞ੍ਚਿਤਾਮਸ੍ਯ-] ਚਿਰਕਾਲਸਮ੍ਭਤਾਮਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ-ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ. [ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ,] ਤਥਾ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਛੇਦੋ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦੋ,-ਭੋਜਨਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਤੇਨ ਕ੍ਸਤਃ-ਕ੍ਸੀਣੋ ਦੁਰ੍ਬਲੋ, ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕ੍ਸਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
ਅਧੁਨਾ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮਾਹ - - - ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕਤਾਲਯੌ||੩੧|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ-ਅਭਾਵਾਯ, ਸ੍ਯੁਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਾਵਿਤ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥੋਪਿਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਨ ਪੁਨਰੇਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ, ਯਥਾ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਿਣੌ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੌ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲੇ-ਮਰਣਾਵਸਰੇ, ਕਤਾਲਯੌ-ਵਿਹਿਤਵਸਤੀ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਤਯੋਰਵਸ਼੍ਯਂਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦਨਯੋਸ੍ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਸਤ੍ਵਰਂ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੪||