Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതഃ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
അഥ ശ്വാസസ്യ നിദാനാനി ലക്ഷയതി - - - - കാസവൃദ്ധ്യാ ഭവേച്ഛ്വാസഃ പൂര്വൈര്വാ ദോഷകോപനൈഃ| ആമാതിസാരവമഥുവിഷപാണ്ഡുജ്വരൈരപി||൧|| രജോധൂമാനിലൈര്മര്മഘാതാദതിഹിമാമ്ബുനാ| |൨|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| ക്ഷുദ്രകസ്തമകശ്ഛിന്നോ മഹാനൂര്ധ്വശ്ച പഞ്ചമഃ||൨||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
അധുനാ ശ്വാസസ്യ പഞ്ചവിധസ്യാപി സമ്പ്രാപ്തിമാഹ - - - - കഫോപരുദ്ധഗമനഃ പവനോ വിഷ്വഗാസ്ഥിതഃ| പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി ദുഷ്ടഃ സ്രോതാംസി ദൂഷയന്||൩|| ഉരഃസ്ഥഃ കുരുതേ ശ്വാസമാമാശയസമുദ്ഭവമ്| |൪|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം പ്രാണവിലോമതാ||൪|| ആനാഹഃ ശങ്ഖഭേദശ്ച| |൫|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
തത്രായാസാതിഭോജനൈഃ| പ്രേരിതഃ പ്രേരയേത് ക്ഷുദ്രം സ്വയം സംശമനം മരുത്||൫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
അഥ തമകം ലക്ഷയതി - - - - പ്രതിലോമം സിരാ ഗച്ഛന്നുദീര്യ പവനഃ കഫമ്| പരിഗൃഹ്യ ശിരോഗ്രീവമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്||൬|| കാസം ഘുര്ഘുരകം മോഹമരുചിം പീനസം തൃഷമ്| കരോതി തീവ്രവേഗം ച ശ്വാസം പ്രാണോപതാപിനമ്||൭|| പ്രതാമ്യേത്തസ്യ വേഗേന നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ ക്ഷണം സുഖീ| കൃച്ഛ്രാച്ഛയാനഃ ശ്വസിതി നിഷണ്ണഃ സ്വാസ്ഥ്യമൃച്ഛതി||൮|| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷോ ലലാടേന സ്വിദ്യതാ ഭൃശമര്തിമാന്| വിശുഷ്കാസ്യോ മുഹുഃശ്വാസീ കാങ്ക്ഷത്യുഷ്ണം സവേപഥുഃ||൯|| മേഘാമ്ബുശീതപ്രാഗ്വാതൈഃ, ശ്ലേഷ്മലൈശ്ച വിവര്ദ്ധതേ| സ യാപ്യസ്തമകഃ, സാധ്യോ നവോ വാ ബലിനോ ഭവേത്||൧൦||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ജ്വരമൂര്ഛായുതഃ ശീതൈഃ ശാമ്യേത്പ്രതമകസ്തു സഃ| |൧൧|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
അഥ ഛിന്നം ലക്ഷയതി - - - - | ഛിന്നാച്ഛ്വസിതി വിച്ഛിന്നം മര്മച്ഛേദരുജാര്ദിതഃ||൧൧|| സസ്വേദമൂര്ച്ഛഃ സാനാഹോ ബസ്തിദാഹനിരോധവാന്| അധോദൃഗ്വിപ്ലുതാക്ഷശ്ച മുഹ്യന് രക്തൈകലോചനഃ||൧൨|| ശുഷ്കാസ്യഃ പ്രലപന് ദീനോ നഷ്ടച്ഛായോ വിചേതനഃ| |൧൩|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
അധുനാ മഹദാഖ്യം ശ്വാസം ലക്ഷയതി - - - - | മഹതാ മഹതാ ദീനോ നാദേന ശ്വസിതി ക്രഥന്||൧൩|| ഉദ്ധൂയമാനഃ സംരബ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവാനിശമ്| പ്രണഷ്ടജ്ഞാനവിജ്ഞാനോ വിഭ്രാന്തനയനാനനഃ||൧൪|| വക്ഷഃ സമാക്ഷിപന് ബദ്ധമൂത്രവര്ചാ വിശീര്ണവാക്| ശുഷ്കകണ്ഠോ മുഹുര്മുഹ്യന് കര്ണശങ്ഖശിരോതിരുക്||൧൫||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
അഥോര്ധ്വലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - ദീര്ഘമൂര്ധ്വം ശ്വസിത്യൂര്ധ്വാന്ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാഃ ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ||൧൬|| ഊര്ധ്വദൃഗ്വീക്ഷതേ ഭ്രാന്തമക്ഷിണീ പരിതഃ ക്ഷിപന്| മര്മസു ച്ഛിദ്യമാനേഷു പരിദേവീ നിരുദ്ധവാക്||൧൭||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ഏതേ സിദ്ധ്യേയുരവ്യക്താ വ്യക്താഃ പ്രാണഹരാ ധ്രുവമ്| |൧൮| ഇതി ശ്വാസനിദാനമ്||൧||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
അഥ ഹിധ്മാസ്വരൂപം ലക്ഷയതി - - - - അഥ ഹിധ്മാനിദാനമ്| | ശ്വാസൈകഹേതുപ്രാഗ്രൂപസങ്ഖ്യാപ്രകൃതിസംശ്രയാഃ||൧൮|| ഹിധ്മാഃ| |൧൯|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
ഭക്തോദ്ഭവാ ക്ഷുദ്രാ യമലാ മഹതീതി ച| ഗമ്ഭീരാ ച|൧൯|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
ഭക്തോദ്ഭവാം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - | മരുത്തത്ര ത്വരയാऽയുക്തിസേവിതൈഃ||൧൯|| രൂക്ഷതീക്ഷ്ണഖരാസാത്മ്യൈരന്നപാനൈഃ പ്രപീഡിതഃ| കരോതി ഹിധ്മാമരുജാം മന്ദശബ്ദാം ക്ഷവാനുഗാം||൨൦|| ശമം സാത്മ്യാന്നപാനേന യാ പ്രയാതി ച സാऽന്നജാ| |൨൧|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
അഥ ക്ഷുദ്രാഖ്യാം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - | ആയാസാത്പവനഃ ക്ഷുദ്രഃ ക്ഷുദ്രാം ഹിധ്മാം പ്രവര്തയേത്||൨൧|| ജത്രുമൂലപ്രവിസൃതാമല്പവേഗാം മൃദും ച സാ| വൃദ്ധിമായാസ്യതോ യാതി ഭുക്തമാത്രേ ച മാര്ദവമ്||൨൨||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
അധുനാ യമലാം വ്യാചഷ്ടേ - - - - ചിരേണ യമലൈര്വേഗൈരാഹാരേ യാ പ്രവര്തതേ| പരിണാമോന്മുഖേ വൃദ്ധിം പരിണാമേ ച ഗച്ഛതി||൨൩|| കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവമാധ്മാതസ്യാതിതൃഷ്യതഃ| പ്രലാപച്ഛര്ദ്യതീസാരനേത്രവിപ്ലുതിജൃമ്ഭിണഃ||൨൪|| യമലാ വേഗിനീ ഹിധ്മാ പരിണാമവതീ ച സാ| |൨൫|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
മഹാഹിധ്മാം വ്യാചിഖ്യാസുരാഹ - - - - | സ്തബ്ധഭ്രൂശങ്ഖയുഗ്മസ്യ സാസ്രവിപ്ലുതചക്ഷുഷഃ||൨൫|| സ്തമ്ഭയന്തീ തനും വാചം സ്മൃതിം സംജ്ഞാം ച മുഷ്ണതീ| രുന്ധതീ മാര്ഗമന്നസ്യ കുര്വതീ മര്മഘട്ടനമ്||൨൬|| പൃഷ്ഠതോ നമനം ശോഷം മഹാഹിധ്മാ പ്രവര്തതേ| മഹാമൂലാ മഹാശബ്ദാ മഹാവേഗാ മഹാബലാ||൨൭||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
അഥ ഗമ്ഭീരാം ലക്ഷയതി - - - - പക്വാശയാദ്വാ നാഭേര്വാ പൂര്വവദ്യാ പ്രവര്തതേ| തദ്രൂപാ സാ മുഹുഃ കുര്യാജ്ജൃമ്ഭാമങ്ഗപ്രസാരണമ്||൨൮|| ഗമ്ഭീരേണാനുനാദേന ഗമ്ഭീരാ| |൨൯|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
താസു സാധയേത്| ആദ്യേ ദ്വേ, വര്ജയേദന്ത്യേ സര്വലിങ്ഗാം ച വേഗിനീമ്||൨൯|| സര്വാശ്ച സഞ്ചിതാമസ്യ സ്ഥവിരസ്യ വ്യവായിനഃ| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ ഭക്തച്ഛേദക്ഷതസ്യ വാ||൩൦|| ഇതി ഹിധ്മാനിദാനമ്||൨||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
അധുനാ ഹിധ്മാശ്വാസയോഃ ശീഘ്രകാരിത്വമാഹ - - - സര്വേऽപി രോഗാ നാശായ ന ത്വേവം ശീഘ്രകാരിണഃ| ഹിധ്മാശ്വാസൌ യഥാ തൌ ഹി മൃത്യുകാലേ കൃതാലയൌ||൩൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon