Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-காஸநிதாநாதநந்தரஂ ஶ்வாஸநிதாநாரம்போऽயஂ ஸம்பந்தஃ| காஸாதுபேக்ஷயா ஶ்வாஸோ பவதி| ததாऽநந்தரமுக்தம் (ஹ. நி. அ. ௩|௩௮) - "காஸாச்ச்வாஸக்ஷயச்சர்தி" இத்யாதி| தஸ்மாச்ச்வாஸநிதாநாரம்போ யுக்தஃ| ஶ்வாஸேந து ஸஹைகீகத்ய ஹித்மாயாஃ கதநே யுக்த்யா தந்த்ரகத் காரணஂ வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ. ௧௮) - "ஶ்வாஸைகஹேதுப்ராக்ரூப" இத்யாதிநா|
Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
அதாதஃ ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| கத்யஸூத்ரே|௨|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-பூர்வவதேதத்வ்யாக்யேயம்|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
அத ஶ்வாஸஸ்ய நிதாநாநி லக்ஷயதி - - - - காஸவத்த்யா பவேச்ச்வாஸஃ பூர்வைர்வா தோஷகோபநைஃ| ஆமாதிஸாரவமதுவிஷபாண்டுஜ்வரைரபி||௧|| ரஜோதூமாநிலைர்மர்மகாதாததிஹிமாம்புநா| |௨|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-காஸாதிக்யேந ஶ்வாஸோ ஜாயதே, இத்யேததஸ்ய ப்ரதாநஂ நிதாநம்| ததா, பூர்வைர்வா-ஸர்வரோகநிதாநோக்தைஃ, வாதாதிதோஷகோபநைஃ-திக்தோஷணாதிபிஃ| ந கேவலமேதைர்யாவதாமாதிஸாராதிபிஃ| ஆமாதிஸாரேண வமதுநா விஷேண பாண்டுரோகேண ஜ்வரேண ச|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| க்ஷுத்ரகஸ்தமகஶ்சிந்நோ மஹாநூர்த்வஶ்ச பஞ்சமஃ||௨||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஶ்வாஸஃ க்ஷுத்ரகாதித்வேந பஞ்சவிதோ பவேத்|
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
அதுநா ஶ்வாஸஸ்ய பஞ்சவிதஸ்யாபி ஸம்ப்ராப்திமாஹ - - - - கபோபருத்தகமநஃ பவநோ விஷ்வகாஸ்திதஃ| ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி துஷ்டஃ ஸ்ரோதாஂஸி தூஷயந்||௩|| உரஃஸ்தஃ குருதே ஶ்வாஸமாமாஶயஸமுத்பவம்| |௪|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-கபேநோபருத்தஂ-ஸ்தகிதஂ, கமநஂ-மார்கோ, யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, விஷ்வகாஸ்திதஃ-ஸமந்தாத்தேஹஂ வ்யாப்ய ஸ்திதஃ, ஶ்வாஸஂ குருதே| கிஂ குர்வந் ? ப்ராணாஶ்சோதகஂ சாந்நஂ ச, தாநி வோடுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தாநி ஸ்ரோதாஂஸி தூஷயந்-துஷ்டாநி விததத்| யதோ துஷ்டஃ-குபிதஃ| ததா, உரஸி திஷ்டதீத்யுரஃஸ்தஃ| கிம்பூதஂ ஶ்வாஸம் ? ஆமாஶயஸமுத்பவம்| ஆமாஶயாத் ஸமுத்பவோ-ஜந்ம, யஸ்ய தமாஶயஸமுத்பவம்| ஶாஸ்த்ரகாரஶ்சைவஂவிதாஂ ஸம்ப்ராப்திஂ தர்ஶயந் யதௌஷதஂ வாதஜித் பாசநதீபநஂ ததத்ர ஶஸ்தமிதி த்யோதயதி| ஏவஂ ஸர்வரோகாணாமபி ஸம்ப்ராப்த்யநுரூபமௌஷதஂ ரோகோபஶாந்த்யை இதி வேத்யம்| பவநோ விஷ்வகாஸ்தித இத்யநேநைவோரஃஸ்தத்வே லப்தே உரஃஸ்தக்ரஹணஂ ப்ரகர்ஷார்தம்; அதிஶயேநோரஃஸ்திதஃ ஶ்வாஸஂ கரோதீத்யர்தஃ|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| ப்ராக்ரூபஂ தஸ்ய ஹத்பார்ஶ்வஶூலஂ ப்ராணவிலோமதா||௪|| ஆநாஹஃ ஶங்கபேதஶ்ச| |௫|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-தஸ்ய பஞ்சவிதஸ்யாபி ஶ்வாஸஸ்ய பூர்வரூபஂ ஹச்சூலாதிகஂ ஶங்கபேதாவஸாநம்|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
தத்ராயாஸாதிபோஜநைஃ| ப்ரேரிதஃ ப்ரேரயேத் க்ஷுத்ரஂ ஸ்வயஂ ஸஂஶமநஂ மருத்||௫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-தத்ர-பஞ்சஸு ஶ்வாஸேஷு மத்யே, மருத்-பவநஃ, ஆயாஸாதிபோஜநைஃ க்ஷுத்ராக்யஂ ஶ்வாஸஂ கரோதி| ஆயாஸோ-வ்யாயாமாதிரூபஃ, தேந ததாऽதிபோஜநேந ப்ரேரிதஃ-ப்ரகர்ஷேணேரித உந்மார்ககாமீகதஃ, கோபித இத்யர்தஃ| கிம்பூதஂ ஶ்வாஸம் ? ஸ்வயஂ ஸஂஶமநஂ,-சிகித்ஸாஂ விநா கிஞ்சித்காலாதிவாஹநேந ஶாம்யதீத்யர்தஃ, அசிரகாலாவஸ்தாயித்வாத்| ஸ்வயஂ ஸஂஶமநாதல்பபலத்வாச்ச க்ஷுத்ரஸஂஜ்ஞோऽயம்|
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
அத தமகஂ லக்ஷயதி - - - - ப்ரதிலோமஂ ஸிரா கச்சந்நுதீர்ய பவநஃ கபம்| பரிகஹ்ய ஶிரோக்ரீவமுரஃ பார்ஶ்வே ச பீடயந்||௬|| காஸஂ குர்குரகஂ மோஹமருசிஂ பீநஸஂ தஷம்| கரோதி தீவ்ரவேகஂ ச ஶ்வாஸஂ ப்ராணோபதாபிநம்||௭|| ப்ரதாம்யேத்தஸ்ய வேகேந நிஷ்ட்யூதாந்தே க்ஷணஂ ஸுகீ| கச்ச்ராச்சயாநஃ ஶ்வஸிதி நிஷண்ணஃ ஸ்வாஸ்த்யமச்சதி||௮|| உச்ச்ரிதாக்ஷோ லலாடேந ஸ்வித்யதா பஶமர்திமாந்| விஶுஷ்காஸ்யோ முஹுஃஶ்வாஸீ காங்க்ஷத்யுஷ்ணஂ ஸவேபதுஃ||௯|| மேகாம்புஶீதப்ராக்வாதைஃ, ஶ்லேஷ்மலைஶ்ச விவர்த்ததே| ஸ யாப்யஸ்தமகஃ, ஸாத்யோ நவோ வா பலிநோ பவேத்||௧௦||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦- பவநஃ ப்ரதிலோமஂ-விபர்யயஂ கத்வா, ஶிராஃ-ஸ்ரோதாஂஸி, கச்சந் ஶ்வாஸஂ கரோதி| ததா கபமுதீர்ய-ஊர்த்வஂ ப்ரேர்ய, ததா ஶிரோ க்ரீவாஂ ச பரிகஹ்ய-ஸமந்தாத்கஹீத்வா, ததோரஃ பார்ஶ்வே ச பீடயந்-நிர்மந்தயந், காஸாதீந் ஶ்வாஸஂ ச தீவ்ரவேகஂ ததா ப்ராணோபதாபிநஂ கரோதி| ப்ராணாக்யோ வாயுருபதப்யதே யேந தச்சீலத்வாதஸௌ ப்ராணோபதாபீ ஶ்வாஸஃ| தஸ்ய-தமகஸ்ய, வேகேந-பலேந, புருஷஃ ப்ரதாம்யேத்-துஃகீ ஸம்பத்யதே, ஶ்லேஷ்மணா ருத்தமார்கத்வாத்| அத ஏவாஹ-நிஷ்ட்யூதாந்தே க்ஷணஂ ஸுகீதி| ஸ ச தமகஶ்வாஸீ ஶயாநஃ-ஶய்யாமாஸீநஃ, கச்ச்ராத்-துஃகேந, ஶ்வாஸிதி-ஶ்வாஸஂ முஞ்சதி| நிஷண்ணஃ-உபவிஷ்டஃ ஸந், ஸ்வாஸ்த்யமச்சதி-நீருக்ऽऽத்வஂ ப்ராப்நோதி| உச்ச்ரிதேऽக்ஷிணீ யஸ்ய ஸ உச்ச்ரிதாக்ஷஃ, "பஹுவ்ரீஹௌ ஸக்த்யக்ஷணோஃ" இதி ஷச்| உச்ச்ரிதாக்ஷஃ-ஊர்த்வதக்| லலாடேந ஸ்வித்யதா-ஸ்வேதயுக்தேநோபலக்ஷிதஃ பஶஂ-அதிஶயேந, அர்திமாந்-பீடாவாந்| ததா விஶுஷ்கமாஸ்யஂ யஸ்ய ஸ ஏவம்| முஹுஃ-புநஃபுநஃ, ஶ்வாஸோ யஸ்ய ஸ முஹுஃஶ்வாஸீ| உஷ்ணஂ காங்க்ஷதி-அபிலஷதி| ததா, ஸவேபதுஃ-கம்பவாந்| ஸ ச தமகோ மேகாதிபிஃ பதக் ததா ஶ்லேஷ்மலைஃ-குடாதிபிஃ, வர்த்ததே-வத்திஂ யாதி| மேகஶப்தேநாத்ரோபயஂ கஹ்யதே, மேகோந்நமநஂ வர்ஷணஂ ச| தேந மேகோந்நமநேந வர்த்ததே ததுபலக்ஷிதேந காலேந வர்ஷாக்யேந ச வர்த்ததே| ஏவஂ ஶீதஶப்தேநாபி த்வயஂ கஹ்யதே,-ஶீதலக்ஷணஃ காலோ ஹேமந்தஶிஶிராக்யஃ, ஶீதகுணயுக்த ஔஷதாஹாரவிஹாராதிஃ, தேநோபயேநாபி விவர்த்ததே| ஸ தமகஃ ஶ்வாஸோ யாப்யோ-நாஸௌ ஸுகஸாத்யஃ, கச்ச்ரஸாத்யோ வா துர்பலஸ்ய புஂஸஃ| ஸ ஏவாபிநவோத்பந்நோ பலவதஃ புஂஸஃ ஸாத்யோ வா பவேத்| ஸம்பாவநாயாஂ லிங், ஸாத்யத்வேந ஸம்பாவ்யத இத்யர்தஃ|
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ஜ்வரமூர்சாயுதஃ ஶீதைஃ ஶாம்யேத்ப்ரதமகஸ்து ஸஃ| |௧௧|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஸ ஏவ-தமகாக்யோ ஜ்வரமூர்ச்சாயுதோ யதா பவதி, ஶீதைஶ்சோஷதாஹாரவிஹாரைஃ ஶாம்யேத்-ஶமஂ யாதி ந தமகவத் வர்த்ததே, ததா ஸ ச ப்ரதமக உச்யதே| அயஂ ச தமகஸ்யைவ பேத இதி ஷட்த்வஂ ஶ்வாஸாநாஂ நாஶங்க்யம்|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
அத சிந்நஂ லக்ஷயதி - - - - | சிந்நாச்ச்வஸிதி விச்சிந்நஂ மர்மச்சேதருஜார்திதஃ||௧௧|| ஸஸ்வேதமூர்ச்சஃ ஸாநாஹோ பஸ்திதாஹநிரோதவாந்| அதோதக்விப்லுதாக்ஷஶ்ச முஹ்யந் ரக்தைகலோசநஃ||௧௨|| ஶுஷ்காஸ்யஃ ப்ரலபந் தீநோ நஷ்டச்சாயோ விசேதநஃ| |௧௩|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-சிந்நாக்யாச்ச்வாஸாத் விச்சிந்நஂ கத்வா நரஃ ஶ்வஸிதி-ந நிரந்தரம்| மர்மச்சேததுல்யயா ருஜயாऽர்திதஃ| ததா, ஸஹ ஸ்வேதமூர்ச்சாப்யாஂ வர்ததே ஸஸ்வேதமூர்ச்சஃ| ததா, ஆத்மாந்வாந்| தாஹஶ்ச நிரோதஶ்ச தாஹநிரோதௌ, பஸ்தௌ தாஹநிரதௌ பஸ்திதாஹநிரோதௌ, தௌ வித்யேதே யஸ்ய ஸ ஏவம்| அதஃ-அதஸ்தாத், தக்-தஷ்டிஃ, யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, விப்லுதே-ஏகத்ராநவஸ்திதே, அக்ஷிணீ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, முஹ்யந்-மோஹஂ கச்சந்| ததா, ரக்தமேகஂ லோசநஂ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ஶுஷ்காஸ்யஃ ஸந் தீநஂ ப்ரலபந்| ததா, நஷ்டகாந்திர்விசேதாஶ்ச|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
அதுநா மஹதாக்யஂ ஶ்வாஸஂ லக்ஷயதி - - - - | மஹதா மஹதா தீநோ நாதேந ஶ்வஸிதி க்ரதந்||௧௩|| உத்தூயமாநஃ ஸஂரப்தோ மத்தர்ஷப இவாநிஶம்| ப்ரணஷ்டஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநோ விப்ராந்தநயநாநநஃ||௧௪|| வக்ஷஃ ஸமாக்ஷிபந் பத்தமூத்ரவர்சா விஶீர்ணவாக்| ஶுஷ்ககண்டோ முஹுர்முஹ்யந் கர்ணஶங்கஶிரோதிருக்||௧௫||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-மஹதா ஶ்வாஸேநார்தஃ புருஷோ மஹதா நாதேந-ஶப்தேந, ஶ்வஸிதி யாவத்கர்ணஶங்கஶிரோதிருகிதி| க்ரதந்-க்வணந்| உத்தூயமாநஃ-உத்கம்ப்யமாநஃ| ஸஂரப்தஃ-ஸங்க்ஷுபிதஃ| ஜ்ஞாநஂ-தத்த்வாவபோதஃ| விஜ்ஞாநஂ-கர்மஸு கௌஶலம்|
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
அதோர்த்வலக்ஷணார்தமாஹ - - - - தீர்கமூர்த்வஂ ஶ்வஸித்யூர்த்வாந்ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ| ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதாஃ க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ||௧௬|| ஊர்த்வதக்வீக்ஷதே ப்ராந்தமக்ஷிணீ பரிதஃ க்ஷிபந்| மர்மஸு ச்சித்யமாநேஷு பரிதேவீ நிருத்தவாக்||௧௭||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஊர்த்வாக்யாச்ச்வாஸாத் தீர்கமூர்த்வஂ ஶ்வஸிதி| ஊர்த்வஂ ஶ்வாஸஂ முக்த்வா புநரதோ நிஶ்வாஸவந்ந தஂ ஶ்வாஸஂ ப்ரத்யாஹரதி| யதா,-அந்யேஷு ஶ்வாஸேஷு நர ஊர்த்வஂ தீர்கஂ ஶ்வாஸஂ முக்த்வா புநரதஃ ப்ரத்யாஹரதி-புநரந்தஃ ப்ரவேஶயிதுஂ ஶக்நோதி, நைவமஸ்மிந்நூர்த்வஶ்வாஸ இத்யர்தஃ| கிம்பூதோ நரோऽத்ர ஸ்யாத் ? இத்யாஹ-ஶ்லேஷ்மேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மணாऽऽவதாநி முகாநி யேஷாஂ தாந்யேவம், ஶ்லேஷ்மாவதமுகாநி ஸ்ரோதாஂஸி யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, க்ருத்தகந்தவஹேந-குபிதமருதா, அர்திதஃ-பீடிதஃ| ததா, ஊர்த்வ தக்-தஷ்டிஃ, யஸ்ய ஸ ஊர்த்வதக்| ததா, அக்ஷிணீ பரிதஃ-ஸமந்தாத், க்ஷிபந் ப்ராந்தஂ கத்வா வீக்ஷதே| ததா, மர்மஸு சித்யமாநேஷ்விவ பரிதேவீ-துஃகார்தஃ, ஸம்பத்யதே| ததா, நிருத்தவாக்-அந்தஃப்ரவிஷ்டவாகித்யர்தஃ|
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ஏதே ஸித்த்யேயுரவ்யக்தா வ்யக்தாஃ ப்ராணஹரா த்ருவம்| |௧௮| இதி ஶ்வாஸநிதாநம்||௧||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஏதே-தமகாதயஃ ஶ்வாஸாஃ, அவ்யக்தாஃ-அஸ்புடரூபாஃ, ஸித்த்யேயுஶ்சிகித்ஸ்யமாநாஃ| வ்யக்தாஃ-ஸ்புடலக்ஷணாஃ, புநர்த்ருவஂ-நிஶ்சிதஂ, ப்ராணஹராஃ ஸ்யுஃ|
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
அத ஹித்மாஸ்வரூபஂ லக்ஷயதி - - - - அத ஹித்மாநிதாநம்| | ஶ்வாஸைகஹேதுப்ராக்ரூபஸங்க்யாப்ரகதிஸஂஶ்ரயாஃ||௧௮|| ஹித்மாஃ| |௧௯|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஏகஶப்தஸ்துல்யார்தஃ| ஶ்வாஸாநாஂ துல்யா ஹேத்வாதயோ யாஸாஂ-ஹித்மாநாஂ, தாஃ ஶ்வாஸைகஹேதுப்ராக்ரூபஸங்க்யாப்ரகதிஸஂஶ்ரயாஃ| ஶ்வாஸாநாஂ ஹேதுஃ-"காஸவத்த்யா பவேச்ச்வாஸஃ" (ஶ்லோ. ௧) இத்யாதிக்ரந்தேந ப்ரதிபாதிதஃ, ஸ ஏவ ஹித்மாநாஂ ஹேதுஃ| ஶ்வாஸாநாஂ ப்ராக்ரூபஂ-"ஹத்பார்ஶ்வஶூலஂ" (ஶ்லோ. ௪) இத்யாதி, ததேவ ஹித்மாநாம்| ததா, ஶ்வாஸாஃ பஞ்ச, ஹித்மா அபி பஞ்ச| ஶ்வாஸாநாஂ ப்ரகதிஃ-ஆஸந்நஂ காரணம்,-"கபோபருத்தகமநஃ" (ஶ்லோ. ௩) இத்யாதிவிஶேஷணவிஶிஷ்டஃ பவநஃ, தாதஶ ஏவ வாதோ ஹித்மாநாஂ ப்ரகதிஃ| ஶ்வாஸாநாஂ ஸஂஶ்ரயஃ-ஆஶ்ரயஃ, யமதிஷ்டாய ஸம்பவந்தி ஶ்வாஸாஃ| யதா,-"ஆமாஶயஸமுத்பவம்" (ஶ்லோ. ௪) இதி, ஸ ஏவ ஹித்மாநாம்| ப்ராயிகத்வஂ வாऽஸ்ய போத்யம்| ஜத்ருமூலாதப்யுத்பதேஃ க்ஷுத்ராயாஃ| ததேவஂ ஶ்வாஸாநாஂ துல்யா ஹேத்வாதயோ ஹித்மாநாம்|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
பக்தோத்பவா க்ஷுத்ரா யமலா மஹதீதி ச| கம்பீரா ச|௧௯|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-பக்தோத்பவாத்யாஃ பஞ்ச ஹித்மாஃ| இதிஶப்தோ வ்யவச்சேதே, சஃ ஸமுச்சயே| ஏவஂ கம்பீரா சேத்யத்ராபி|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
பக்தோத்பவாஂ லக்ஷயிதுமாஹ - - - - | மருத்தத்ர த்வரயாऽயுக்திஸேவிதைஃ||௧௯|| ரூக்ஷதீக்ஷ்ணகராஸாத்ம்யைரந்நபாநைஃ ப்ரபீடிதஃ| கரோதி ஹித்மாமருஜாஂ மந்தஶப்தாஂ க்ஷவாநுகாஂ||௨௦|| ஶமஂ ஸாத்ம்யாந்நபாநேந யா ப்ரயாதி ச ஸாऽந்நஜா| |௨௧|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-தத்ர-தாஸு ஹித்மாஸு மத்யே, அந்நஜாஂ ஹித்மாமேவஂப்ரகாராஂ மருத் கரோதி| கிம்பூதோ மருத் ? அந்நபாநைஃ ப்ரபீடிதோ-பாதிதஃ| கிம்பூதைஃ ? ரூக்ஷதீக்ஷ்ணகராஸாத்ம்யைஃ, ஸாமர்த்யாதப்யவஹதைஃ| ததா, த்வரயா-க்ரமமநபேக்ஷ்ய, அயுக்த்யா-யதேச்சயா, வா ஸேவிதைஃ| கிம்பூதாஂ ஹித்மாம் ? அருஜாஂ-பீடயா ரஹிதாஂ| ததா, மந்தஶப்தாஂ-மந்தவேகாஂ| ததா, க்ஷவேந-க்ஷுத்யா, அநுகதாஂ-அநுபத்தாம்| ந கேவலமேவஂலக்ஷணோபேதா யா ஸாऽந்நஜா, யா ச ஸாத்ம்யேநாந்நபாநேந ஶமஂ யாதி ஸாऽப்யந்நஜைவ| அத்ர சாந்நபாநைரிதி ஹேதுநிர்தேஶஃ| அருஜஂ மந்தஶப்தாஂ க்ஷவாநுகாமிதி லக்ஷணநிர்தேஶஃ| ஶமஂ ஸாத்ம்யாந்நபாநேநேத்யுபஶயநிர்தேஶஃ|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
அத க்ஷுத்ராக்யாஂ லக்ஷயிதுமாஹ - - - - | ஆயாஸாத்பவநஃ க்ஷுத்ரஃ க்ஷுத்ராஂ ஹித்மாஂ ப்ரவர்தயேத்||௨௧|| ஜத்ருமூலப்ரவிஸதாமல்பவேகாஂ மதுஂ ச ஸா| வத்திமாயாஸ்யதோ யாதி புக்தமாத்ரே ச மார்தவம்||௨௨||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஆயாஸாத்-வ்யாயாமாத், பவநஃ ஸ்வல்பாத் ப்ரகோபாத் க்ஷுத்ரஃ-அல்பஃ, க்ஷுத்ரஂ ஹித்மாஂ ப்ரவர்தயேத்-விதத்யாத்| கிம்பூதாம் ? ஜத்ருமூலாத் ப்ரகர்ஷேண விஸதாஂ-ஜாதாம்| அத ஏவ க்ஷுத்ரத்வாதல்பவேகாம், ததா மதுஂ-நாதிருஜாகரீம்| ஸா சாயாஸ்யதஃ-ஆயாஸஂ குர்வதோ, வத்திஂ யாதி| புக்தமாத்ரே ச-ஸத்யோ புக்தே, மார்தவஂ-மதுத்வஂ, யாதி|
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
அதுநா யமலாஂ வ்யாசஷ்டே - - - - சிரேண யமலைர்வேகைராஹாரே யா ப்ரவர்ததே| பரிணாமோந்முகே வத்திஂ பரிணாமே ச கச்சதி||௨௩|| கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவமாத்மாதஸ்யாதிதஷ்யதஃ| ப்ரலாபச்சர்த்யதீஸாரநேத்ரவிப்லுதிஜம்பிணஃ||௨௪|| யமலா வேகிநீ ஹித்மா பரிணாமவதீ ச ஸா| |௨௫|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-சிரேண காலேந, ஆஹாரே பரிணாமோந்முகே-ப்ரத்யாஸந்நபரிணாமே, ததா பரிணாமே சாஹாரஸ்ய, யா வத்திஂ கச்சதி, யமலைஶ்ச வேகைஃ-ந கேவலைஃ, யா ப்ரவர்ததே ஸா யமலவேகப்ரவர்தநாத்-யமலாக்யா ஹித்மா| கிஂ குர்வதீ ஸா ப்ரவர்ததே ? ஶிரஶ்ச க்ரீவாஂ ச கம்பயந்தீ| கிம்பூதஸ்ய நரஸ்ய ? ஆத்மாதஸ்ய ததாऽதிதஷ்யதஃ-தடார்தஸ்ய, ததா ப்ரலாபாதிமதஃ| ஸைவ ச யமலா வேகிநீ, ஸைவ பரிணாமவதீ, இத்யேவஂ ஸஂஜ்ஞாத்ரயமஸ்யா போத்யம்|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
மஹாஹித்மாஂ வ்யாசிக்யாஸுராஹ - - - - | ஸ்தப்தப்ரூஶங்கயுக்மஸ்ய ஸாஸ்ரவிப்லுதசக்ஷுஷஃ||௨௫|| ஸ்தம்பயந்தீ தநுஂ வாசஂ ஸ்மதிஂ ஸஂஜ்ஞாஂ ச முஷ்ணதீ| ருந்ததீ மார்கமந்நஸ்ய குர்வதீ மர்மகட்டநம்||௨௬|| பஷ்டதோ நமநஂ ஶோஷஂ மஹாஹித்மா ப்ரவர்ததே| மஹாமூலா மஹாஶப்தா மஹாவேகா மஹாபலா||௨௭||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஸ்தப்தஂ ப்ரூயுக்மஂ ஶங்கயுக்மஂ ச யஸ்ய தஸ்ய ததாவிதஸ்ய புருஷஸ்ய மஹாஹித்மா ப்ரவர்ததே| ததா, ஸாஸ்ரே விப்லுதே-சலே, சக்ஷுஷீ யஸ்ய தஸ்ய, ததேதமிதஂ குர்வாணா ப்ரவர்ததே| தநுஂ-தேஹஂ, ஸ்தம்பயந்தீ-நிஶ்சலஂ குர்வதீ, ததா வாசஂ ஸ்தம்பயந்தீ-மூகத்வஂ ச குர்வாணா, ஸ்மதிஂ ஸஂஜ்ஞா ச முஷ்ணதீ-ஸ்மதிஸஂஜ்ஞயோரபஹரணஂ விதததீ, ததாऽந்நஸ்ய-சதுர்விதஸ்யாபி, மார்கஂ ருந்ததீ, ததா மர்மணாஂ-ஹதயாதீநாஂ, கட்டநஂ-சாலநஂ, குர்வதீ, ததா பஷ்டதோ நமநஂ ததா ஶோஷஂ ஶரீரஸ்ய குர்வதீ, மஹாஹித்மா ப்ரவர்தத இதி யோஜ்யம்| ததா, மஹத் மூலஂ-உத்பத்தௌ காரணஂ, யஸ்யாஃ ஸா மஹாமூலா| ததா, மஹாஶப்தா மஹாவேகா மஹாபலா சேயஂ பவதி| ஏதைஶ்ச விஶேஷணைரஸ்யாஃ ஶிக்ரப்ராணஹாரித்வஂ த்யோத்யதே|
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
அத கம்பீராஂ லக்ஷயதி - - - - பக்வாஶயாத்வா நாபேர்வா பூர்வவத்யா ப்ரவர்ததே| தத்ரூபா ஸா முஹுஃ குர்யாஜ்ஜம்பாமங்கப்ரஸாரணம்||௨௮|| கம்பீரேணாநுநாதேந கம்பீரா| |௨௯|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-பக்வாஶயாத்-நாபேரதஸ்தாத், அதவா நாபேஃ-நாபிதேஶாத், யா ப்ரவர்ததே, ஸா பூர்வவதிதி மஹாஹித்மாவத்| யதா,-மஹாஹித்மா "ஸ்தப்தப்ரூஶங்கயுக்மஸ்ய" (ஶ்லோ. ௨௫) இத்யாதிவிஶேஷணவிஸிஷ்டா ப்ரவர்ததே ததைவேயஂ ததாபூதஸ்ய புருஷஸ்யேத்யர்தஃ| ததா, தத்ரூபா-தஸ்யா மஹாஹித்மாயாஃ ஸதஶஂ ரூபஂ-லக்ஷணஂ, யஸ்யாஃ ஸா தத்ரூபா| மஹாஹித்மாதோऽஸ்யா இதமதிகஂ லக்ஷணம்,-முஹுர்முஹுர்ஜம்பாஂ ததா முஹுர்முஹுரங்கப்ரஸாரணஂ குர்யாத்| கம்பீரேணாநுநாதேநேதி| அநுநாதஃ-அநுரணநம், கண்டாதீநாமிவ| கம்பீரேணாநுநாதேந ஹேதுநா கம்பீராக்யேயம்|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
தாஸு ஸாதயேத்| ஆத்யே த்வே, வர்ஜயேதந்த்யே ஸர்வலிங்காஂ ச வேகிநீம்||௨௯|| ஸர்வாஶ்ச ஸஞ்சிதாமஸ்ய ஸ்தவிரஸ்ய வ்யவாயிநஃ| வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய பக்தச்சேதக்ஷதஸ்ய வா||௩௦|| இதி ஹித்மாநிதாநம்||௨||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-தாஸு-பஞ்சஸு ஹித்மாஸு மத்யே, ஆத்யே த்வே யே ஹித்மே-பக்தோத்பவாக்ஷுத்ராக்யே, தே ஸாதயேத்-சிகித்ஸேத், ஸாத்யத்வாத்| அந்த்யே யே த்வே-மஹாஹித்மாகம்பீராக்யே, தே வர்ஜயேத்-நோபக்ரமேத், அஸாத்யத்வாத்| ஆதௌ பவே ஆத்யே, ஏவமந்த்யே, "திகாதித்வாத் (திப்யோ யத்" இதி) யத்| ததா வேகிநீஂ ச-யமலாக்யாஂ, ஸர்வலிங்காஂ யதோக்தலக்ஷணாஂ வர்ஜயேத்| ந கேவலமேதா ஏவ வர்ஜயேத், யாவத்ஸர்வா அபி ஹித்மா ஏவஂபூதஸ்ய புருஷஸ்ய ஜாதா வர்ஜயேத்| கிம்பூதஸ்ய ? [ஸஞ்சிதாமஸ்ய-] சிரகாலஸம்பதாமஸ்ய, ததா ஸ்தவிரஸ்ய-வத்தஸ்ய, ததா வ்யவாயிநஃ-ஸ்த்ரீகமநஶீலஸ்ய. [ததா வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய,] ததா பக்தஸ்ய சேதோ பக்தச்சேதோ,-போஜநநிவத்திஃ, தேந க்ஷதஃ-க்ஷீணோ துர்பலோ, பக்தச்சேதக்ஷதஃ, தஸ்ய ச வர்ஜயேத்|
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
அதுநா ஹித்மாஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ரகாரித்வமாஹ - - - ஸர்வேऽபி ரோகா நாஶாய ந த்வேவஂ ஶீக்ரகாரிணஃ| ஹித்மாஶ்வாஸௌ யதா தௌ ஹி மத்யுகாலே கதாலயௌ||௩௧|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ஸ௦-ஸர்வே ரோகா நாஶாய-அபாவாய, ஸ்யுஃ| ந கேவலஂ ஹித்மாஶ்வாஸாவித்யுபதர்ஶநார்தோऽபிஶப்தஃ| ந புநரேவஂ ஶீக்ரவிநாஶகாரிணஃ ஸர்வே, யதா ஹித்மாஶ்வாஸௌ ஶீக்ரவிநாஶகாரிணௌ| யஸ்மாத்தௌ மத்யுகாலே-மரணாவஸரே, கதாலயௌ-விஹிதவஸதீ, தஸ்மிந் காலே தயோரவஶ்யஂபாவித்வாத்| ஶீக்ரமாரணஸ்வபாவத்வாதநயோஸ்து சிகித்ஸாயாஂ ஸத்வரஂ யதிதவ்யமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௪||