Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
స0-కాసనిదానాదనంతరం శ్వాసనిదానారంభోఽయం సంబంధః| కాసాదుపేక్షయా శ్వాసో భవతి| తథాఽనంతరముక్తం (హృ. ని. అ. 3|38) - "కాసాచ్ఛ్వాసక్షయచ్ఛర్ది" ఇత్యాది| తస్మాచ్ఛ్వాసనిదానారంభో యుక్తః| శ్వాసేన తు సహైకీకృత్య హిధ్మాయాః కథనే యుక్త్యా తంత్రకృత్ కారణం వక్ష్యతి (శ్లో. 18) - "శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూప" ఇత్యాదినా|
Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతః శ్వాసహిధ్మానిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
స0-పూర్వవదేతద్వ్యాఖ్యేయం|
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
అథ శ్వాసస్య నిదానాని లక్షయతి - - - - కాసవృద్ధ్యా భవేచ్ఛ్వాసః పూర్వైర్వా దోషకోపనైః| ఆమాతిసారవమథువిషపాండుజ్వరైరపి||1|| రజోధూమానిలైర్మర్మఘాతాదతిహిమాంబునా| |2|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
స0-కాసాధిక్యేన శ్వాసో జాయతే, ఇత్యేతదస్య ప్రధానం నిదానం| తథా, పూర్వైర్వా-సర్వరోగనిదానోక్తైః, వాతాదిదోషకోపనైః-తిక్తోషణాదిభిః| న కేవలమేతైర్యావదామాతిసారాదిభిః| ఆమాతిసారేణ వమథునా విషేణ పాండురోగేణ జ్వరేణ చ|
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| క్షుద్రకస్తమకశ్ఛిన్నో మహానూర్ధ్వశ్చ పంచమః||2||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
స0-శ్వాసః క్షుద్రకాదిత్వేన పంచవిధో భవేత్|
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
అధునా శ్వాసస్య పంచవిధస్యాపి సంప్రాప్తిమాహ - - - - కఫోపరుద్ధగమనః పవనో విష్వగాస్థితః| ప్రాణోదకాన్నవాహీని దుష్టః స్రోతాంసి దూషయన్||3|| ఉరఃస్థః కురుతే శ్వాసమామాశయసముద్భవం| |4|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
స0-కఫేనోపరుద్ధం-స్థగితం, గమనం-మార్గో, యస్య స ఏవం| తథా, విష్వగాస్థితః-సమంతాద్దేహం వ్యాప్య స్థితః, శ్వాసం కురుతే| కిం కుర్వన్ ? ప్రాణాశ్చోదకం చాన్నం చ, తాని వోఢుం శీలం యేషాం తాని స్రోతాంసి దూషయన్-దుష్టాని విదధత్| యతో దుష్టః-కుపితః| తథా, ఉరసి తిష్ఠతీత్యురఃస్థః| కింభూతం శ్వాసం ? ఆమాశయసముద్భవం| ఆమాశయాత్ సముద్భవో-జన్మ, యస్య తమాశయసముద్భవం| శాస్త్రకారశ్చైవంవిధాం సంప్రాప్తిం దర్శయన్ యదౌషధం వాతజిత్ పాచనదీపనం తదత్ర శస్తమితి ద్యోతయతి| ఏవం సర్వరోగాణామపి సంప్రాప్త్యనురూపమౌషధం రోగోపశాంత్యై ఇతి వేద్యం| పవనో విష్వగాస్థిత ఇత్యనేనైవోరఃస్థత్వే లబ్ధే ఉరఃస్థగ్రహణం ప్రకర్షార్థం; అతిశయేనోరఃస్థితః శ్వాసం కరోతీత్యర్థః|
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పార్శ్వశూలం ప్రాణవిలోమతా||4|| ఆనాహః శంఖభేదశ్చ| |5|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
స0-తస్య పంచవిధస్యాపి శ్వాసస్య పూర్వరూపం హృచ్ఛూలాదికం శంఖభేదావసానం|
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
తత్రాయాసాతిభోజనైః| ప్రేరితః ప్రేరయేత్ క్షుద్రం స్వయం సంశమనం మరుత్||5||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
స0-తత్ర-పంచసు శ్వాసేషు మధ్యే, మరుత్-పవనః, ఆయాసాతిభోజనైః క్షుద్రాఖ్యం శ్వాసం కరోతి| ఆయాసో-వ్యాయామాదిరూపః, తేన తథాఽతిభోజనేన ప్రేరితః-ప్రకర్షేణేరిత ఉన్మార్గగామీకృతః, కోపిత ఇత్యర్థః| కింభూతం శ్వాసం ? స్వయం సంశమనం,-చికిత్సాం వినా కించిత్కాలాతివాహనేన శామ్యతీత్యర్థః, అచిరకాలావస్థాయిత్వాత్| స్వయం సంశమనాదల్పబలత్వాచ్చ క్షుద్రసంజ్ఞోఽయం|
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
అథ తమకం లక్షయతి - - - - ప్రతిలోమం సిరా గచ్ఛన్నుదీర్య పవనః కఫం| పరిగృహ్య శిరోగ్రీవమురః పార్శ్వే చ పీడయన్||6|| కాసం ఘుర్ఘురకం మోహమరుచిం పీనసం తృషం| కరోతి తీవ్రవేగం చ శ్వాసం ప్రాణోపతాపినం||7|| ప్రతామ్యేత్తస్య వేగేన నిష్ఠ్యూతాంతే క్షణం సుఖీ| కృచ్ఛ్రాచ్ఛయానః శ్వసితి నిషణ్ణః స్వాస్థ్యమృచ్ఛతి||8|| ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమర్తిమాన్| విశుష్కాస్యో ముహుఃశ్వాసీ కాంక్షత్యుష్ణం సవేపథుః||9|| మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః, శ్లేష్మలైశ్చ వివర్ద్ధతే| స యాప్యస్తమకః, సాధ్యో నవో వా బలినో భవేత్||10||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
స0- పవనః ప్రతిలోమం-విపర్యయం కృత్వా, శిరాః-స్రోతాంసి, గచ్ఛన్ శ్వాసం కరోతి| తథా కఫముదీర్య-ఊర్ధ్వం ప్రేర్య, తథా శిరో గ్రీవాం చ పరిగృహ్య-సమంతాద్గృహీత్వా, తథోరః పార్శ్వే చ పీడయన్-నిర్మంథయన్, కాసాదీన్ శ్వాసం చ తీవ్రవేగం తథా ప్రాణోపతాపినం కరోతి| ప్రాణాఖ్యో వాయురుపతప్యతే యేన తచ్ఛీలత్వాదసౌ ప్రాణోపతాపీ శ్వాసః| తస్య-తమకస్య, వేగేన-బలేన, పురుషః ప్రతామ్యేత్-దుఃఖీ సంపద్యతే, శ్లేష్మణా రుద్ధమార్గత్వాత్| అత ఏవాహ-నిష్ఠ్యూతాంతే క్షణం సుఖీతి| స చ తమకశ్వాసీ శయానః-శయ్యామాసీనః, కృచ్ఛ్రాత్-దుఃఖేన, శ్వాసితి-శ్వాసం ముంచతి| నిషణ్ణః-ఉపవిష్టః సన్, స్వాస్థ్యమృచ్ఛతి-నీరుక్ఽఽత్వం ప్రాప్నోతి| ఉచ్ఛ్రితేఽక్షిణీ యస్య స ఉచ్ఛ్రితాక్షః, "బహువ్రీహౌ సక్థ్యక్షణోః" ఇతి షచ్| ఉచ్ఛ్రితాక్షః-ఊర్ధ్వదృక్| లలాటేన స్విద్యతా-స్వేదయుక్తేనోపలక్షితః భృశం-అతిశయేన, అర్తిమాన్-పీడావాన్| తథా విశుష్కమాస్యం యస్య స ఏవం| ముహుః-పునఃపునః, శ్వాసో యస్య స ముహుఃశ్వాసీ| ఉష్ణం కాంక్షతి-అభిలషతి| తథా, సవేపథుః-కంపవాన్| స చ తమకో మేఘాదిభిః పృథక్ తథా శ్లేష్మలైః-గుడాదిభిః, వర్ద్ధతే-వృద్ధిం యాతి| మేఘశబ్దేనాత్రోభయం గృహ్యతే, మేఘోన్నమనం వర్షణం చ| తేన మేఘోన్నమనేన వర్ద్ధతే తదుపలక్షితేన కాలేన వర్షాఖ్యేన చ వర్ద్ధతే| ఏవం శీతశబ్దేనాపి ద్వయం గృహ్యతే,-శీతలక్షణః కాలో హేమంతశిశిరాఖ్యః, శీతగుణయుక్త ఔషధాహారవిహారాదిః, తేనోభయేనాపి వివర్ద్ధతే| స తమకః శ్వాసో యాప్యో-నాసౌ సుఖసాధ్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యో వా దుర్బలస్య పుంసః| స ఏవాభినవోత్పన్నో బలవతః పుంసః సాధ్యో వా భవేత్| సంభావనాయాం లిఙ్, సాధ్యత్వేన సంభావ్యత ఇత్యర్థః|
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
జ్వరమూర్ఛాయుతః శీతైః శామ్యేత్ప్రతమకస్తు సః| |11|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
స0-స ఏవ-తమకాఖ్యో జ్వరమూర్చ్ఛాయుతో యదా భవతి, శీతైశ్చోషధాహారవిహారైః శామ్యేత్-శమం యాతి న తమకవత్ వర్ద్ధతే, తదా స చ ప్రతమక ఉచ్యతే| అయం చ తమకస్యైవ భేద ఇతి షట్త్వం శ్వాసానాం నాశంక్యం|
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
అథ ఛిన్నం లక్షయతి - - - - | ఛిన్నాచ్ఛ్వసితి విచ్ఛిన్నం మర్మచ్ఛేదరుజార్దితః||11|| సస్వేదమూర్చ్ఛః సానాహో బస్తిదాహనిరోధవాన్| అధోదృగ్విప్లుతాక్షశ్చ ముహ్యన్ రక్తైకలోచనః||12|| శుష్కాస్యః ప్రలపన్ దీనో నష్టచ్ఛాయో విచేతనః| |13|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
స0-ఛిన్నాఖ్యాచ్ఛ్వాసాత్ విచ్ఛిన్నం కృత్వా నరః శ్వసితి-న నిరంతరం| మర్మచ్ఛేదతుల్యయా రుజయాఽర్దితః| తథా, సహ స్వేదమూర్చ్ఛాభ్యాం వర్తతే సస్వేదమూర్చ్ఛః| తథా, ఆధ్మాన్వాన్| దాహశ్చ నిరోధశ్చ దాహనిరోధౌ, బస్తౌ దాహనిరధౌ బస్తిదాహనిరోధౌ, తౌ విద్యేతే యస్య స ఏవం| అధః-అధస్తాత్, దృక్-దృష్టిః, యస్య స ఏవం| తథా, విప్లుతే-ఏకత్రానవస్థితే, అక్షిణీ యస్య స ఏవం| తథా, ముహ్యన్-మోహం గచ్ఛన్| తథా, రక్తమేకం లోచనం యస్య స ఏవం| తథా, శుష్కాస్యః సన్ దీనం ప్రలపన్| తథా, నష్టకాంతిర్విచేతాశ్చ|
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
అధునా మహదాఖ్యం శ్వాసం లక్షయతి - - - - | మహతా మహతా దీనో నాదేన శ్వసితి క్రథన్||13|| ఉద్ధూయమానః సంరబ్ధో మత్తర్షభ ఇవానిశం| ప్రణష్టజ్ఞానవిజ్ఞానో విభ్రాంతనయనాననః||14|| వక్షః సమాక్షిపన్ బద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్| శుష్కకంఠో ముహుర్ముహ్యన్ కర్ణశంఖశిరోతిరుక్||15||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
స0-మహతా శ్వాసేనార్తః పురుషో మహతా నాదేన-శబ్దేన, శ్వసితి యావత్కర్ణశంఖశిరోతిరుగితి| క్రథన్-క్వణన్| ఉద్ధూయమానః-ఉత్కంప్యమానః| సంరబ్ధః-సంక్షుభితః| జ్ఞానం-తత్త్వావబోధః| విజ్ఞానం-కర్మసు కౌశలం|
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
అథోర్ధ్వలక్షణార్థమాహ - - - - దీర్ఘమూర్ధ్వం శ్వసిత్యూర్ధ్వాన్న చ ప్రత్యాహరత్యధః| శ్లేష్మావృతముఖస్రోతాః క్రుద్ధగంధవహార్దితః||16|| ఊర్ధ్వదృగ్వీక్షతే భ్రాంతమక్షిణీ పరితః క్షిపన్| మర్మసు చ్ఛిద్యమానేషు పరిదేవీ నిరుద్ధవాక్||17||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
స0-ఊర్ధ్వాఖ్యాచ్ఛ్వాసాత్ దీర్ఘమూర్ధ్వం శ్వసితి| ఊర్ధ్వం శ్వాసం ముక్త్వా పునరధో నిశ్వాసవన్న తం శ్వాసం ప్రత్యాహరతి| యథా,-అన్యేషు శ్వాసేషు నర ఊర్ధ్వం దీర్ఘం శ్వాసం ముక్త్వా పునరధః ప్రత్యాహరతి-పునరంతః ప్రవేశయితుం శక్నోతి, నైవమస్మిన్నూర్ధ్వశ్వాస ఇత్యర్థః| కింభూతో నరోఽత్ర స్యాత్ ? ఇత్యాహ-శ్లేష్మేత్యాది| శ్లేష్మణాఽఽవృతాని ముఖాని యేషాం తాన్యేవం, శ్లేష్మావృతముఖాని స్రోతాంసి యస్య స ఏవం| తథా, క్రుద్ధగంధవహేన-కుపితమరుతా, అర్దితః-పీడితః| తథా, ఊర్ధ్వ దృగ్-దృష్టిః, యస్య స ఊర్ధ్వదృక్| తథా, అక్షిణీ పరితః-సమంతాత్, క్షిపన్ భ్రాంతం కృత్వా వీక్షతే| తథా, మర్మసు ఛిద్యమానేష్వివ పరిదేవీ-దుఃఖార్తః, సంపద్యతే| తథా, నిరుద్ధవాక్-అంతఃప్రవిష్టవాగిత్యర్థః|
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ఏతే సిద్ధ్యేయురవ్యక్తా వ్యక్తాః ప్రాణహరా ధ్రువం| |18| ఇతి శ్వాసనిదానం||1||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
స0-ఏతే-తమకాదయః శ్వాసాః, అవ్యక్తాః-అస్ఫుటరూపాః, సిధ్ద్యేయుశ్చికిత్స్యమానాః| వ్యక్తాః-స్ఫుటలక్షణాః, పునర్ధ్రువం-నిశ్చితం, ప్రాణహరాః స్యుః|
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
అథ హిధ్మాస్వరూపం లక్షయతి - - - - అథ హిధ్మానిదానం| | శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః||18|| హిధ్మాః| |19|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
స0-ఏకశబ్దస్తుల్యార్థః| శ్వాసానాం తుల్యా హేత్వాదయో యాసాం-హిధ్మానాం, తాః శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః| శ్వాసానాం హేతుః-"కాసవృద్ధ్యా భవేచ్ఛ్వాసః" (శ్లో. 1) ఇత్యాదిగ్రంథేన ప్రతిపాదితః, స ఏవ హిధ్మానాం హేతుః| శ్వాసానాం ప్రాగ్రూపం-"హృత్పార్శ్వశూలం" (శ్లో. 4) ఇత్యాది, తదేవ హిధ్మానాం| తథా, శ్వాసాః పంచ, హిధ్మా అపి పంచ| శ్వాసానాం ప్రకృతిః-ఆసన్నం కారణం,-"కఫోపరుద్ధగమనః" (శ్లో. 3) ఇత్యాదివిశేషణవిశిష్టః పవనః, తాదృశ ఏవ వాతో హిధ్మానాం ప్రకృతిః| శ్వాసానాం సంశ్రయః-ఆశ్రయః, యమధిష్ఠాయ సంభవంతి శ్వాసాః| యథా,-"ఆమాశయసముద్భవం" (శ్లో. 4) ఇతి, స ఏవ హిధ్మానాం| ప్రాయికత్వం వాఽస్య బోధ్యం| జత్రుమూలాదప్యుత్పతేః క్షుద్రాయాః| తదేవం శ్వాసానాం తుల్యా హేత్వాదయో హిధ్మానాం|
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
భక్తోద్భవా క్షుద్రా యమలా మహతీతి చ| గంభీరా చ|19|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
స0-భక్తోద్భవాద్యాః పంచ హిధ్మాః| ఇతిశబ్దో వ్యవచ్ఛేదే, చః సముచ్చయే| ఏవం గంభీరా చేత్యత్రాపి|
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
భక్తోద్భవాం లక్షయితుమాహ - - - - | మరుత్తత్ర త్వరయాఽయుక్తిసేవితైః||19|| రూక్షతీక్ష్ణఖరాసాత్మ్యైరన్నపానైః ప్రపీడితః| కరోతి హిధ్మామరుజాం మందశబ్దాం క్షవానుగాం||20|| శమం సాత్మ్యాన్నపానేన యా ప్రయాతి చ సాఽన్నజా| |21|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
స0-తత్ర-తాసు హిధ్మాసు మధ్యే, అన్నజాం హిధ్మామేవంప్రకారాం మరుత్ కరోతి| కింభూతో మరుత్ ? అన్నపానైః ప్రపీడితో-బాధితః| కింభూతైః ? రూక్షతీక్ష్ణఖరాసాత్మ్యైః, సామర్థ్యాదభ్యవహృతైః| తథా, త్వరయా-క్రమమనపేక్ష్య, అయుక్త్యా-యథేచ్ఛయా, వా సేవితైః| కింభూతాం హిధ్మాం ? అరుజాం-పీడయా రహితాం| తథా, మందశబ్దాం-మందవేగాం| తథా, క్షవేన-క్షుత్యా, అనుగతాం-అనుబద్ధాం| న కేవలమేవంలక్షణోపేతా యా సాఽన్నజా, యా చ సాత్మ్యేనాన్నపానేన శమం యాతి సాఽప్యన్నజైవ| అత్ర చాన్నపానైరితి హేతునిర్దేశః| అరుజం మందశబ్దాం క్షవానుగామితి లక్షణనిర్దేశః| శమం సాత్మ్యాన్నపానేనేత్యుపశయనిర్దేశః|
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
అథ క్షుద్రాఖ్యాం లక్షయితుమాహ - - - - | ఆయాసాత్పవనః క్షుద్రః క్షుద్రాం హిధ్మాం ప్రవర్తయేత్||21|| జత్రుమూలప్రవిసృతామల్పవేగాం మృదుం చ సా| వృద్ధిమాయాస్యతో యాతి భుక్తమాత్రే చ మార్దవం||22||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
స0-ఆయాసాత్-వ్యాయామాత్, పవనః స్వల్పాత్ ప్రకోపాత్ క్షుద్రః-అల్పః, క్షుద్రం హిధ్మాం ప్రవర్తయేత్-విదధ్యాత్| కింభూతాం ? జత్రుమూలాత్ ప్రకర్షేణ విసృతాం-జాతాం| అత ఏవ క్షుద్రత్వాదల్పవేగాం, తథా మృదుం-నాతిరుజాకరీం| సా చాయాస్యతః-ఆయాసం కుర్వతో, వృద్ధిం యాతి| భుక్తమాత్రే చ-సద్యో భుక్తే, మార్దవం-మృదుత్వం, యాతి|
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
అధునా యమలాం వ్యాచష్టే - - - - చిరేణ యమలైర్వేగైరాహారే యా ప్రవర్తతే| పరిణామోన్ముఖే వృద్ధిం పరిణామే చ గచ్ఛతి||23|| కంపయంతీ శిరోగ్రీవమాధ్మాతస్యాతితృష్యతః| ప్రలాపచ్ఛర్ద్యతీసారనేత్రవిప్లుతిజృంభిణః||24|| యమలా వేగినీ హిధ్మా పరిణామవతీ చ సా| |25|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
స0-చిరేణ కాలేన, ఆహారే పరిణామోన్ముఖే-ప్రత్యాసన్నపరిణామే, తథా పరిణామే చాహారస్య, యా వృద్ధిం గచ్ఛతి, యమలైశ్చ వేగైః-న కేవలైః, యా ప్రవర్తతే సా యమలవేగప్రవర్తనాత్-యమలాఖ్యా హిధ్మా| కిం కుర్వతీ సా ప్రవర్తతే ? శిరశ్చ గ్రీవాం చ కంపయంతీ| కింభూతస్య నరస్య ? ఆధ్మాతస్య తథాఽతితృష్యతః-తృడార్తస్య, తథా ప్రలాపాదిమతః| సైవ చ యమలా వేగినీ, సైవ పరిణామవతీ, ఇత్యేవం సంజ్ఞాత్రయమస్యా బోధ్యం|
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
మహాహిధ్మాం వ్యాచిఖ్యాసురాహ - - - - | స్తబ్ధభ్రూశంఖయుగ్మస్య సాస్రవిప్లుతచక్షుషః||25|| స్తంభయంతీ తనుం వాచం స్మృతిం సంజ్ఞాం చ ముష్ణతీ| రుంధతీ మార్గమన్నస్య కుర్వతీ మర్మఘట్టనం||26|| పృష్ఠతో నమనం శోషం మహాహిధ్మా ప్రవర్తతే| మహామూలా మహాశబ్దా మహావేగా మహాబలా||27||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
స0-స్తబ్ధం భ్రూయుగ్మం శంఖయుగ్మం చ యస్య తస్య తథావిధస్య పురుషస్య మహాహిధ్మా ప్రవర్తతే| తథా, సాస్రే విప్లుతే-చలే, చక్షుషీ యస్య తస్య, తథేదమిదం కుర్వాణా ప్రవర్తతే| తనుం-దేహం, స్తంభయంతీ-నిశ్చలం కుర్వతీ, తథా వాచం స్తంభయంతీ-మూకత్వం చ కుర్వాణా, స్మృతిం సంజ్ఞా చ ముష్ణతీ-స్మృతిసంజ్ఞయోరపహరణం విదధతీ, తథాఽన్నస్య-చతుర్విధస్యాపి, మార్గం రుంధతీ, తథా మర్మణాం-హృదయాదీనాం, ఘట్టనం-చాలనం, కుర్వతీ, తథా పృష్ఠతో నమనం తథా శోషం శరీరస్య కుర్వతీ, మహాహిధ్మా ప్రవర్తత ఇతి యోజ్యం| తథా, మహత్ మూలం-ఉత్పత్తౌ కారణం, యస్యాః సా మహామూలా| తథా, మహాశబ్దా మహావేగా మహాబలా చేయం భవతి| ఏతైశ్చ విశేషణైరస్యాః శిఘ్రప్రాణహారిత్వం ద్యోత్యతే|
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
అథ గంభీరాం లక్షయతి - - - - పక్వాశయాద్వా నాభేర్వా పూర్వవద్యా ప్రవర్తతే| తద్రూపా సా ముహుః కుర్యాజ్జృంభామంగప్రసారణం||28|| గంభీరేణానునాదేన గంభీరా| |29|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
స0-పక్వాశయాత్-నాభేరధస్తాత్, అథవా నాభేః-నాభిదేశాత్, యా ప్రవర్తతే, సా పూర్వవదితి మహాహిధ్మావత్| యథా,-మహాహిధ్మా "స్తబ్ధభ్రూశంఖయుగ్మస్య" (శ్లో. 25) ఇత్యాదివిశేషణవిసిష్టా ప్రవర్తతే తథైవేయం తథాభూతస్య పురుషస్యేత్యర్థః| తథా, తద్రూపా-తస్యా మహాహిధ్మాయాః సదృశం రూపం-లక్షణం, యస్యాః సా తద్రూపా| మహాహిధ్మాతోఽస్యా ఇదమధికం లక్షణం,-ముహుర్ముహుర్జృంభాం తథా ముహుర్ముహురంగప్రసారణం కుర్యాత్| గంభీరేణానునాదేనేతి| అనునాదః-అనురణనం, ఘంటాదీనామివ| గంభీరేణానునాదేన హేతునా గంభీరాఖ్యేయం|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
తాసు సాధయేత్| ఆద్యే ద్వే, వర్జయేదంత్యే సర్వలింగాం చ వేగినీం||29|| సర్వాశ్చ సంచితామస్య స్థవిరస్య వ్యవాయినః| వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య భక్తచ్ఛేదక్షతస్య వా||30|| ఇతి హిధ్మానిదానం||2||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
స0-తాసు-పంచసు హిధ్మాసు మధ్యే, ఆద్యే ద్వే యే హిధ్మే-భక్తోద్భవాక్షుద్రాఖ్యే, తే సాధయేత్-చికిత్సేత్, సాధ్యత్వాత్| అంత్యే యే ద్వే-మహాహిధ్మాగంభీరాఖ్యే, తే వర్జయేత్-నోపక్రమేత్, అసాధ్యత్వాత్| ఆదౌ భవే ఆద్యే, ఏవమంత్యే, "దిగాదిత్వాత్ (దిభ్యో యత్" ఇతి) యత్| తథా వేగినీం చ-యమలాఖ్యాం, సర్వలింగాం యథోక్తలక్షణాం వర్జయేత్| న కేవలమేతా ఏవ వర్జయేత్, యావత్సర్వా అపి హిధ్మా ఏవంభూతస్య పురుషస్య జాతా వర్జయేత్| కింభూతస్య ? [సంచితామస్య-] చిరకాలసంభృతామస్య, తథా స్థవిరస్య-వృద్ధస్య, తథా వ్యవాయినః-స్త్రీగమనశీలస్య. [తథా వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య,] తథా భక్తస్య ఛేదో భక్తచ్ఛేదో,-భోజననివృత్తిః, తేన క్షతః-క్షీణో దుర్బలో, భక్తచ్ఛేదక్షతః, తస్య చ వర్జయేత్|
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
అధునా హిధ్మాశ్వాసయోః శీఘ్రకారిత్వమాహ - - - సర్వేఽపి రోగా నాశాయ న త్వేవం శీఘ్రకారిణః| హిధ్మాశ్వాసౌ యథా తౌ హి మృత్యుకాలే కృతాలయౌ||31|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే శ్వాసహిధ్మానిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
స0-సర్వే రోగా నాశాయ-అభావాయ, స్యుః| న కేవలం హిధ్మాశ్వాసావిత్యుపదర్శనార్థోఽపిశబ్దః| న పునరేవం శీఘ్రవినాశకారిణః సర్వే, యథా హిధ్మాశ్వాసౌ శీఘ్రవినాశకారిణౌ| యస్మాత్తౌ మృత్యుకాలే-మరణావసరే, కృతాలయౌ-విహితవసతీ, తస్మిన్ కాలే తయోరవశ్యంభావిత్వాత్| శీఘ్రమారణస్వభావత్వాదనయోస్తు చికిత్సాయాం సత్వరం యతితవ్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే శ్వాసహిధ్మానిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||