Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavr̥ddhyā bhavēcchvāsaḥ pūrvairvā dōṣakōpanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1|| rajōdhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| |2|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| kṣudrakastamakaśchinnō mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphōparuddhagamanaḥ pavanō viṣvagāsthitaḥ| prāṇōdakānnavāhīni duṣṭaḥ srōtāṁsi dūṣayan||3|| uraḥsthaḥ kurutē śvāsamāmāśayasamudbhavam| |4|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| prāgrūpaṁ tasya hr̥tpārśvaśūlaṁ prāṇavilōmatā||4|| ānāhaḥ śaṅkhabhēdaśca| |5|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
tatrāyāsātibhōjanaiḥ| prēritaḥ prērayēt kṣudraṁ svayaṁ saṁśamanaṁ marut||5||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
atha tamakaṁ lakṣayati - - - - pratilōmaṁ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigr̥hya śirōgrīvamuraḥ pārśvē ca pīḍayan||6|| kāsaṁ ghurghurakaṁ mōhamaruciṁ pīnasaṁ tr̥ṣam| karōti tīvravēgaṁ ca śvāsaṁ prāṇōpatāpinam||7|| pratāmyēttasya vēgēna niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhī| kr̥cchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamr̥cchati||8|| ucchritākṣō lalāṭēna svidyatā bhr̥śamartimān| viśuṣkāsyō muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṁ savēpathuḥ||9|| mēghāmbuśītaprāgvātaiḥ, ślēṣmalaiśca vivarddhatē| sa yāpyastamakaḥ, sādhyō navō vā balinō bhavēt||10||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyētpratamakastu saḥ| |11|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
atha chinnaṁ lakṣayati - - - - | chinnācchvasiti vicchinnaṁ marmacchēdarujārditaḥ||11|| sasvēdamūrcchaḥ sānāhō bastidāhanirōdhavān| adhōdr̥gviplutākṣaśca muhyan raktaikalōcanaḥ||12|| śuṣkāsyaḥ pralapan dīnō naṣṭacchāyō vicētanaḥ| |13|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
adhunā mahadākhyaṁ śvāsaṁ lakṣayati - - - - | mahatā mahatā dīnō nādēna śvasiti krathan||13|| uddhūyamānaḥ saṁrabdhō mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñānō vibhrāntanayanānanaḥ||14|| vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭhō muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirōtiruk||15||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
athōrdhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṁ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| ślēṣmāvr̥tamukhasrōtāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16|| ūrdhvadr̥gvīkṣatē bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamānēṣu paridēvī niruddhavāk||17||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ētē siddhyēyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam| |18| iti śvāsanidānam||1||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
atha hidhmāsvarūpaṁ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam| | śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ||18|| hidhmāḥ| |19|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
bhaktōdbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca|19|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
bhaktōdbhavāṁ lakṣayitumāha - - - - | maruttatra tvarayā'yuktisēvitaiḥ||19|| rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karōti hidhmāmarujāṁ mandaśabdāṁ kṣavānugāṁ||20|| śamaṁ sātmyānnapānēna yā prayāti ca sā'nnajā| |21|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
atha kṣudrākhyāṁ lakṣayitumāha - - - - | āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṁ hidhmāṁ pravartayēt||21|| jatrumūlapravisr̥tāmalpavēgāṁ mr̥duṁ ca sā| vr̥ddhimāyāsyatō yāti bhuktamātrē ca mārdavam||22||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
adhunā yamalāṁ vyācaṣṭē - - - - cirēṇa yamalairvēgairāhārē yā pravartatē| pariṇāmōnmukhē vr̥ddhiṁ pariṇāmē ca gacchati||23|| kampayantī śirōgrīvamādhmātasyātitr̥ṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranētraviplutijr̥mbhiṇaḥ||24|| yamalā vēginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā| |25|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
mahāhidhmāṁ vyācikhyāsurāha - - - - | stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25|| stambhayantī tanuṁ vācaṁ smr̥tiṁ saṁjñāṁ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26|| pr̥ṣṭhatō namanaṁ śōṣaṁ mahāhidhmā pravartatē| mahāmūlā mahāśabdā mahāvēgā mahābalā||27||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
atha gambhīrāṁ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhērvā pūrvavadyā pravartatē| tadrūpā sā muhuḥ kuryājjr̥mbhāmaṅgaprasāraṇam||28|| gambhīrēṇānunādēna gambhīrā| |29|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
tāsu sādhayēt| ādyē dvē, varjayēdantyē sarvaliṅgāṁ ca vēginīm||29|| sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya bhaktacchēdakṣatasya vā||30|| iti hidhmānidānam||2||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
adhunā hidhmāśvāsayōḥ śīghrakāritvamāha - - - sarvē'pi rōgā nāśāya na tvēvaṁ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mr̥tyukālē kr̥tālayau||31|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē śvāsahidhmānidānaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon