Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

4. śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

sa0-kāsanidānādanantaraṁ śvāsanidānārambhō'yaṁ sambandhaḥ| kāsādupēkṣayā śvāsō bhavati| tathā'nantaramuktam (hr̥. ni. a. 3|38) - "kāsācchvāsakṣayacchardi" ityādi| tasmācchvāsanidānārambhō yuktaḥ| śvāsēna tu sahaikīkr̥tya hidhmāyāḥ kathanē yuktyā tantrakr̥t kāraṇaṁ vakṣyati (ślō. 18) - "śvāsaikahētuprāgrūpa" ityādinā|

Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

athātaḥ śvāsahidhmānidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|

View original

अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

sa0-pūrvavadētadvyākhyēyam|

Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2

atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavr̥ddhyā bhavēcchvāsaḥ pūrvairvā dōṣakōpanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1|| rajōdhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| |2|

View original

अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|

🔊 Audio coming soon

sa0-kāsādhikyēna śvāsō jāyatē, ityētadasya pradhānaṁ nidānam| tathā, pūrvairvā-sarvarōganidānōktaiḥ, vātādidōṣakōpanaiḥ-tiktōṣaṇādibhiḥ| na kēvalamētairyāvadāmātisārādibhiḥ| āmātisārēṇa vamathunā viṣēṇa pāṇḍurōgēṇa jvarēṇa ca|

Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2

| kṣudrakastamakaśchinnō mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||

View original

| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-śvāsaḥ kṣudrakāditvēna pañcavidhō bhavēt|

Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4

adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphōparuddhagamanaḥ pavanō viṣvagāsthitaḥ| prāṇōdakānnavāhīni duṣṭaḥ srōtāṁsi dūṣayan||3|| uraḥsthaḥ kurutē śvāsamāmāśayasamudbhavam| |4|

View original

अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphēnōparuddhaṁ-sthagitaṁ, gamanaṁ-mārgō, yasya sa ēvam| tathā, viṣvagāsthitaḥ-samantāddēhaṁ vyāpya sthitaḥ, śvāsaṁ kurutē| kiṁ kurvan ? prāṇāścōdakaṁ cānnaṁ ca, tāni vōḍhuṁ śīlaṁ yēṣāṁ tāni srōtāṁsi dūṣayan-duṣṭāni vidadhat| yatō duṣṭaḥ-kupitaḥ| tathā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ| kimbhūtaṁ śvāsam ? āmāśayasamudbhavam| āmāśayāt samudbhavō-janma, yasya tamāśayasamudbhavam| śāstrakāraścaivaṁvidhāṁ samprāptiṁ darśayan yadauṣadhaṁ vātajit pācanadīpanaṁ tadatra śastamiti dyōtayati| ēvaṁ sarvarōgāṇāmapi samprāptyanurūpamauṣadhaṁ rōgōpaśāntyai iti vēdyam| pavanō viṣvagāsthita ityanēnaivōraḥsthatvē labdhē uraḥsthagrahaṇaṁ prakarṣārtham; atiśayēnōraḥsthitaḥ śvāsaṁ karōtītyarthaḥ|

Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| prāgrūpaṁ tasya hr̥tpārśvaśūlaṁ prāṇavilōmatā||4|| ānāhaḥ śaṅkhabhēdaśca| |5|

View original

| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tasya pañcavidhasyāpi śvāsasya pūrvarūpaṁ hr̥cchūlādikaṁ śaṅkhabhēdāvasānam|

Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5

tatrāyāsātibhōjanaiḥ| prēritaḥ prērayēt kṣudraṁ svayaṁ saṁśamanaṁ marut||5||

View original

तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-pañcasu śvāsēṣu madhyē, marut-pavanaḥ, āyāsātibhōjanaiḥ kṣudrākhyaṁ śvāsaṁ karōti| āyāsō-vyāyāmādirūpaḥ, tēna tathā'tibhōjanēna prēritaḥ-prakarṣēṇērita unmārgagāmīkr̥taḥ, kōpita ityarthaḥ| kimbhūtaṁ śvāsam ? svayaṁ saṁśamanaṁ,-cikitsāṁ vinā kiñcitkālātivāhanēna śāmyatītyarthaḥ, acirakālāvasthāyitvāt| svayaṁ saṁśamanādalpabalatvācca kṣudrasaṁjñō'yam|

Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

atha tamakaṁ lakṣayati - - - - pratilōmaṁ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigr̥hya śirōgrīvamuraḥ pārśvē ca pīḍayan||6|| kāsaṁ ghurghurakaṁ mōhamaruciṁ pīnasaṁ tr̥ṣam| karōti tīvravēgaṁ ca śvāsaṁ prāṇōpatāpinam||7|| pratāmyēttasya vēgēna niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhī| kr̥cchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamr̥cchati||8|| ucchritākṣō lalāṭēna svidyatā bhr̥śamartimān| viśuṣkāsyō muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṁ savēpathuḥ||9|| mēghāmbuśītaprāgvātaiḥ, ślēṣmalaiśca vivarddhatē| sa yāpyastamakaḥ, sādhyō navō vā balinō bhavēt||10||

View original

अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

sa0- pavanaḥ pratilōmaṁ-viparyayaṁ kr̥tvā, śirāḥ-srōtāṁsi, gacchan śvāsaṁ karōti| tathā kaphamudīrya-ūrdhvaṁ prērya, tathā śirō grīvāṁ ca parigr̥hya-samantādgr̥hītvā, tathōraḥ pārśvē ca pīḍayan-nirmanthayan, kāsādīn śvāsaṁ ca tīvravēgaṁ tathā prāṇōpatāpinaṁ karōti| prāṇākhyō vāyurupatapyatē yēna tacchīlatvādasau prāṇōpatāpī śvāsaḥ| tasya-tamakasya, vēgēna-balēna, puruṣaḥ pratāmyēt-duḥkhī sampadyatē, ślēṣmaṇā ruddhamārgatvāt| ata ēvāha-niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhīti| sa ca tamakaśvāsī śayānaḥ-śayyāmāsīnaḥ, kr̥cchrāt-duḥkhēna, śvāsiti-śvāsaṁ muñcati| niṣaṇṇaḥ-upaviṣṭaḥ san, svāsthyamr̥cchati-nīruk''tvaṁ prāpnōti| ucchritē'kṣiṇī yasya sa ucchritākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣaṇōḥ" iti ṣac| ucchritākṣaḥ-ūrdhvadr̥k| lalāṭēna svidyatā-svēdayuktēnōpalakṣitaḥ bhr̥śaṁ-atiśayēna, artimān-pīḍāvān| tathā viśuṣkamāsyaṁ yasya sa ēvam| muhuḥ-punaḥpunaḥ, śvāsō yasya sa muhuḥśvāsī| uṣṇaṁ kāṅkṣati-abhilaṣati| tathā, savēpathuḥ-kampavān| sa ca tamakō mēghādibhiḥ pr̥thak tathā ślēṣmalaiḥ-guḍādibhiḥ, varddhatē-vr̥ddhiṁ yāti| mēghaśabdēnātrōbhayaṁ gr̥hyatē, mēghōnnamanaṁ varṣaṇaṁ ca| tēna mēghōnnamanēna varddhatē tadupalakṣitēna kālēna varṣākhyēna ca varddhatē| ēvaṁ śītaśabdēnāpi dvayaṁ gr̥hyatē,-śītalakṣaṇaḥ kālō hēmantaśiśirākhyaḥ, śītaguṇayukta auṣadhāhāravihārādiḥ, tēnōbhayēnāpi vivarddhatē| sa tamakaḥ śvāsō yāpyō-nāsau sukhasādhyaḥ, kr̥cchrasādhyō vā durbalasya puṁsaḥ| sa ēvābhinavōtpannō balavataḥ puṁsaḥ sādhyō vā bhavēt| sambhāvanāyāṁ liṅ, sādhyatvēna sambhāvyata ityarthaḥ|

Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11

jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyētpratamakastu saḥ| |11|

View original

ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|

🔊 Audio coming soon

sa0-sa ēva-tamakākhyō jvaramūrcchāyutō yadā bhavati, śītaiścōṣadhāhāravihāraiḥ śāmyēt-śamaṁ yāti na tamakavat varddhatē, tadā sa ca pratamaka ucyatē| ayaṁ ca tamakasyaiva bhēda iti ṣaṭtvaṁ śvāsānāṁ nāśaṅkyam|

Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

atha chinnaṁ lakṣayati - - - - | chinnācchvasiti vicchinnaṁ marmacchēdarujārditaḥ||11|| sasvēdamūrcchaḥ sānāhō bastidāhanirōdhavān| adhōdr̥gviplutākṣaśca muhyan raktaikalōcanaḥ||12|| śuṣkāsyaḥ pralapan dīnō naṣṭacchāyō vicētanaḥ| |13|

View original

अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|

🔊 Audio coming soon

sa0-chinnākhyācchvāsāt vicchinnaṁ kr̥tvā naraḥ śvasiti-na nirantaram| marmacchēdatulyayā rujayā'rditaḥ| tathā, saha svēdamūrcchābhyāṁ vartatē sasvēdamūrcchaḥ| tathā, ādhmānvān| dāhaśca nirōdhaśca dāhanirōdhau, bastau dāhaniradhau bastidāhanirōdhau, tau vidyētē yasya sa ēvam| adhaḥ-adhastāt, dr̥k-dr̥ṣṭiḥ, yasya sa ēvam| tathā, viplutē-ēkatrānavasthitē, akṣiṇī yasya sa ēvam| tathā, muhyan-mōhaṁ gacchan| tathā, raktamēkaṁ lōcanaṁ yasya sa ēvam| tathā, śuṣkāsyaḥ san dīnaṁ pralapan| tathā, naṣṭakāntirvicētāśca|

Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

adhunā mahadākhyaṁ śvāsaṁ lakṣayati - - - - | mahatā mahatā dīnō nādēna śvasiti krathan||13|| uddhūyamānaḥ saṁrabdhō mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñānō vibhrāntanayanānanaḥ||14|| vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭhō muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirōtiruk||15||

View original

अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||

🔊 Audio coming soon

sa0-mahatā śvāsēnārtaḥ puruṣō mahatā nādēna-śabdēna, śvasiti yāvatkarṇaśaṅkhaśirōtirugiti| krathan-kvaṇan| uddhūyamānaḥ-utkampyamānaḥ| saṁrabdhaḥ-saṅkṣubhitaḥ| jñānaṁ-tattvāvabōdhaḥ| vijñānaṁ-karmasu kauśalam|

Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

athōrdhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṁ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| ślēṣmāvr̥tamukhasrōtāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16|| ūrdhvadr̥gvīkṣatē bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamānēṣu paridēvī niruddhavāk||17||

View original

अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||

🔊 Audio coming soon

sa0-ūrdhvākhyācchvāsāt dīrghamūrdhvaṁ śvasiti| ūrdhvaṁ śvāsaṁ muktvā punaradhō niśvāsavanna taṁ śvāsaṁ pratyāharati| yathā,-anyēṣu śvāsēṣu nara ūrdhvaṁ dīrghaṁ śvāsaṁ muktvā punaradhaḥ pratyāharati-punarantaḥ pravēśayituṁ śaknōti, naivamasminnūrdhvaśvāsa ityarthaḥ| kimbhūtō narō'tra syāt ? ityāha-ślēṣmētyādi| ślēṣmaṇā''vr̥tāni mukhāni yēṣāṁ tānyēvam, ślēṣmāvr̥tamukhāni srōtāṁsi yasya sa ēvam| tathā, kruddhagandhavahēna-kupitamarutā, arditaḥ-pīḍitaḥ| tathā, ūrdhva dr̥g-dr̥ṣṭiḥ, yasya sa ūrdhvadr̥k| tathā, akṣiṇī paritaḥ-samantāt, kṣipan bhrāntaṁ kr̥tvā vīkṣatē| tathā, marmasu chidyamānēṣviva paridēvī-duḥkhārtaḥ, sampadyatē| tathā, niruddhavāk-antaḥpraviṣṭavāgityarthaḥ|

Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1

ētē siddhyēyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam| |18| iti śvāsanidānam||1||

View original

एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||

🔊 Audio coming soon

sa0-ētē-tamakādayaḥ śvāsāḥ, avyaktāḥ-asphuṭarūpāḥ, sidhdyēyuścikitsyamānāḥ| vyaktāḥ-sphuṭalakṣaṇāḥ, punardhruvaṁ-niścitaṁ, prāṇaharāḥ syuḥ|

Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19

atha hidhmāsvarūpaṁ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam| | śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ||18|| hidhmāḥ| |19|

View original

अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|

🔊 Audio coming soon

sa0-ēkaśabdastulyārthaḥ| śvāsānāṁ tulyā hētvādayō yāsāṁ-hidhmānāṁ, tāḥ śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ| śvāsānāṁ hētuḥ-"kāsavr̥ddhyā bhavēcchvāsaḥ" (ślō. 1) ityādigranthēna pratipāditaḥ, sa ēva hidhmānāṁ hētuḥ| śvāsānāṁ prāgrūpaṁ-"hr̥tpārśvaśūlaṁ" (ślō. 4) ityādi, tadēva hidhmānām| tathā, śvāsāḥ pañca, hidhmā api pañca| śvāsānāṁ prakr̥tiḥ-āsannaṁ kāraṇam,-"kaphōparuddhagamanaḥ" (ślō. 3) ityādiviśēṣaṇaviśiṣṭaḥ pavanaḥ, tādr̥śa ēva vātō hidhmānāṁ prakr̥tiḥ| śvāsānāṁ saṁśrayaḥ-āśrayaḥ, yamadhiṣṭhāya sambhavanti śvāsāḥ| yathā,-"āmāśayasamudbhavam" (ślō. 4) iti, sa ēva hidhmānām| prāyikatvaṁ vā'sya bōdhyam| jatrumūlādapyutpatēḥ kṣudrāyāḥ| tadēvaṁ śvāsānāṁ tulyā hētvādayō hidhmānām|

Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19

bhaktōdbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca|19|

View original

भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|

🔊 Audio coming soon

sa0-bhaktōdbhavādyāḥ pañca hidhmāḥ| itiśabdō vyavacchēdē, caḥ samuccayē| ēvaṁ gambhīrā cētyatrāpi|

Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21

bhaktōdbhavāṁ lakṣayitumāha - - - - | maruttatra tvarayā'yuktisēvitaiḥ||19|| rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karōti hidhmāmarujāṁ mandaśabdāṁ kṣavānugāṁ||20|| śamaṁ sātmyānnapānēna yā prayāti ca sā'nnajā| |21|

View original

भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tāsu hidhmāsu madhyē, annajāṁ hidhmāmēvaṁprakārāṁ marut karōti| kimbhūtō marut ? annapānaiḥ prapīḍitō-bādhitaḥ| kimbhūtaiḥ ? rūkṣatīkṣṇakharāsātmyaiḥ, sāmarthyādabhyavahr̥taiḥ| tathā, tvarayā-kramamanapēkṣya, ayuktyā-yathēcchayā, vā sēvitaiḥ| kimbhūtāṁ hidhmām ? arujāṁ-pīḍayā rahitāṁ| tathā, mandaśabdāṁ-mandavēgāṁ| tathā, kṣavēna-kṣutyā, anugatāṁ-anubaddhām| na kēvalamēvaṁlakṣaṇōpētā yā sā'nnajā, yā ca sātmyēnānnapānēna śamaṁ yāti sā'pyannajaiva| atra cānnapānairiti hētunirdēśaḥ| arujaṁ mandaśabdāṁ kṣavānugāmiti lakṣaṇanirdēśaḥ| śamaṁ sātmyānnapānēnētyupaśayanirdēśaḥ|

Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22

atha kṣudrākhyāṁ lakṣayitumāha - - - - | āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṁ hidhmāṁ pravartayēt||21|| jatrumūlapravisr̥tāmalpavēgāṁ mr̥duṁ ca sā| vr̥ddhimāyāsyatō yāti bhuktamātrē ca mārdavam||22||

View original

अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||

🔊 Audio coming soon

sa0-āyāsāt-vyāyāmāt, pavanaḥ svalpāt prakōpāt kṣudraḥ-alpaḥ, kṣudraṁ hidhmāṁ pravartayēt-vidadhyāt| kimbhūtām ? jatrumūlāt prakarṣēṇa visr̥tāṁ-jātām| ata ēva kṣudratvādalpavēgām, tathā mr̥duṁ-nātirujākarīm| sā cāyāsyataḥ-āyāsaṁ kurvatō, vr̥ddhiṁ yāti| bhuktamātrē ca-sadyō bhuktē, mārdavaṁ-mr̥dutvaṁ, yāti|

Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

adhunā yamalāṁ vyācaṣṭē - - - - cirēṇa yamalairvēgairāhārē yā pravartatē| pariṇāmōnmukhē vr̥ddhiṁ pariṇāmē ca gacchati||23|| kampayantī śirōgrīvamādhmātasyātitr̥ṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranētraviplutijr̥mbhiṇaḥ||24|| yamalā vēginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā| |25|

View original

अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|

🔊 Audio coming soon

sa0-cirēṇa kālēna, āhārē pariṇāmōnmukhē-pratyāsannapariṇāmē, tathā pariṇāmē cāhārasya, yā vr̥ddhiṁ gacchati, yamalaiśca vēgaiḥ-na kēvalaiḥ, yā pravartatē sā yamalavēgapravartanāt-yamalākhyā hidhmā| kiṁ kurvatī sā pravartatē ? śiraśca grīvāṁ ca kampayantī| kimbhūtasya narasya ? ādhmātasya tathā'titr̥ṣyataḥ-tr̥ḍārtasya, tathā pralāpādimataḥ| saiva ca yamalā vēginī, saiva pariṇāmavatī, ityēvaṁ saṁjñātrayamasyā bōdhyam|

Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27

mahāhidhmāṁ vyācikhyāsurāha - - - - | stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25|| stambhayantī tanuṁ vācaṁ smr̥tiṁ saṁjñāṁ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26|| pr̥ṣṭhatō namanaṁ śōṣaṁ mahāhidhmā pravartatē| mahāmūlā mahāśabdā mahāvēgā mahābalā||27||

View original

महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||

🔊 Audio coming soon

sa0-stabdhaṁ bhrūyugmaṁ śaṅkhayugmaṁ ca yasya tasya tathāvidhasya puruṣasya mahāhidhmā pravartatē| tathā, sāsrē viplutē-calē, cakṣuṣī yasya tasya, tathēdamidaṁ kurvāṇā pravartatē| tanuṁ-dēhaṁ, stambhayantī-niścalaṁ kurvatī, tathā vācaṁ stambhayantī-mūkatvaṁ ca kurvāṇā, smr̥tiṁ saṁjñā ca muṣṇatī-smr̥tisaṁjñayōrapaharaṇaṁ vidadhatī, tathā'nnasya-caturvidhasyāpi, mārgaṁ rundhatī, tathā marmaṇāṁ-hr̥dayādīnāṁ, ghaṭṭanaṁ-cālanaṁ, kurvatī, tathā pr̥ṣṭhatō namanaṁ tathā śōṣaṁ śarīrasya kurvatī, mahāhidhmā pravartata iti yōjyam| tathā, mahat mūlaṁ-utpattau kāraṇaṁ, yasyāḥ sā mahāmūlā| tathā, mahāśabdā mahāvēgā mahābalā cēyaṁ bhavati| ētaiśca viśēṣaṇairasyāḥ śighraprāṇahāritvaṁ dyōtyatē|

Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

atha gambhīrāṁ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhērvā pūrvavadyā pravartatē| tadrūpā sā muhuḥ kuryājjr̥mbhāmaṅgaprasāraṇam||28|| gambhīrēṇānunādēna gambhīrā| |29|

View original

अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|

🔊 Audio coming soon

sa0-pakvāśayāt-nābhēradhastāt, athavā nābhēḥ-nābhidēśāt, yā pravartatē, sā pūrvavaditi mahāhidhmāvat| yathā,-mahāhidhmā "stabdhabhrūśaṅkhayugmasya" (ślō. 25) ityādiviśēṣaṇavisiṣṭā pravartatē tathaivēyaṁ tathābhūtasya puruṣasyētyarthaḥ| tathā, tadrūpā-tasyā mahāhidhmāyāḥ sadr̥śaṁ rūpaṁ-lakṣaṇaṁ, yasyāḥ sā tadrūpā| mahāhidhmātō'syā idamadhikaṁ lakṣaṇam,-muhurmuhurjr̥mbhāṁ tathā muhurmuhuraṅgaprasāraṇaṁ kuryāt| gambhīrēṇānunādēnēti| anunādaḥ-anuraṇanam, ghaṇṭādīnāmiva| gambhīrēṇānunādēna hētunā gambhīrākhyēyam|

Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2

tāsu sādhayēt| ādyē dvē, varjayēdantyē sarvaliṅgāṁ ca vēginīm||29|| sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya bhaktacchēdakṣatasya vā||30|| iti hidhmānidānam||2||

View original

तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-tāsu-pañcasu hidhmāsu madhyē, ādyē dvē yē hidhmē-bhaktōdbhavākṣudrākhyē, tē sādhayēt-cikitsēt, sādhyatvāt| antyē yē dvē-mahāhidhmāgambhīrākhyē, tē varjayēt-nōpakramēt, asādhyatvāt| ādau bhavē ādyē, ēvamantyē, "digāditvāt (dibhyō yat" iti) yat| tathā vēginīṁ ca-yamalākhyāṁ, sarvaliṅgāṁ yathōktalakṣaṇāṁ varjayēt| na kēvalamētā ēva varjayēt, yāvatsarvā api hidhmā ēvaṁbhūtasya puruṣasya jātā varjayēt| kimbhūtasya ? [sañcitāmasya-] cirakālasambhr̥tāmasya, tathā sthavirasya-vr̥ddhasya, tathā vyavāyinaḥ-strīgamanaśīlasya. [tathā vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya,] tathā bhaktasya chēdō bhaktacchēdō,-bhōjananivr̥ttiḥ, tēna kṣataḥ-kṣīṇō durbalō, bhaktacchēdakṣataḥ, tasya ca varjayēt|

Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4

adhunā hidhmāśvāsayōḥ śīghrakāritvamāha - - - sarvē'pi rōgā nāśāya na tvēvaṁ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mr̥tyukālē kr̥tālayau||31|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē śvāsahidhmānidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||

View original

अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvē rōgā nāśāya-abhāvāya, syuḥ| na kēvalaṁ hidhmāśvāsāvityupadarśanārthō'piśabdaḥ| na punarēvaṁ śīghravināśakāriṇaḥ sarvē, yathā hidhmāśvāsau śīghravināśakāriṇau| yasmāttau mr̥tyukālē-maraṇāvasarē, kr̥tālayau-vihitavasatī, tasmin kālē tayōravaśyaṁbhāvitvāt| śīghramāraṇasvabhāvatvādanayōstu cikitsāyāṁ satvaraṁ yatitavyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē śvāsahidhmānidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||

4. śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ — Ashtanga Hrudayam | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi