Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
സ൦-കാസനിദാനാദനന്തരം ശ്വാസനിദാനാരമ്ഭോऽയം സമ്ബന്ധഃ| കാസാദുപേക്ഷയാ ശ്വാസോ ഭവതി| തഥാऽനന്തരമുക്തമ് (ഹൃ. നി. അ. ൩|൩൮) - "കാസാച്ഛ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദി" ഇത്യാദി| തസ്മാച്ഛ്വാസനിദാനാരമ്ഭോ യുക്തഃ| ശ്വാസേന തു സഹൈകീകൃത്യ ഹിധ്മായാഃ കഥനേ യുക്ത്യാ തന്ത്രകൃത് കാരണം വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൮) - "ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപ" ഇത്യാദിനാ|
Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതഃ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പൂര്വവദേതദ്വ്യാഖ്യേയമ്|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
അഥ ശ്വാസസ്യ നിദാനാനി ലക്ഷയതി - - - - കാസവൃദ്ധ്യാ ഭവേച്ഛ്വാസഃ പൂര്വൈര്വാ ദോഷകോപനൈഃ| ആമാതിസാരവമഥുവിഷപാണ്ഡുജ്വരൈരപി||൧|| രജോധൂമാനിലൈര്മര്മഘാതാദതിഹിമാമ്ബുനാ| |൨|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കാസാധിക്യേന ശ്വാസോ ജായതേ, ഇത്യേതദസ്യ പ്രധാനം നിദാനമ്| തഥാ, പൂര്വൈര്വാ-സര്വരോഗനിദാനോക്തൈഃ, വാതാദിദോഷകോപനൈഃ-തിക്തോഷണാദിഭിഃ| ന കേവലമേതൈര്യാവദാമാതിസാരാദിഭിഃ| ആമാതിസാരേണ വമഥുനാ വിഷേണ പാണ്ഡുരോഗേണ ജ്വരേണ ച|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| ക്ഷുദ്രകസ്തമകശ്ഛിന്നോ മഹാനൂര്ധ്വശ്ച പഞ്ചമഃ||൨||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശ്വാസഃ ക്ഷുദ്രകാദിത്വേന പഞ്ചവിധോ ഭവേത്|
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
അധുനാ ശ്വാസസ്യ പഞ്ചവിധസ്യാപി സമ്പ്രാപ്തിമാഹ - - - - കഫോപരുദ്ധഗമനഃ പവനോ വിഷ്വഗാസ്ഥിതഃ| പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി ദുഷ്ടഃ സ്രോതാംസി ദൂഷയന്||൩|| ഉരഃസ്ഥഃ കുരുതേ ശ്വാസമാമാശയസമുദ്ഭവമ്| |൪|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കഫേനോപരുദ്ധം-സ്ഥഗിതം, ഗമനം-മാര്ഗോ, യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, വിഷ്വഗാസ്ഥിതഃ-സമന്താദ്ദേഹം വ്യാപ്യ സ്ഥിതഃ, ശ്വാസം കുരുതേ| കിം കുര്വന് ? പ്രാണാശ്ചോദകം ചാന്നം ച, താനി വോഢും ശീലം യേഷാം താനി സ്രോതാംസി ദൂഷയന്-ദുഷ്ടാനി വിദധത്| യതോ ദുഷ്ടഃ-കുപിതഃ| തഥാ, ഉരസി തിഷ്ഠതീത്യുരഃസ്ഥഃ| കിമ്ഭൂതം ശ്വാസമ് ? ആമാശയസമുദ്ഭവമ്| ആമാശയാത് സമുദ്ഭവോ-ജന്മ, യസ്യ തമാശയസമുദ്ഭവമ്| ശാസ്ത്രകാരശ്ചൈവംവിധാം സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന് യദൌഷധം വാതജിത് പാചനദീപനം തദത്ര ശസ്തമിതി ദ്യോതയതി| ഏവം സര്വരോഗാണാമപി സമ്പ്രാപ്ത്യനുരൂപമൌഷധം രോഗോപശാന്ത്യൈ ഇതി വേദ്യമ്| പവനോ വിഷ്വഗാസ്ഥിത ഇത്യനേനൈവോരഃസ്ഥത്വേ ലബ്ധേ ഉരഃസ്ഥഗ്രഹണം പ്രകര്ഷാര്ഥമ്; അതിശയേനോരഃസ്ഥിതഃ ശ്വാസം കരോതീത്യര്ഥഃ|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം പ്രാണവിലോമതാ||൪|| ആനാഹഃ ശങ്ഖഭേദശ്ച| |൫|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തസ്യ പഞ്ചവിധസ്യാപി ശ്വാസസ്യ പൂര്വരൂപം ഹൃച്ഛൂലാദികം ശങ്ഖഭേദാവസാനമ്|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
തത്രായാസാതിഭോജനൈഃ| പ്രേരിതഃ പ്രേരയേത് ക്ഷുദ്രം സ്വയം സംശമനം മരുത്||൫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര-പഞ്ചസു ശ്വാസേഷു മധ്യേ, മരുത്-പവനഃ, ആയാസാതിഭോജനൈഃ ക്ഷുദ്രാഖ്യം ശ്വാസം കരോതി| ആയാസോ-വ്യായാമാദിരൂപഃ, തേന തഥാऽതിഭോജനേന പ്രേരിതഃ-പ്രകര്ഷേണേരിത ഉന്മാര്ഗഗാമീകൃതഃ, കോപിത ഇത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതം ശ്വാസമ് ? സ്വയം സംശമനം,-ചികിത്സാം വിനാ കിഞ്ചിത്കാലാതിവാഹനേന ശാമ്യതീത്യര്ഥഃ, അചിരകാലാവസ്ഥായിത്വാത്| സ്വയം സംശമനാദല്പബലത്വാച്ച ക്ഷുദ്രസംജ്ഞോऽയമ്|
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
അഥ തമകം ലക്ഷയതി - - - - പ്രതിലോമം സിരാ ഗച്ഛന്നുദീര്യ പവനഃ കഫമ്| പരിഗൃഹ്യ ശിരോഗ്രീവമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്||൬|| കാസം ഘുര്ഘുരകം മോഹമരുചിം പീനസം തൃഷമ്| കരോതി തീവ്രവേഗം ച ശ്വാസം പ്രാണോപതാപിനമ്||൭|| പ്രതാമ്യേത്തസ്യ വേഗേന നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ ക്ഷണം സുഖീ| കൃച്ഛ്രാച്ഛയാനഃ ശ്വസിതി നിഷണ്ണഃ സ്വാസ്ഥ്യമൃച്ഛതി||൮|| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമര്തിമാന്| വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃശ്വാസീ കാങ്ക്ഷത്യുഷ്ണം സവേപഥുഃ||൯|| മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ, ശ്ലേഷ്മലൈശ്ച വിവര്ദ്ധതേ| സ യാപ്യസ്തമകഃ, സാധ്യോ നവോ വാ ബലിനോ ഭവേത്||൧൦||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
സ൦- പവനഃ പ്രതിലോമം-വിപര്യയം കൃത്വാ, ശിരാഃ-സ്രോതാംസി, ഗച്ഛന് ശ്വാസം കരോതി| തഥാ കഫമുദീര്യ-ഊര്ധ്വം പ്രേര്യ, തഥാ ശിരോ ഗ്രീവാം ച പരിഗൃഹ്യ-സമന്താദ്ഗൃഹീത്വാ, തഥോരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്-നിര്മന്ഥയന്, കാസാദീന് ശ്വാസം ച തീവ്രവേഗം തഥാ പ്രാണോപതാപിനം കരോതി| പ്രാണാഖ്യോ വായുരുപതപ്യതേ യേന തച്ഛീലത്വാദസൌ പ്രാണോപതാപീ ശ്വാസഃ| തസ്യ-തമകസ്യ, വേഗേന-ബലേന, പുരുഷഃ പ്രതാമ്യേത്-ദുഃഖീ സമ്പദ്യതേ, ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമാര്ഗത്വാത്| അത ഏവാഹ-നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ ക്ഷണം സുഖീതി| സ ച തമകശ്വാസീ ശയാനഃ-ശയ്യാമാസീനഃ, കൃച്ഛ്രാത്-ദുഃഖേന, ശ്വാസിതി-ശ്വാസം മുഞ്ചതി| നിഷണ്ണഃ-ഉപവിഷ്ടഃ സന്, സ്വാസ്ഥ്യമൃച്ഛതി-നീരുക്ऽऽത്വം പ്രാപ്നോതി| ഉച്ഛ്രിതേऽക്ഷിണീ യസ്യ സ ഉച്ഛ്രിതാക്ഷഃ, "ബഹുവ്രീഹൌ സക്ഥ്യക്ഷണോഃ" ഇതി ഷച്| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷഃ-ഊര്ധ്വദൃക്| ലലാടേന സ്വിദ്യതാ-സ്വേദയുക്തേനോപലക്ഷിതഃ ഭൃശം-അതിശയേന, അര്തിമാന്-പീഡാവാന്| തഥാ വിശുഷ്കമാസ്യം യസ്യ സ ഏവമ്| മുഹുഃ-പുനഃപുനഃ, ശ്വാസോ യസ്യ സ മുഹുഃശ്വാസീ| ഉഷ്ണം കാങ്ക്ഷതി-അഭിലഷതി| തഥാ, സവേപഥുഃ-കമ്പവാന്| സ ച തമകോ മേഘാദിഭിഃ പൃഥക് തഥാ ശ്ലേഷ്മലൈഃ-ഗുഡാദിഭിഃ, വര്ദ്ധതേ-വൃദ്ധിം യാതി| മേഘശബ്ദേനാത്രോഭയം ഗൃഹ്യതേ, മേഘോന്നമനം വര്ഷണം ച| തേന മേഘോന്നമനേന വര്ദ്ധതേ തദുപലക്ഷിതേന കാലേന വര്ഷാഖ്യേന ച വര്ദ്ധതേ| ഏവം ശീതശബ്ദേനാപി ദ്വയം ഗൃഹ്യതേ,-ശീതലക്ഷണഃ കാലോ ഹേമന്തശിശിരാഖ്യഃ, ശീതഗുണയുക്ത ഔഷധാഹാരവിഹാരാദിഃ, തേനോഭയേനാപി വിവര്ദ്ധതേ| സ തമകഃ ശ്വാസോ യാപ്യോ-നാസൌ സുഖസാധ്യഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യോ വാ ദുര്ബലസ്യ പുംസഃ| സ ഏവാഭിനവോത്പന്നോ ബലവതഃ പുംസഃ സാധ്യോ വാ ഭവേത്| സമ്ഭാവനായാം ലിങ്, സാധ്യത്വേന സമ്ഭാവ്യത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ജ്വരമൂര്ഛായുതഃ ശീതൈഃ ശാമ്യേത്പ്രതമകസ്തു സഃ| |൧൧|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സ ഏവ-തമകാഖ്യോ ജ്വരമൂര്ച്ഛായുതോ യദാ ഭവതി, ശീതൈശ്ചോഷധാഹാരവിഹാരൈഃ ശാമ്യേത്-ശമം യാതി ന തമകവത് വര്ദ്ധതേ, തദാ സ ച പ്രതമക ഉച്യതേ| അയം ച തമകസ്യൈവ ഭേദ ഇതി ഷട്ത്വം ശ്വാസാനാം നാശങ്ക്യമ്|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
അഥ ഛിന്നം ലക്ഷയതി - - - - | ഛിന്നാച്ഛ്വസിതി വിച്ഛിന്നം മര്മച്ഛേദരുജാര്ദിതഃ||൧൧|| സസ്വേദമൂര്ച്ഛഃ സാനാഹോ ബസ്തിദാഹനിരോധവാന്| അധോദൃഗ്വിപ്ലുതാക്ഷശ്ച മുഹ്യന് രക്തൈകലോചനഃ||൧൨|| ശുഷ്കാസ്യഃ പ്രലപന് ദീനോ നഷ്ടച്ഛായോ വിചേതനഃ| |൧൩|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഛിന്നാഖ്യാച്ഛ്വാസാത് വിച്ഛിന്നം കൃത്വാ നരഃ ശ്വസിതി-ന നിരന്തരമ്| മര്മച്ഛേദതുല്യയാ രുജയാऽര്ദിതഃ| തഥാ, സഹ സ്വേദമൂര്ച്ഛാഭ്യാം വര്തതേ സസ്വേദമൂര്ച്ഛഃ| തഥാ, ആധ്മാന്വാന്| ദാഹശ്ച നിരോധശ്ച ദാഹനിരോധൌ, ബസ്തൌ ദാഹനിരധൌ ബസ്തിദാഹനിരോധൌ, തൌ വിദ്യേതേ യസ്യ സ ഏവമ്| അധഃ-അധസ്താത്, ദൃക്-ദൃഷ്ടിഃ, യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, വിപ്ലുതേ-ഏകത്രാനവസ്ഥിതേ, അക്ഷിണീ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, മുഹ്യന്-മോഹം ഗച്ഛന്| തഥാ, രക്തമേകം ലോചനം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ശുഷ്കാസ്യഃ സന് ദീനം പ്രലപന്| തഥാ, നഷ്ടകാന്തിര്വിചേതാശ്ച|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
അധുനാ മഹദാഖ്യം ശ്വാസം ലക്ഷയതി - - - - | മഹതാ മഹതാ ദീനോ നാദേന ശ്വസിതി ക്രഥന്||൧൩|| ഉദ്ധൂയമാനഃ സംരബ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ്| പ്രണഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനോ വിഭ്രാന്തനയനാനനഃ||൧൪|| വക്ഷഃ സമാക്ഷിപന് ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക്| ശുഷ്കകണ്ഠോ മുഹുര്മുഹ്യന് കര്ണശങ്ഖശിരോതിരുക്||൧൫||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
സ൦-മഹതാ ശ്വാസേനാര്തഃ പുരുഷോ മഹതാ നാദേന-ശബ്ദേന, ശ്വസിതി യാവത്കര്ണശങ്ഖശിരോതിരുഗിതി| ക്രഥന്-ക്വണന്| ഉദ്ധൂയമാനഃ-ഉത്കമ്പ്യമാനഃ| സംരബ്ധഃ-സങ്ക്ഷുഭിതഃ| ജ്ഞാനം-തത്ത്വാവബോധഃ| വിജ്ഞാനം-കര്മസു കൌശലമ്|
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
അഥോര്ധ്വലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - ദീര്ഘമൂര്ധ്വം ശ്വസിത്യൂര്ധ്വാന്ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാഃ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ||൧൬|| ഊര്ധ്വദൃഗ്വീക്ഷതേ ഭ്രാന്തമക്ഷിണീ പരിതഃ ക്ഷിപന്| മര്മസു ച്ഛിദ്യമാനേഷു പരിദേവീ നിരുദ്ധവാക്||൧൭||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഊര്ധ്വാഖ്യാച്ഛ്വാസാത് ദീര്ഘമൂര്ധ്വം ശ്വസിതി| ഊര്ധ്വം ശ്വാസം മുക്ത്വാ പുനരധോ നിശ്വാസവന്ന തം ശ്വാസം പ്രത്യാഹരതി| യഥാ,-അന്യേഷു ശ്വാസേഷു നര ഊര്ധ്വം ദീര്ഘം ശ്വാസം മുക്ത്വാ പുനരധഃ പ്രത്യാഹരതി-പുനരന്തഃ പ്രവേശയിതും ശക്നോതി, നൈവമസ്മിന്നൂര്ധ്വശ്വാസ ഇത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതോ നരോऽത്ര സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാऽऽവൃതാനി മുഖാനി യേഷാം താന്യേവമ്, ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖാനി സ്രോതാംസി യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ക്രുദ്ധഗന്ധവഹേന-കുപിതമരുതാ, അര്ദിതഃ-പീഡിതഃ| തഥാ, ഊര്ധ്വ ദൃഗ്-ദൃഷ്ടിഃ, യസ്യ സ ഊര്ധ്വദൃക്| തഥാ, അക്ഷിണീ പരിതഃ-സമന്താത്, ക്ഷിപന് ഭ്രാന്തം കൃത്വാ വീക്ഷതേ| തഥാ, മര്മസു ഛിദ്യമാനേഷ്വിവ പരിദേവീ-ദുഃഖാര്തഃ, സമ്പദ്യതേ| തഥാ, നിരുദ്ധവാക്-അന്തഃപ്രവിഷ്ടവാഗിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ഏതേ സിദ്ധ്യേയുരവ്യക്താ വ്യക്താഃ പ്രാണഹരാ ധ്രുവമ്| |൧൮| ഇതി ശ്വാസനിദാനമ്||൧||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏതേ-തമകാദയഃ ശ്വാസാഃ, അവ്യക്താഃ-അസ്ഫുടരൂപാഃ, സിധ്ദ്യേയുശ്ചികിത്സ്യമാനാഃ| വ്യക്താഃ-സ്ഫുടലക്ഷണാഃ, പുനര്ധ്രുവം-നിശ്ചിതം, പ്രാണഹരാഃ സ്യുഃ|
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
അഥ ഹിധ്മാസ്വരൂപം ലക്ഷയതി - - - - അഥ ഹിധ്മാനിദാനമ്| | ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപസങ്ഖ്യാപ്രകൃതിസംശ്രയാഃ||൧൮|| ഹിധ്മാഃ| |൧൯|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏകശബ്ദസ്തുല്യാര്ഥഃ| ശ്വാസാനാം തുല്യാ ഹേത്വാദയോ യാസാം-ഹിധ്മാനാം, താഃ ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപസങ്ഖ്യാപ്രകൃതിസംശ്രയാഃ| ശ്വാസാനാം ഹേതുഃ-"കാസവൃദ്ധ്യാ ഭവേച്ഛ്വാസഃ" (ശ്ലോ. ൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേന പ്രതിപാദിതഃ, സ ഏവ ഹിധ്മാനാം ഹേതുഃ| ശ്വാസാനാം പ്രാഗ്രൂപം-"ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം" (ശ്ലോ. ൪) ഇത്യാദി, തദേവ ഹിധ്മാനാമ്| തഥാ, ശ്വാസാഃ പഞ്ച, ഹിധ്മാ അപി പഞ്ച| ശ്വാസാനാം പ്രകൃതിഃ-ആസന്നം കാരണമ്,-"കഫോപരുദ്ധഗമനഃ" (ശ്ലോ. ൩) ഇത്യാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടഃ പവനഃ, താദൃശ ഏവ വാതോ ഹിധ്മാനാം പ്രകൃതിഃ| ശ്വാസാനാം സംശ്രയഃ-ആശ്രയഃ, യമധിഷ്ഠായ സമ്ഭവന്തി ശ്വാസാഃ| യഥാ,-"ആമാശയസമുദ്ഭവമ്" (ശ്ലോ. ൪) ഇതി, സ ഏവ ഹിധ്മാനാമ്| പ്രായികത്വം വാऽസ്യ ബോധ്യമ്| ജത്രുമൂലാദപ്യുത്പതേഃ ക്ഷുദ്രായാഃ| തദേവം ശ്വാസാനാം തുല്യാ ഹേത്വാദയോ ഹിധ്മാനാമ്|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
ഭക്തോദ്ഭവാ ക്ഷുദ്രാ യമലാ മഹതീതി ച| ഗമ്ഭീരാ ച|൧൯|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഭക്തോദ്ഭവാദ്യാഃ പഞ്ച ഹിധ്മാഃ| ഇതിശബ്ദോ വ്യവച്ഛേദേ, ചഃ സമുച്ചയേ| ഏവം ഗമ്ഭീരാ ചേത്യത്രാപി|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
ഭക്തോദ്ഭവാം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - | മരുത്തത്ര ത്വരയാऽയുക്തിസേവിതൈഃ||൧൯|| രൂക്ഷതീക്ഷ്ണഖരാസാത്മ്യൈരന്നപാനൈഃ പ്രപീഡിതഃ| കരോതി ഹിധ്മാമരുജാം മന്ദശബ്ദാം ക്ഷവാനുഗാം||൨൦|| ശമം സാത്മ്യാന്നപാനേന യാ പ്രയാതി ച സാऽന്നജാ| |൨൧|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര-താസു ഹിധ്മാസു മധ്യേ, അന്നജാം ഹിധ്മാമേവംപ്രകാരാം മരുത് കരോതി| കിമ്ഭൂതോ മരുത് ? അന്നപാനൈഃ പ്രപീഡിതോ-ബാധിതഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? രൂക്ഷതീക്ഷ്ണഖരാസാത്മ്യൈഃ, സാമര്ഥ്യാദഭ്യവഹൃതൈഃ| തഥാ, ത്വരയാ-ക്രമമനപേക്ഷ്യ, അയുക്ത്യാ-യഥേച്ഛയാ, വാ സേവിതൈഃ| കിമ്ഭൂതാം ഹിധ്മാമ് ? അരുജാം-പീഡയാ രഹിതാം| തഥാ, മന്ദശബ്ദാം-മന്ദവേഗാം| തഥാ, ക്ഷവേന-ക്ഷുത്യാ, അനുഗതാം-അനുബദ്ധാമ്| ന കേവലമേവംലക്ഷണോപേതാ യാ സാऽന്നജാ, യാ ച സാത്മ്യേനാന്നപാനേന ശമം യാതി സാऽപ്യന്നജൈവ| അത്ര ചാന്നപാനൈരിതി ഹേതുനിര്ദേശഃ| അരുജം മന്ദശബ്ദാം ക്ഷവാനുഗാമിതി ലക്ഷണനിര്ദേശഃ| ശമം സാത്മ്യാന്നപാനേനേത്യുപശയനിര്ദേശഃ|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
അഥ ക്ഷുദ്രാഖ്യാം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - | ആയാസാത്പവനഃ ക്ഷുദ്രഃ ക്ഷുദ്രാം ഹിധ്മാം പ്രവര്തയേത്||൨൧|| ജത്രുമൂലപ്രവിസൃതാമല്പവേഗാം മൃദും ച സാ| വൃദ്ധിമായാസ്യതോ യാതി ഭുക്തമാത്രേ ച മാര്ദവമ്||൨൨||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ആയാസാത്-വ്യായാമാത്, പവനഃ സ്വല്പാത് പ്രകോപാത് ക്ഷുദ്രഃ-അല്പഃ, ക്ഷുദ്രം ഹിധ്മാം പ്രവര്തയേത്-വിദധ്യാത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? ജത്രുമൂലാത് പ്രകര്ഷേണ വിസൃതാം-ജാതാമ്| അത ഏവ ക്ഷുദ്രത്വാദല്പവേഗാമ്, തഥാ മൃദും-നാതിരുജാകരീമ്| സാ ചായാസ്യതഃ-ആയാസം കുര്വതോ, വൃദ്ധിം യാതി| ഭുക്തമാത്രേ ച-സദ്യോ ഭുക്തേ, മാര്ദവം-മൃദുത്വം, യാതി|
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
അധുനാ യമലാം വ്യാചഷ്ടേ - - - - ചിരേണ യമലൈര്വേഗൈരാഹാരേ യാ പ്രവര്തതേ| പരിണാമോന്മുഖേ വൃദ്ധിം പരിണാമേ ച ഗച്ഛതി||൨൩|| കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവമാധ്മാതസ്യാതിതൃഷ്യതഃ| പ്രലാപച്ഛര്ദ്യതീസാരനേത്രവിപ്ലുതിജൃമ്ഭിണഃ||൨൪|| യമലാ വേഗിനീ ഹിധ്മാ പരിണാമവതീ ച സാ| |൨൫|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ചിരേണ കാലേന, ആഹാരേ പരിണാമോന്മുഖേ-പ്രത്യാസന്നപരിണാമേ, തഥാ പരിണാമേ ചാഹാരസ്യ, യാ വൃദ്ധിം ഗച്ഛതി, യമലൈശ്ച വേഗൈഃ-ന കേവലൈഃ, യാ പ്രവര്തതേ സാ യമലവേഗപ്രവര്തനാത്-യമലാഖ്യാ ഹിധ്മാ| കിം കുര്വതീ സാ പ്രവര്തതേ ? ശിരശ്ച ഗ്രീവാം ച കമ്പയന്തീ| കിമ്ഭൂതസ്യ നരസ്യ ? ആധ്മാതസ്യ തഥാऽതിതൃഷ്യതഃ-തൃഡാര്തസ്യ, തഥാ പ്രലാപാദിമതഃ| സൈവ ച യമലാ വേഗിനീ, സൈവ പരിണാമവതീ, ഇത്യേവം സംജ്ഞാത്രയമസ്യാ ബോധ്യമ്|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
മഹാഹിധ്മാം വ്യാചിഖ്യാസുരാഹ - - - - | സ്തബ്ധഭ്രൂശങ്ഖയുഗ്മസ്യ സാസ്രവിപ്ലുതചക്ഷുഷഃ||൨൫|| സ്തമ്ഭയന്തീ തനും വാചം സ്മൃതിം സംജ്ഞാം ച മുഷ്ണതീ| രുന്ധതീ മാര്ഗമന്നസ്യ കുര്വതീ മര്മഘട്ടനമ്||൨൬|| പൃഷ്ഠതോ നമനം ശോഷം മഹാഹിധ്മാ പ്രവര്തതേ| മഹാമൂലാ മഹാശബ്ദാ മഹാവേഗാ മഹാബലാ||൨൭||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-സ്തബ്ധം ഭ്രൂയുഗ്മം ശങ്ഖയുഗ്മം ച യസ്യ തസ്യ തഥാവിധസ്യ പുരുഷസ്യ മഹാഹിധ്മാ പ്രവര്തതേ| തഥാ, സാസ്രേ വിപ്ലുതേ-ചലേ, ചക്ഷുഷീ യസ്യ തസ്യ, തഥേദമിദം കുര്വാണാ പ്രവര്തതേ| തനും-ദേഹം, സ്തമ്ഭയന്തീ-നിശ്ചലം കുര്വതീ, തഥാ വാചം സ്തമ്ഭയന്തീ-മൂകത്വം ച കുര്വാണാ, സ്മൃതിം സംജ്ഞാ ച മുഷ്ണതീ-സ്മൃതിസംജ്ഞയോരപഹരണം വിദധതീ, തഥാऽന്നസ്യ-ചതുര്വിധസ്യാപി, മാര്ഗം രുന്ധതീ, തഥാ മര്മണാം-ഹൃദയാദീനാം, ഘട്ടനം-ചാലനം, കുര്വതീ, തഥാ പൃഷ്ഠതോ നമനം തഥാ ശോഷം ശരീരസ്യ കുര്വതീ, മഹാഹിധ്മാ പ്രവര്തത ഇതി യോജ്യമ്| തഥാ, മഹത് മൂലം-ഉത്പത്തൌ കാരണം, യസ്യാഃ സാ മഹാമൂലാ| തഥാ, മഹാശബ്ദാ മഹാവേഗാ മഹാബലാ ചേയം ഭവതി| ഏതൈശ്ച വിശേഷണൈരസ്യാഃ ശിഘ്രപ്രാണഹാരിത്വം ദ്യോത്യതേ|
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
അഥ ഗമ്ഭീരാം ലക്ഷയതി - - - - പക്വാശയാദ്വാ നാഭേര്വാ പൂര്വവദ്യാ പ്രവര്തതേ| തദ്രൂപാ സാ മുഹുഃ കുര്യാജ്ജൃമ്ഭാമങ്ഗപ്രസാരണമ്||൨൮|| ഗമ്ഭീരേണാനുനാദേന ഗമ്ഭീരാ| |൨൯|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പക്വാശയാത്-നാഭേരധസ്താത്, അഥവാ നാഭേഃ-നാഭിദേശാത്, യാ പ്രവര്തതേ, സാ പൂര്വവദിതി മഹാഹിധ്മാവത്| യഥാ,-മഹാഹിധ്മാ "സ്തബ്ധഭ്രൂശങ്ഖയുഗ്മസ്യ" (ശ്ലോ. ൨൫) ഇത്യാദിവിശേഷണവിസിഷ്ടാ പ്രവര്തതേ തഥൈവേയം തഥാഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യേത്യര്ഥഃ| തഥാ, തദ്രൂപാ-തസ്യാ മഹാഹിധ്മായാഃ സദൃശം രൂപം-ലക്ഷണം, യസ്യാഃ സാ തദ്രൂപാ| മഹാഹിധ്മാതോऽസ്യാ ഇദമധികം ലക്ഷണമ്,-മുഹുര്മുഹുര്ജൃമ്ഭാം തഥാ മുഹുര്മുഹുരങ്ഗപ്രസാരണം കുര്യാത്| ഗമ്ഭീരേണാനുനാദേനേതി| അനുനാദഃ-അനുരണനമ്, ഘണ്ടാദീനാമിവ| ഗമ്ഭീരേണാനുനാദേന ഹേതുനാ ഗമ്ഭീരാഖ്യേയമ്|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
താസു സാധയേത്| ആദ്യേ ദ്വേ, വര്ജയേദന്ത്യേ സര്വലിങ്ഗാം ച വേഗിനീമ്||൨൯|| സര്വാശ്ച സഞ്ചിതാമസ്യ സ്ഥവിരസ്യ വ്യവായിനഃ| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ ഭക്തച്ഛേദക്ഷതസ്യ വാ||൩൦|| ഇതി ഹിധ്മാനിദാനമ്||൨||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-താസു-പഞ്ചസു ഹിധ്മാസു മധ്യേ, ആദ്യേ ദ്വേ യേ ഹിധ്മേ-ഭക്തോദ്ഭവാക്ഷുദ്രാഖ്യേ, തേ സാധയേത്-ചികിത്സേത്, സാധ്യത്വാത്| അന്ത്യേ യേ ദ്വേ-മഹാഹിധ്മാഗമ്ഭീരാഖ്യേ, തേ വര്ജയേത്-നോപക്രമേത്, അസാധ്യത്വാത്| ആദൌ ഭവേ ആദ്യേ, ഏവമന്ത്യേ, "ദിഗാദിത്വാത് (ദിഭ്യോ യത്" ഇതി) യത്| തഥാ വേഗിനീം ച-യമലാഖ്യാം, സര്വലിങ്ഗാം യഥോക്തലക്ഷണാം വര്ജയേത്| ന കേവലമേതാ ഏവ വര്ജയേത്, യാവത്സര്വാ അപി ഹിധ്മാ ഏവംഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ ജാതാ വര്ജയേത്| കിമ്ഭൂതസ്യ ? [സഞ്ചിതാമസ്യ-] ചിരകാലസമ്ഭൃതാമസ്യ, തഥാ സ്ഥവിരസ്യ-വൃദ്ധസ്യ, തഥാ വ്യവായിനഃ-സ്ത്രീഗമനശീലസ്യ. [തഥാ വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ,] തഥാ ഭക്തസ്യ ഛേദോ ഭക്തച്ഛേദോ,-ഭോജനനിവൃത്തിഃ, തേന ക്ഷതഃ-ക്ഷീണോ ദുര്ബലോ, ഭക്തച്ഛേദക്ഷതഃ, തസ്യ ച വര്ജയേത്|
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
അധുനാ ഹിധ്മാശ്വാസയോഃ ശീഘ്രകാരിത്വമാഹ - - - സര്വേऽപി രോഗാ നാശായ ന ത്വേവം ശീഘ്രകാരിണഃ| ഹിധ്മാശ്വാസൌ യഥാ തൌ ഹി മൃത്യുകാലേ കൃതാലയൌ||൩൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-സര്വേ രോഗാ നാശായ-അഭാവായ, സ്യുഃ| ന കേവലം ഹിധ്മാശ്വാസാവിത്യുപദര്ശനാര്ഥോऽപിശബ്ദഃ| ന പുനരേവം ശീഘ്രവിനാശകാരിണഃ സര്വേ, യഥാ ഹിധ്മാശ്വാസൌ ശീഘ്രവിനാശകാരിണൌ| യസ്മാത്തൌ മൃത്യുകാലേ-മരണാവസരേ, കൃതാലയൌ-വിഹിതവസതീ, തസ്മിന് കാലേ തയോരവശ്യംഭാവിത്വാത്| ശീഘ്രമാരണസ്വഭാവത്വാദനയോസ്തു ചികിത്സായാം സത്വരം യതിതവ്യമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪||