Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
sa0-kāsanidānādanantaraṁ śvāsanidānārambhō'yaṁ sambandhaḥ| kāsādupēkṣayā śvāsō bhavati| tathā'nantaramuktam (hr̥. ni. a. 3|38) - "kāsācchvāsakṣayacchardi" ityādi| tasmācchvāsanidānārambhō yuktaḥ| śvāsēna tu sahaikīkr̥tya hidhmāyāḥ kathanē yuktyā tantrakr̥t kāraṇaṁ vakṣyati (ślō. 18) - "śvāsaikahētuprāgrūpa" ityādinā|
Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē|2|
View original
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे|२|
sa0-pūrvavadētadvyākhyēyam|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavr̥ddhyā bhavēcchvāsaḥ pūrvairvā dōṣakōpanaiḥ|
āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1||
rajōdhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā|
|2|
View original
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः|
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१||
रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना|
|२|
sa0-kāsādhikyēna śvāsō jāyatē, ityētadasya pradhānaṁ nidānam| tathā, pūrvairvā-sarvarōganidānōktaiḥ, vātādidōṣakōpanaiḥ-tiktōṣaṇādibhiḥ| na kēvalamētairyāvadāmātisārādibhiḥ| āmātisārēṇa vamathunā viṣēṇa pāṇḍurōgēṇa jvarēṇa ca|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
|
kṣudrakastamakaśchinnō mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||
View original
|
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
sa0-śvāsaḥ kṣudrakāditvēna pañcavidhō bhavēt|
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphōparuddhagamanaḥ pavanō viṣvagāsthitaḥ|
prāṇōdakānnavāhīni duṣṭaḥ srōtāṁsi dūṣayan||3||
uraḥsthaḥ kurutē śvāsamāmāśayasamudbhavam|
|4|
View original
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः|
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३||
उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्|
|४|
sa0-kaphēnōparuddhaṁ-sthagitaṁ, gamanaṁ-mārgō, yasya sa ēvam| tathā, viṣvagāsthitaḥ-samantāddēhaṁ vyāpya sthitaḥ, śvāsaṁ kurutē| kiṁ kurvan ? prāṇāścōdakaṁ cānnaṁ ca, tāni vōḍhuṁ śīlaṁ yēṣāṁ tāni srōtāṁsi dūṣayan-duṣṭāni vidadhat| yatō duṣṭaḥ-kupitaḥ| tathā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ| kimbhūtaṁ śvāsam ? āmāśayasamudbhavam| āmāśayāt samudbhavō-janma, yasya tamāśayasamudbhavam| śāstrakāraścaivaṁvidhāṁ samprāptiṁ darśayan yadauṣadhaṁ vātajit pācanadīpanaṁ tadatra śastamiti dyōtayati| ēvaṁ sarvarōgāṇāmapi samprāptyanurūpamauṣadhaṁ rōgōpaśāntyai iti vēdyam| pavanō viṣvagāsthita ityanēnaivōraḥsthatvē labdhē uraḥsthagrahaṇaṁ prakarṣārtham; atiśayēnōraḥsthitaḥ śvāsaṁ karōtītyarthaḥ|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
|
prāgrūpaṁ tasya hr̥tpārśvaśūlaṁ prāṇavilōmatā||4||
ānāhaḥ śaṅkhabhēdaśca|
|5|
View original
|
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४||
आनाहः शङ्खभेदश्च|
|५|
sa0-tasya pañcavidhasyāpi śvāsasya pūrvarūpaṁ hr̥cchūlādikaṁ śaṅkhabhēdāvasānam|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
tatrāyāsātibhōjanaiḥ|
prēritaḥ prērayēt kṣudraṁ svayaṁ saṁśamanaṁ marut||5||
View original
तत्रायासातिभोजनैः|
प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
sa0-tatra-pañcasu śvāsēṣu madhyē, marut-pavanaḥ, āyāsātibhōjanaiḥ kṣudrākhyaṁ śvāsaṁ karōti| āyāsō-vyāyāmādirūpaḥ, tēna tathā'tibhōjanēna prēritaḥ-prakarṣēṇērita unmārgagāmīkr̥taḥ, kōpita ityarthaḥ| kimbhūtaṁ śvāsam ? svayaṁ saṁśamanaṁ,-cikitsāṁ vinā kiñcitkālātivāhanēna śāmyatītyarthaḥ, acirakālāvasthāyitvāt| svayaṁ saṁśamanādalpabalatvācca kṣudrasaṁjñō'yam|
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
atha tamakaṁ lakṣayati - - - - pratilōmaṁ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham|
parigr̥hya śirōgrīvamuraḥ pārśvē ca pīḍayan||6||
kāsaṁ ghurghurakaṁ mōhamaruciṁ pīnasaṁ tr̥ṣam|
karōti tīvravēgaṁ ca śvāsaṁ prāṇōpatāpinam||7||
pratāmyēttasya vēgēna niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhī|
kr̥cchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamr̥cchati||8||
ucchritākṣō lalāṭēna svidyatā bhr̥śamartimān|
viśuṣkāsyō muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṁ savēpathuḥ||9||
mēghāmbuśītaprāgvātaiḥ, ślēṣmalaiśca vivarddhatē|
sa yāpyastamakaḥ, sādhyō navō vā balinō bhavēt||10||
View original
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्|
परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६||
कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्|
करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७||
प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी|
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्|
विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते|
स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
sa0- pavanaḥ pratilōmaṁ-viparyayaṁ kr̥tvā, śirāḥ-srōtāṁsi, gacchan śvāsaṁ karōti| tathā kaphamudīrya-ūrdhvaṁ prērya, tathā śirō grīvāṁ ca parigr̥hya-samantādgr̥hītvā, tathōraḥ pārśvē ca pīḍayan-nirmanthayan, kāsādīn śvāsaṁ ca tīvravēgaṁ tathā prāṇōpatāpinaṁ karōti| prāṇākhyō vāyurupatapyatē yēna tacchīlatvādasau prāṇōpatāpī śvāsaḥ| tasya-tamakasya, vēgēna-balēna, puruṣaḥ pratāmyēt-duḥkhī sampadyatē, ślēṣmaṇā ruddhamārgatvāt| ata ēvāha-niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhīti| sa ca tamakaśvāsī śayānaḥ-śayyāmāsīnaḥ, kr̥cchrāt-duḥkhēna, śvāsiti-śvāsaṁ muñcati| niṣaṇṇaḥ-upaviṣṭaḥ san, svāsthyamr̥cchati-nīruk''tvaṁ prāpnōti| ucchritē'kṣiṇī yasya sa ucchritākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣaṇōḥ" iti ṣac| ucchritākṣaḥ-ūrdhvadr̥k| lalāṭēna svidyatā-svēdayuktēnōpalakṣitaḥ bhr̥śaṁ-atiśayēna, artimān-pīḍāvān| tathā viśuṣkamāsyaṁ yasya sa ēvam| muhuḥ-punaḥpunaḥ, śvāsō yasya sa muhuḥśvāsī| uṣṇaṁ kāṅkṣati-abhilaṣati| tathā, savēpathuḥ-kampavān| sa ca tamakō mēghādibhiḥ pr̥thak tathā ślēṣmalaiḥ-guḍādibhiḥ, varddhatē-vr̥ddhiṁ yāti| mēghaśabdēnātrōbhayaṁ gr̥hyatē, mēghōnnamanaṁ varṣaṇaṁ ca| tēna mēghōnnamanēna varddhatē tadupalakṣitēna kālēna varṣākhyēna ca varddhatē| ēvaṁ śītaśabdēnāpi dvayaṁ gr̥hyatē,-śītalakṣaṇaḥ kālō hēmantaśiśirākhyaḥ, śītaguṇayukta auṣadhāhāravihārādiḥ, tēnōbhayēnāpi vivarddhatē| sa tamakaḥ śvāsō yāpyō-nāsau sukhasādhyaḥ, kr̥cchrasādhyō vā durbalasya puṁsaḥ| sa ēvābhinavōtpannō balavataḥ puṁsaḥ sādhyō vā bhavēt| sambhāvanāyāṁ liṅ, sādhyatvēna sambhāvyata ityarthaḥ|
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyētpratamakastu saḥ|
|11|
View original
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः|
|११|
sa0-sa ēva-tamakākhyō jvaramūrcchāyutō yadā bhavati, śītaiścōṣadhāhāravihāraiḥ śāmyēt-śamaṁ yāti na tamakavat varddhatē, tadā sa ca pratamaka ucyatē| ayaṁ ca tamakasyaiva bhēda iti ṣaṭtvaṁ śvāsānāṁ nāśaṅkyam|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
atha chinnaṁ lakṣayati - - - - |
chinnācchvasiti vicchinnaṁ marmacchēdarujārditaḥ||11||
sasvēdamūrcchaḥ sānāhō bastidāhanirōdhavān|
adhōdr̥gviplutākṣaśca muhyan raktaikalōcanaḥ||12||
śuṣkāsyaḥ pralapan dīnō naṣṭacchāyō vicētanaḥ|
|13|
View original
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - |
छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११||
सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्|
अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२||
शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः|
|१३|
sa0-chinnākhyācchvāsāt vicchinnaṁ kr̥tvā naraḥ śvasiti-na nirantaram| marmacchēdatulyayā rujayā'rditaḥ| tathā, saha svēdamūrcchābhyāṁ vartatē sasvēdamūrcchaḥ| tathā, ādhmānvān| dāhaśca nirōdhaśca dāhanirōdhau, bastau dāhaniradhau bastidāhanirōdhau, tau vidyētē yasya sa ēvam| adhaḥ-adhastāt, dr̥k-dr̥ṣṭiḥ, yasya sa ēvam| tathā, viplutē-ēkatrānavasthitē, akṣiṇī yasya sa ēvam| tathā, muhyan-mōhaṁ gacchan| tathā, raktamēkaṁ lōcanaṁ yasya sa ēvam| tathā, śuṣkāsyaḥ san dīnaṁ pralapan| tathā, naṣṭakāntirvicētāśca|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
adhunā mahadākhyaṁ śvāsaṁ lakṣayati - - - - |
mahatā mahatā dīnō nādēna śvasiti krathan||13||
uddhūyamānaḥ saṁrabdhō mattarṣabha ivāniśam|
praṇaṣṭajñānavijñānō vibhrāntanayanānanaḥ||14||
vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk|
śuṣkakaṇṭhō muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirōtiruk||15||
View original
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - |
महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३||
उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्|
प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४||
वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्|
शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
sa0-mahatā śvāsēnārtaḥ puruṣō mahatā nādēna-śabdēna, śvasiti yāvatkarṇaśaṅkhaśirōtirugiti| krathan-kvaṇan| uddhūyamānaḥ-utkampyamānaḥ| saṁrabdhaḥ-saṅkṣubhitaḥ| jñānaṁ-tattvāvabōdhaḥ| vijñānaṁ-karmasu kauśalam|
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
athōrdhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṁ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ|
ślēṣmāvr̥tamukhasrōtāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16||
ūrdhvadr̥gvīkṣatē bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan|
marmasu cchidyamānēṣu paridēvī niruddhavāk||17||
View original
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः|
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६||
ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्|
मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
sa0-ūrdhvākhyācchvāsāt dīrghamūrdhvaṁ śvasiti| ūrdhvaṁ śvāsaṁ muktvā punaradhō niśvāsavanna taṁ śvāsaṁ pratyāharati| yathā,-anyēṣu śvāsēṣu nara ūrdhvaṁ dīrghaṁ śvāsaṁ muktvā punaradhaḥ pratyāharati-punarantaḥ pravēśayituṁ śaknōti, naivamasminnūrdhvaśvāsa ityarthaḥ| kimbhūtō narō'tra syāt ? ityāha-ślēṣmētyādi| ślēṣmaṇā''vr̥tāni mukhāni yēṣāṁ tānyēvam, ślēṣmāvr̥tamukhāni srōtāṁsi yasya sa ēvam| tathā, kruddhagandhavahēna-kupitamarutā, arditaḥ-pīḍitaḥ| tathā, ūrdhva dr̥g-dr̥ṣṭiḥ, yasya sa ūrdhvadr̥k| tathā, akṣiṇī paritaḥ-samantāt, kṣipan bhrāntaṁ kr̥tvā vīkṣatē| tathā, marmasu chidyamānēṣviva paridēvī-duḥkhārtaḥ, sampadyatē| tathā, niruddhavāk-antaḥpraviṣṭavāgityarthaḥ|
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ētē siddhyēyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam|
|18|
iti śvāsanidānam||1||
View original
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्|
|१८|
इति श्वासनिदानम्||१||
sa0-ētē-tamakādayaḥ śvāsāḥ, avyaktāḥ-asphuṭarūpāḥ, sidhdyēyuścikitsyamānāḥ| vyaktāḥ-sphuṭalakṣaṇāḥ, punardhruvaṁ-niścitaṁ, prāṇaharāḥ syuḥ|
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
atha hidhmāsvarūpaṁ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam|
|
śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ||18||
hidhmāḥ|
|19|
View original
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्|
|
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८||
हिध्माः|
|१९|
sa0-ēkaśabdastulyārthaḥ| śvāsānāṁ tulyā hētvādayō yāsāṁ-hidhmānāṁ, tāḥ śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ| śvāsānāṁ hētuḥ-"kāsavr̥ddhyā bhavēcchvāsaḥ" (ślō. 1) ityādigranthēna pratipāditaḥ, sa ēva hidhmānāṁ hētuḥ| śvāsānāṁ prāgrūpaṁ-"hr̥tpārśvaśūlaṁ" (ślō. 4) ityādi, tadēva hidhmānām| tathā, śvāsāḥ pañca, hidhmā api pañca| śvāsānāṁ prakr̥tiḥ-āsannaṁ kāraṇam,-"kaphōparuddhagamanaḥ" (ślō. 3) ityādiviśēṣaṇaviśiṣṭaḥ pavanaḥ, tādr̥śa ēva vātō hidhmānāṁ prakr̥tiḥ| śvāsānāṁ saṁśrayaḥ-āśrayaḥ, yamadhiṣṭhāya sambhavanti śvāsāḥ| yathā,-"āmāśayasamudbhavam" (ślō. 4) iti, sa ēva hidhmānām| prāyikatvaṁ vā'sya bōdhyam| jatrumūlādapyutpatēḥ kṣudrāyāḥ| tadēvaṁ śvāsānāṁ tulyā hētvādayō hidhmānām|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
bhaktōdbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca|
gambhīrā ca|19|
View original
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च|
गम्भीरा च|१९|
sa0-bhaktōdbhavādyāḥ pañca hidhmāḥ| itiśabdō vyavacchēdē, caḥ samuccayē| ēvaṁ gambhīrā cētyatrāpi|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
bhaktōdbhavāṁ lakṣayitumāha - - - - |
maruttatra tvarayā'yuktisēvitaiḥ||19||
rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ|
karōti hidhmāmarujāṁ mandaśabdāṁ kṣavānugāṁ||20||
śamaṁ sātmyānnapānēna yā prayāti ca sā'nnajā|
|21|
View original
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - |
मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९||
रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः|
करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०||
शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा|
|२१|
sa0-tatra-tāsu hidhmāsu madhyē, annajāṁ hidhmāmēvaṁprakārāṁ marut karōti| kimbhūtō marut ? annapānaiḥ prapīḍitō-bādhitaḥ| kimbhūtaiḥ ? rūkṣatīkṣṇakharāsātmyaiḥ, sāmarthyādabhyavahr̥taiḥ| tathā, tvarayā-kramamanapēkṣya, ayuktyā-yathēcchayā, vā sēvitaiḥ| kimbhūtāṁ hidhmām ? arujāṁ-pīḍayā rahitāṁ| tathā, mandaśabdāṁ-mandavēgāṁ| tathā, kṣavēna-kṣutyā, anugatāṁ-anubaddhām| na kēvalamēvaṁlakṣaṇōpētā yā sā'nnajā, yā ca sātmyēnānnapānēna śamaṁ yāti sā'pyannajaiva| atra cānnapānairiti hētunirdēśaḥ| arujaṁ mandaśabdāṁ kṣavānugāmiti lakṣaṇanirdēśaḥ| śamaṁ sātmyānnapānēnētyupaśayanirdēśaḥ|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
atha kṣudrākhyāṁ lakṣayitumāha - - - - |
āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṁ hidhmāṁ pravartayēt||21||
jatrumūlapravisr̥tāmalpavēgāṁ mr̥duṁ ca sā|
vr̥ddhimāyāsyatō yāti bhuktamātrē ca mārdavam||22||
View original
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - |
आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१||
जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा|
वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
sa0-āyāsāt-vyāyāmāt, pavanaḥ svalpāt prakōpāt kṣudraḥ-alpaḥ, kṣudraṁ hidhmāṁ pravartayēt-vidadhyāt| kimbhūtām ? jatrumūlāt prakarṣēṇa visr̥tāṁ-jātām| ata ēva kṣudratvādalpavēgām, tathā mr̥duṁ-nātirujākarīm| sā cāyāsyataḥ-āyāsaṁ kurvatō, vr̥ddhiṁ yāti| bhuktamātrē ca-sadyō bhuktē, mārdavaṁ-mr̥dutvaṁ, yāti|
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
adhunā yamalāṁ vyācaṣṭē - - - - cirēṇa yamalairvēgairāhārē yā pravartatē|
pariṇāmōnmukhē vr̥ddhiṁ pariṇāmē ca gacchati||23||
kampayantī śirōgrīvamādhmātasyātitr̥ṣyataḥ|
pralāpacchardyatīsāranētraviplutijr̥mbhiṇaḥ||24||
yamalā vēginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā|
|25|
View original
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते|
परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३||
कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः|
प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४||
यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा|
|२५|
sa0-cirēṇa kālēna, āhārē pariṇāmōnmukhē-pratyāsannapariṇāmē, tathā pariṇāmē cāhārasya, yā vr̥ddhiṁ gacchati, yamalaiśca vēgaiḥ-na kēvalaiḥ, yā pravartatē sā yamalavēgapravartanāt-yamalākhyā hidhmā| kiṁ kurvatī sā pravartatē ? śiraśca grīvāṁ ca kampayantī| kimbhūtasya narasya ? ādhmātasya tathā'titr̥ṣyataḥ-tr̥ḍārtasya, tathā pralāpādimataḥ| saiva ca yamalā vēginī, saiva pariṇāmavatī, ityēvaṁ saṁjñātrayamasyā bōdhyam|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
mahāhidhmāṁ vyācikhyāsurāha - - - - |
stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25||
stambhayantī tanuṁ vācaṁ smr̥tiṁ saṁjñāṁ ca muṣṇatī|
rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26||
pr̥ṣṭhatō namanaṁ śōṣaṁ mahāhidhmā pravartatē|
mahāmūlā mahāśabdā mahāvēgā mahābalā||27||
View original
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - |
स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५||
स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती|
रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६||
पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते|
महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
sa0-stabdhaṁ bhrūyugmaṁ śaṅkhayugmaṁ ca yasya tasya tathāvidhasya puruṣasya mahāhidhmā pravartatē| tathā, sāsrē viplutē-calē, cakṣuṣī yasya tasya, tathēdamidaṁ kurvāṇā pravartatē| tanuṁ-dēhaṁ, stambhayantī-niścalaṁ kurvatī, tathā vācaṁ stambhayantī-mūkatvaṁ ca kurvāṇā, smr̥tiṁ saṁjñā ca muṣṇatī-smr̥tisaṁjñayōrapaharaṇaṁ vidadhatī, tathā'nnasya-caturvidhasyāpi, mārgaṁ rundhatī, tathā marmaṇāṁ-hr̥dayādīnāṁ, ghaṭṭanaṁ-cālanaṁ, kurvatī, tathā pr̥ṣṭhatō namanaṁ tathā śōṣaṁ śarīrasya kurvatī, mahāhidhmā pravartata iti yōjyam| tathā, mahat mūlaṁ-utpattau kāraṇaṁ, yasyāḥ sā mahāmūlā| tathā, mahāśabdā mahāvēgā mahābalā cēyaṁ bhavati| ētaiśca viśēṣaṇairasyāḥ śighraprāṇahāritvaṁ dyōtyatē|
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
atha gambhīrāṁ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhērvā pūrvavadyā pravartatē|
tadrūpā sā muhuḥ kuryājjr̥mbhāmaṅgaprasāraṇam||28||
gambhīrēṇānunādēna gambhīrā|
|29|
View original
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते|
तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८||
गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा|
|२९|
sa0-pakvāśayāt-nābhēradhastāt, athavā nābhēḥ-nābhidēśāt, yā pravartatē, sā pūrvavaditi mahāhidhmāvat| yathā,-mahāhidhmā "stabdhabhrūśaṅkhayugmasya" (ślō. 25) ityādiviśēṣaṇavisiṣṭā pravartatē tathaivēyaṁ tathābhūtasya puruṣasyētyarthaḥ| tathā, tadrūpā-tasyā mahāhidhmāyāḥ sadr̥śaṁ rūpaṁ-lakṣaṇaṁ, yasyāḥ sā tadrūpā| mahāhidhmātō'syā idamadhikaṁ lakṣaṇam,-muhurmuhurjr̥mbhāṁ tathā muhurmuhuraṅgaprasāraṇaṁ kuryāt| gambhīrēṇānunādēnēti| anunādaḥ-anuraṇanam, ghaṇṭādīnāmiva| gambhīrēṇānunādēna hētunā gambhīrākhyēyam|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
tāsu sādhayēt|
ādyē dvē, varjayēdantyē sarvaliṅgāṁ ca vēginīm||29||
sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ|
vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya bhaktacchēdakṣatasya vā||30||
iti hidhmānidānam||2||
View original
तासु साधयेत्|
आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९||
सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः|
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०||
इति हिध्मानिदानम्||२||
sa0-tāsu-pañcasu hidhmāsu madhyē, ādyē dvē yē hidhmē-bhaktōdbhavākṣudrākhyē, tē sādhayēt-cikitsēt, sādhyatvāt| antyē yē dvē-mahāhidhmāgambhīrākhyē, tē varjayēt-nōpakramēt, asādhyatvāt| ādau bhavē ādyē, ēvamantyē, "digāditvāt (dibhyō yat" iti) yat| tathā vēginīṁ ca-yamalākhyāṁ, sarvaliṅgāṁ yathōktalakṣaṇāṁ varjayēt| na kēvalamētā ēva varjayēt, yāvatsarvā api hidhmā ēvaṁbhūtasya puruṣasya jātā varjayēt| kimbhūtasya ? [sañcitāmasya-] cirakālasambhr̥tāmasya, tathā sthavirasya-vr̥ddhasya, tathā vyavāyinaḥ-strīgamanaśīlasya. [tathā vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya,] tathā bhaktasya chēdō bhaktacchēdō,-bhōjananivr̥ttiḥ, tēna kṣataḥ-kṣīṇō durbalō, bhaktacchēdakṣataḥ, tasya ca varjayēt|
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
adhunā hidhmāśvāsayōḥ śīghrakāritvamāha - - - sarvē'pi rōgā nāśāya na tvēvaṁ śīghrakāriṇaḥ|
hidhmāśvāsau yathā tau hi mr̥tyukālē kr̥tālayau||31||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē śvāsahidhmānidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
View original
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः|
हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
sa0-sarvē rōgā nāśāya-abhāvāya, syuḥ| na kēvalaṁ hidhmāśvāsāvityupadarśanārthō'piśabdaḥ| na punarēvaṁ śīghravināśakāriṇaḥ sarvē, yathā hidhmāśvāsau śīghravināśakāriṇau| yasmāttau mr̥tyukālē-maraṇāvasarē, kr̥tālayau-vihitavasatī, tasmin kālē tayōravaśyaṁbhāvitvāt| śīghramāraṇasvabhāvatvādanayōstu cikitsāyāṁ satvaraṁ yatitavyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē śvāsahidhmānidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||