Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
அதாதஃ ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ|
இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ|
கத்யஸூத்ரே|௨|
View original
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे|२|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
அத ஶ்வாஸஸ்ய நிதாநாநி லக்ஷயதி - - - - காஸவத்த்யா பவேச்ச்வாஸஃ பூர்வைர்வா தோஷகோபநைஃ|
ஆமாதிஸாரவமதுவிஷபாண்டுஜ்வரைரபி||௧||
ரஜோதூமாநிலைர்மர்மகாதாததிஹிமாம்புநா|
|௨|
View original
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः|
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१||
रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना|
|२|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
|
க்ஷுத்ரகஸ்தமகஶ்சிந்நோ மஹாநூர்த்வஶ்ச பஞ்சமஃ||௨||
View original
|
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
அதுநா ஶ்வாஸஸ்ய பஞ்சவிதஸ்யாபி ஸம்ப்ராப்திமாஹ - - - - கபோபருத்தகமநஃ பவநோ விஷ்வகாஸ்திதஃ|
ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி துஷ்டஃ ஸ்ரோதாஂஸி தூஷயந்||௩||
உரஃஸ்தஃ குருதே ஶ்வாஸமாமாஶயஸமுத்பவம்|
|௪|
View original
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः|
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३||
उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्|
|४|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
|
ப்ராக்ரூபஂ தஸ்ய ஹத்பார்ஶ்வஶூலஂ ப்ராணவிலோமதா||௪||
ஆநாஹஃ ஶங்கபேதஶ்ச|
|௫|
View original
|
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४||
आनाहः शङ्खभेदश्च|
|५|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
தத்ராயாஸாதிபோஜநைஃ|
ப்ரேரிதஃ ப்ரேரயேத் க்ஷுத்ரஂ ஸ்வயஂ ஸஂஶமநஂ மருத்||௫||
View original
तत्रायासातिभोजनैः|
प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
அத தமகஂ லக்ஷயதி - - - - ப்ரதிலோமஂ ஸிரா கச்சந்நுதீர்ய பவநஃ கபம்|
பரிகஹ்ய ஶிரோக்ரீவமுரஃ பார்ஶ்வே ச பீடயந்||௬||
காஸஂ குர்குரகஂ மோஹமருசிஂ பீநஸஂ தஷம்|
கரோதி தீவ்ரவேகஂ ச ஶ்வாஸஂ ப்ராணோபதாபிநம்||௭||
ப்ரதாம்யேத்தஸ்ய வேகேந நிஷ்ட்யூதாந்தே க்ஷணஂ ஸுகீ|
கச்ச்ராச்சயாநஃ ஶ்வஸிதி நிஷண்ணஃ ஸ்வாஸ்த்யமச்சதி||௮||
உச்ச்ரிதாக்ஷோ லலாடேந ஸ்வித்யதா பஶமர்திமாந்|
விஶுஷ்காஸ்யோ முஹுஃஶ்வாஸீ காங்க்ஷத்யுஷ்ணஂ ஸவேபதுஃ||௯||
மேகாம்புஶீதப்ராக்வாதைஃ, ஶ்லேஷ்மலைஶ்ச விவர்த்ததே|
ஸ யாப்யஸ்தமகஃ, ஸாத்யோ நவோ வா பலிநோ பவேத்||௧௦||
View original
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्|
परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६||
कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्|
करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७||
प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी|
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्|
विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते|
स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ஜ்வரமூர்சாயுதஃ ஶீதைஃ ஶாம்யேத்ப்ரதமகஸ்து ஸஃ|
|௧௧|
View original
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः|
|११|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
அத சிந்நஂ லக்ஷயதி - - - - |
சிந்நாச்ச்வஸிதி விச்சிந்நஂ மர்மச்சேதருஜார்திதஃ||௧௧||
ஸஸ்வேதமூர்ச்சஃ ஸாநாஹோ பஸ்திதாஹநிரோதவாந்|
அதோதக்விப்லுதாக்ஷஶ்ச முஹ்யந் ரக்தைகலோசநஃ||௧௨||
ஶுஷ்காஸ்யஃ ப்ரலபந் தீநோ நஷ்டச்சாயோ விசேதநஃ|
|௧௩|
View original
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - |
छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११||
सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्|
अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२||
शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः|
|१३|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
அதுநா மஹதாக்யஂ ஶ்வாஸஂ லக்ஷயதி - - - - |
மஹதா மஹதா தீநோ நாதேந ஶ்வஸிதி க்ரதந்||௧௩||
உத்தூயமாநஃ ஸஂரப்தோ மத்தர்ஷப இவாநிஶம்|
ப்ரணஷ்டஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநோ விப்ராந்தநயநாநநஃ||௧௪||
வக்ஷஃ ஸமாக்ஷிபந் பத்தமூத்ரவர்சா விஶீர்ணவாக்|
ஶுஷ்ககண்டோ முஹுர்முஹ்யந் கர்ணஶங்கஶிரோதிருக்||௧௫||
View original
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - |
महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३||
उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्|
प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४||
वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्|
शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
அதோர்த்வலக்ஷணார்தமாஹ - - - - தீர்கமூர்த்வஂ ஶ்வஸித்யூர்த்வாந்ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ|
ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதாஃ க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ||௧௬||
ஊர்த்வதக்வீக்ஷதே ப்ராந்தமக்ஷிணீ பரிதஃ க்ஷிபந்|
மர்மஸு ச்சித்யமாநேஷு பரிதேவீ நிருத்தவாக்||௧௭||
View original
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः|
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६||
ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्|
मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ஏதே ஸித்த்யேயுரவ்யக்தா வ்யக்தாஃ ப்ராணஹரா த்ருவம்|
|௧௮|
இதி ஶ்வாஸநிதாநம்||௧||
View original
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्|
|१८|
इति श्वासनिदानम्||१||
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
அத ஹித்மாஸ்வரூபஂ லக்ஷயதி - - - - அத ஹித்மாநிதாநம்|
|
ஶ்வாஸைகஹேதுப்ராக்ரூபஸங்க்யாப்ரகதிஸஂஶ்ரயாஃ||௧௮||
ஹித்மாஃ|
|௧௯|
View original
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्|
|
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८||
हिध्माः|
|१९|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
பக்தோத்பவா க்ஷுத்ரா யமலா மஹதீதி ச|
கம்பீரா ச|௧௯|
View original
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च|
गम्भीरा च|१९|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
பக்தோத்பவாஂ லக்ஷயிதுமாஹ - - - - |
மருத்தத்ர த்வரயாऽயுக்திஸேவிதைஃ||௧௯||
ரூக்ஷதீக்ஷ்ணகராஸாத்ம்யைரந்நபாநைஃ ப்ரபீடிதஃ|
கரோதி ஹித்மாமருஜாஂ மந்தஶப்தாஂ க்ஷவாநுகாஂ||௨௦||
ஶமஂ ஸாத்ம்யாந்நபாநேந யா ப்ரயாதி ச ஸாऽந்நஜா|
|௨௧|
View original
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - |
मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९||
रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः|
करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०||
शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा|
|२१|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
அத க்ஷுத்ராக்யாஂ லக்ஷயிதுமாஹ - - - - |
ஆயாஸாத்பவநஃ க்ஷுத்ரஃ க்ஷுத்ராஂ ஹித்மாஂ ப்ரவர்தயேத்||௨௧||
ஜத்ருமூலப்ரவிஸதாமல்பவேகாஂ மதுஂ ச ஸா|
வத்திமாயாஸ்யதோ யாதி புக்தமாத்ரே ச மார்தவம்||௨௨||
View original
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - |
आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१||
जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा|
वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
அதுநா யமலாஂ வ்யாசஷ்டே - - - - சிரேண யமலைர்வேகைராஹாரே யா ப்ரவர்ததே|
பரிணாமோந்முகே வத்திஂ பரிணாமே ச கச்சதி||௨௩||
கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவமாத்மாதஸ்யாதிதஷ்யதஃ|
ப்ரலாபச்சர்த்யதீஸாரநேத்ரவிப்லுதிஜம்பிணஃ||௨௪||
யமலா வேகிநீ ஹித்மா பரிணாமவதீ ச ஸா|
|௨௫|
View original
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते|
परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३||
कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः|
प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४||
यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा|
|२५|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
மஹாஹித்மாஂ வ்யாசிக்யாஸுராஹ - - - - |
ஸ்தப்தப்ரூஶங்கயுக்மஸ்ய ஸாஸ்ரவிப்லுதசக்ஷுஷஃ||௨௫||
ஸ்தம்பயந்தீ தநுஂ வாசஂ ஸ்மதிஂ ஸஂஜ்ஞாஂ ச முஷ்ணதீ|
ருந்ததீ மார்கமந்நஸ்ய குர்வதீ மர்மகட்டநம்||௨௬||
பஷ்டதோ நமநஂ ஶோஷஂ மஹாஹித்மா ப்ரவர்ததே|
மஹாமூலா மஹாஶப்தா மஹாவேகா மஹாபலா||௨௭||
View original
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - |
स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५||
स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती|
रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६||
पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते|
महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
அத கம்பீராஂ லக்ஷயதி - - - - பக்வாஶயாத்வா நாபேர்வா பூர்வவத்யா ப்ரவர்ததே|
தத்ரூபா ஸா முஹுஃ குர்யாஜ்ஜம்பாமங்கப்ரஸாரணம்||௨௮||
கம்பீரேணாநுநாதேந கம்பீரா|
|௨௯|
View original
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते|
तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८||
गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा|
|२९|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
தாஸு ஸாதயேத்|
ஆத்யே த்வே, வர்ஜயேதந்த்யே ஸர்வலிங்காஂ ச வேகிநீம்||௨௯||
ஸர்வாஶ்ச ஸஞ்சிதாமஸ்ய ஸ்தவிரஸ்ய வ்யவாயிநஃ|
வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய பக்தச்சேதக்ஷதஸ்ய வா||௩௦||
இதி ஹித்மாநிதாநம்||௨||
View original
तासु साधयेत्|
आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९||
सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः|
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०||
इति हिध्मानिदानम्||२||
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
அதுநா ஹித்மாஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ரகாரித்வமாஹ - - - ஸர்வேऽபி ரோகா நாஶாய ந த்வேவஂ ஶீக்ரகாரிணஃ|
ஹித்மாஶ்வாஸௌ யதா தௌ ஹி மத்யுகாலே கதாலயௌ||௩௧||
இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||
View original
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः|
हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||