Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతః శ్వాసహిధ్మానిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
అథ శ్వాసస్య నిదానాని లక్షయతి - - - - కాసవృద్ధ్యా భవేచ్ఛ్వాసః పూర్వైర్వా దోషకోపనైః| ఆమాతిసారవమథువిషపాండుజ్వరైరపి||1|| రజోధూమానిలైర్మర్మఘాతాదతిహిమాంబునా| |2|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| క్షుద్రకస్తమకశ్ఛిన్నో మహానూర్ధ్వశ్చ పంచమః||2||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
అధునా శ్వాసస్య పంచవిధస్యాపి సంప్రాప్తిమాహ - - - - కఫోపరుద్ధగమనః పవనో విష్వగాస్థితః| ప్రాణోదకాన్నవాహీని దుష్టః స్రోతాంసి దూషయన్||3|| ఉరఃస్థః కురుతే శ్వాసమామాశయసముద్భవం| |4|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పార్శ్వశూలం ప్రాణవిలోమతా||4|| ఆనాహః శంఖభేదశ్చ| |5|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
తత్రాయాసాతిభోజనైః| ప్రేరితః ప్రేరయేత్ క్షుద్రం స్వయం సంశమనం మరుత్||5||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
అథ తమకం లక్షయతి - - - - ప్రతిలోమం సిరా గచ్ఛన్నుదీర్య పవనః కఫం| పరిగృహ్య శిరోగ్రీవమురః పార్శ్వే చ పీడయన్||6|| కాసం ఘుర్ఘురకం మోహమరుచిం పీనసం తృషం| కరోతి తీవ్రవేగం చ శ్వాసం ప్రాణోపతాపినం||7|| ప్రతామ్యేత్తస్య వేగేన నిష్ఠ్యూతాంతే క్షణం సుఖీ| కృచ్ఛ్రాచ్ఛయానః శ్వసితి నిషణ్ణః స్వాస్థ్యమృచ్ఛతి||8|| ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమర్తిమాన్| విశుష్కాస్యో ముహుఃశ్వాసీ కాంక్షత్యుష్ణం సవేపథుః||9|| మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః, శ్లేష్మలైశ్చ వివర్ద్ధతే| స యాప్యస్తమకః, సాధ్యో నవో వా బలినో భవేత్||10||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
జ్వరమూర్ఛాయుతః శీతైః శామ్యేత్ప్రతమకస్తు సః| |11|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
అథ ఛిన్నం లక్షయతి - - - - | ఛిన్నాచ్ఛ్వసితి విచ్ఛిన్నం మర్మచ్ఛేదరుజార్దితః||11|| సస్వేదమూర్చ్ఛః సానాహో బస్తిదాహనిరోధవాన్| అధోదృగ్విప్లుతాక్షశ్చ ముహ్యన్ రక్తైకలోచనః||12|| శుష్కాస్యః ప్రలపన్ దీనో నష్టచ్ఛాయో విచేతనః| |13|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
అధునా మహదాఖ్యం శ్వాసం లక్షయతి - - - - | మహతా మహతా దీనో నాదేన శ్వసితి క్రథన్||13|| ఉద్ధూయమానః సంరబ్ధో మత్తర్షభ ఇవానిశం| ప్రణష్టజ్ఞానవిజ్ఞానో విభ్రాంతనయనాననః||14|| వక్షః సమాక్షిపన్ బద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్| శుష్కకంఠో ముహుర్ముహ్యన్ కర్ణశంఖశిరోతిరుక్||15||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
అథోర్ధ్వలక్షణార్థమాహ - - - - దీర్ఘమూర్ధ్వం శ్వసిత్యూర్ధ్వాన్న చ ప్రత్యాహరత్యధః| శ్లేష్మావృతముఖస్రోతాః క్రుద్ధగంధవహార్దితః||16|| ఊర్ధ్వదృగ్వీక్షతే భ్రాంతమక్షిణీ పరితః క్షిపన్| మర్మసు చ్ఛిద్యమానేషు పరిదేవీ నిరుద్ధవాక్||17||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
ఏతే సిద్ధ్యేయురవ్యక్తా వ్యక్తాః ప్రాణహరా ధ్రువం| |18| ఇతి శ్వాసనిదానం||1||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
అథ హిధ్మాస్వరూపం లక్షయతి - - - - అథ హిధ్మానిదానం| | శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః||18|| హిధ్మాః| |19|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
భక్తోద్భవా క్షుద్రా యమలా మహతీతి చ| గంభీరా చ|19|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
భక్తోద్భవాం లక్షయితుమాహ - - - - | మరుత్తత్ర త్వరయాఽయుక్తిసేవితైః||19|| రూక్షతీక్ష్ణఖరాసాత్మ్యైరన్నపానైః ప్రపీడితః| కరోతి హిధ్మామరుజాం మందశబ్దాం క్షవానుగాం||20|| శమం సాత్మ్యాన్నపానేన యా ప్రయాతి చ సాఽన్నజా| |21|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
అథ క్షుద్రాఖ్యాం లక్షయితుమాహ - - - - | ఆయాసాత్పవనః క్షుద్రః క్షుద్రాం హిధ్మాం ప్రవర్తయేత్||21|| జత్రుమూలప్రవిసృతామల్పవేగాం మృదుం చ సా| వృద్ధిమాయాస్యతో యాతి భుక్తమాత్రే చ మార్దవం||22||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
అధునా యమలాం వ్యాచష్టే - - - - చిరేణ యమలైర్వేగైరాహారే యా ప్రవర్తతే| పరిణామోన్ముఖే వృద్ధిం పరిణామే చ గచ్ఛతి||23|| కంపయంతీ శిరోగ్రీవమాధ్మాతస్యాతితృష్యతః| ప్రలాపచ్ఛర్ద్యతీసారనేత్రవిప్లుతిజృంభిణః||24|| యమలా వేగినీ హిధ్మా పరిణామవతీ చ సా| |25|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
మహాహిధ్మాం వ్యాచిఖ్యాసురాహ - - - - | స్తబ్ధభ్రూశంఖయుగ్మస్య సాస్రవిప్లుతచక్షుషః||25|| స్తంభయంతీ తనుం వాచం స్మృతిం సంజ్ఞాం చ ముష్ణతీ| రుంధతీ మార్గమన్నస్య కుర్వతీ మర్మఘట్టనం||26|| పృష్ఠతో నమనం శోషం మహాహిధ్మా ప్రవర్తతే| మహామూలా మహాశబ్దా మహావేగా మహాబలా||27||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
అథ గంభీరాం లక్షయతి - - - - పక్వాశయాద్వా నాభేర్వా పూర్వవద్యా ప్రవర్తతే| తద్రూపా సా ముహుః కుర్యాజ్జృంభామంగప్రసారణం||28|| గంభీరేణానునాదేన గంభీరా| |29|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
తాసు సాధయేత్| ఆద్యే ద్వే, వర్జయేదంత్యే సర్వలింగాం చ వేగినీం||29|| సర్వాశ్చ సంచితామస్య స్థవిరస్య వ్యవాయినః| వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య భక్తచ్ఛేదక్షతస్య వా||30|| ఇతి హిధ్మానిదానం||2||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
అధునా హిధ్మాశ్వాసయోః శీఘ్రకారిత్వమాహ - - - సర్వేఽపి రోగా నాశాయ న త్వేవం శీఘ్రకారిణః| హిధ్మాశ్వాసౌ యథా తౌ హి మృత్యుకాలే కృతాలయౌ||31|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే శ్వాసహిధ్మానిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon