12. udaranidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಥೋದರನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ಯತೋಽನನ್ತರೇಽಧ್ಯಾಯ ಆನಾಹಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಉದರಂ ಚ ಕುಕ್ಷಿಮಾನಹ್ಯ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ವತೇ|

Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1

ತಸ್ಮಾದತೋಽನನ್ತರಮುದರನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತ ಉದರನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨| ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ತು| ಅಜೀರ್ಣಾನ್ಮಲಿನೈಶ್ಚಾನ್ನೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್||೧||

ಸ೦-ಸರ್ವೇಽಪಿ-ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದಯೋ, ರೋಗಾ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಸತಿ ಜಾಯನ್ತೇ, ಅತಿಶಯೇನ ಪುನರುದರಾಣಿ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚೋದರಹೇತುಭ್ಯೋ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಮುದರಾಣಾಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಮನ್ದೇಗ್ನಾವಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಗುದ್ದಿಷ್ಟೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ವಿಧಾದಜೀರ್ಣಾತ್-ಆಮವಿಷ್ಟಬ್ಧವಿದಗ್ಧರಸಶೇಷಾಖ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಮಲಿನೈಶ್ಚಾನ್ನೈಃ-ಪೂತಿಪರ್ಯುಷಿತಸಙ್ಕೀರ್ಣಾದಿಲಕ್ಷಣೈಃ, ತಥಾ ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್-ಚಿರಕಾಲಸಮ್ಭೃತಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಚಯಾತ್, ಉದರಾಣಿ ಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3

ಅಧುನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಮಾಹ - - - - ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ಧಾತವೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ವಾಹಿನೀರಮ್ಬುವಾಹಿನೀಃ| ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಪಾನಾನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಕುರ್ಯಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾಃ||೨|| ಆಧ್ಮಾಪ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಮುದರಮ್| |೩|

ಸ೦-ಅಮ್ಬುವಾಹಿನೀರ್ವಾಹಿನೀಃ-ಜಲವಾಹಿನೀ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ಧಾತವೋ-ವಾತಾದಯಃ, ಉದರಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸೇ, ತಯೋಃ ಸನ್ಧಿಃ-ಅನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾಃ, ತತ್ರಸ್ಥಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಕುಕ್ಷಿಮಾಧ್ಮಾಪ್ಯ-ಆನಹ್ಯ| ತಥಾ, ಪ್ರಾಣಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚಾಪಾನಶ್ಚ ತಾನ್ ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಪಾನಾನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯದೂಷಯಿತ್ವಾ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಃ ಪುನರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ದೂಷಿತೋ ಜಠರಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3

ಅಷ್ಟಧಾ ತಚ್ಚ ಭಿದ್ಯತೇ| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹಬದ್ಧಕ್ಷತೋದಕೈಃ||೩||

ಸ೦-ತಚ್ಚ-ಉದರಂ, ಅಷ್ಟಧಾ ಸ್ಯಾತ್| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚೈಕಃ, ಪ್ಲೀಹೋದರಂ ಬದ್ಧೋದರಂ ಕ್ಷತೋದರಂ ಜಲೋದರಮಿತಿ [ ಚ ಚತ್ವಾರಃ, ಏವಮಷ್ಟೌ ]| ವಾತಾದಿಕೃತಾನ್ಯಪಿ ಪ್ಲೀಹಾದ್ಯುದರಾಣಿ ಪ್ಲೀಹಾದಿನಿಮಿತ್ತಸಂಜ್ಞಯೋಕ್ತಾನಿ| ಯಥಾ, ವೃದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ| ಸಂಜ್ಞಾವಿಶೇಷಶ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5

ತೇನಾರ್ತಾಃ ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಶೂನಪಾದಕರೋದರಾಃ| ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಾಬಲಾಹಾರಾಃ ಕೃಶಾಃ ಪ್ರಧ್ಮಾತಕುಕ್ಷಯಃ||೪|| ಸ್ಯುಃ ಪ್ರೇತರೂಪಾಃ ಪುರುಷಾಃ| |೫|

ಸ೦-ತೇನ-ಉದರೇಣ, ಆರ್ತಾಃ-ಪೀಡಿತಾಃ ಪುರುಷಾಃ, ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಶೂನಪಾದಾದಯೋ ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಾದಿಕಾಃ ಕೃಶಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8

ಭಾವಿನಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋಽನ್ನಂ ಚಿರಾತ್ಸರ್ವಂ ಸವಿದಾಹಂ ಚ ಪಚ್ಯತೇ||೫|| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಸೌಹಿತ್ಯಂ ಸಹತೇ ನ ಚ| ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಲತಃ ಶಶ್ವಚ್ಛ್ವಸಿತ್ಯಲ್ಪೇಽಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತೇ||೬|| ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಶೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೋಫಶ್ಚ ಪಾದಯೋಃ| ರುಗ್ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ತತತಾ ಲಘ್ವಲ್ಪಾಭೋಜನೈರಪಿ||೭|| ರಾಜೀಜನ್ಮ ವಲೀನಾಶೋ ಜಠರೇ| |೮|

ಸ೦-ತಸ್ಯ ಭಾವಿನೋ-ಭವಿಷ್ಯತೋ, ಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ಷುನ್ನಾಶಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ರುಕ್-ಶೂಲಮ್| ತಥಾ, ಲಗುಭೋಜನೈರಲ್ಪಭೋಜನೈರಭೋಜನೈರಪಿ ಚ ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ತತತಾ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣತಾ, ಆಧ್ಮಾತತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ರಾಜೀನಾಂ ಜನ್ಮ-ಸಮ್ಭವೋ, ವಲೀನಾಂ ಚ ನಾಶೋ ಜಠರೇ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

ಜಠರೇಷು ತು| ಸರ್ವೇಷು ತನ್ದ್ರಾ ಸದನಂ ಮಲಸಙ್ಗೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೮|| ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಮನ್ತೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವಃ| |೯|

ಸ೦-ಜಠರೇಷು-ಜಠರಾಖ್ಯೇಷು, ಸರ್ವೇಷು ತು ರೋಗೇಷು ತನ್ದ್ರಾ-ಆಲಸ್ಯಂ, ತಥಾ ಸದನಂ ದೇಹಸ್ಯ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಮಲಸ್ಯ ಸಙ್ಗಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಾಗ್ನಿತ್ವಮ್| ತಥಾ, ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಂ ಚ| ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ಸಲಿಲಸಮ್ಭವಃ|

Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

ಅತೋಯಮದುರಂ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಸರ್ವಂ ತ್ವತೋಯಮರುಣಮಶೋಫಂ ನಾತಿಭಾರಿಕಮ್||೯|| ಗವಾಕ್ಷಿತಂ ಸಿರಾಜಾಲೈಃ ಸದಾ ಗುಡಗುಡಾಯತೇ| ನಾಭಿಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ||೧೦|| ಮಾರುತೋ ಹೃತ್ಕಟೀನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಃ| ಸಶಬ್ದೋ ನಿಶ್ಚರೇದ್ವಾಯುರ್ವಿಡ್ಬದ್ಧಾ ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಕಮ್||೧೧|| ನಾತಿಮನ್ದೋಽನಲೋ ಲೌಲ್ಪಂ ನ ಚ ಸ್ಯಾದ್ವಿರಸಂ ಮುಖಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ಸರ್ವಮುದರಮತೋಯಂ-ಜಲೋದರತಾಮಪ್ರಾಪ್ತಂ, ವರ್ಣತೋಽರುಣಂ, ತಥಾಽಶೋಫಂ-ಶೋಫೇನಾನಾಕ್ರಾನ್ತಂ, ತಥಾ ನಾತಿಭಾರಿಕಂ-ನಾತಿಶಯೇನ ಗುರು, ತಥಾ ಸಿರಾಜಾಲೈಃ-ಸಿರಾಸಮೂಹೈರ್ಜಾಲಾಕೃತಿಭಿಃ, ಗವಾಕ್ಷಿತಂ-ನಿರನ್ತರಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ, ಸದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಂ, ಗುಡಗುಡಾಯತೇ-ಗುಡಗುಡ ಈದೃಶಮವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಮಾಚರತಿ| ತಥಾ, ಮಾರುತೋ ನಾಭಿಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ-ಸ್ತಬ್ಧತಾಂ ನೀತ್ವಾ, ತಥಾಽನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ, ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ-ಹೃತ್ಕಟೀನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಮಾತ್ಮೀಯಂ ಸಂರಮ್ಭಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಾನನ್ತರಂ, ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಸಶಬ್ದೋ ವಾಯುರನ್ತರ್ನಿಶ್ಚರೇತ್-ನಿರ್ಯಾತಿ| ತಥಾ ವಿಡ್ಬದ್ಧಾ, ತಥಾ ಮೂತ್ರಮತಿಶಯೇನಾಲ್ಪಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಃ, ತಥಾ ಲೌಲ್ಯಂ-ಗೃದ್ಧಿಃ, ನ ಚ ವಿರಸಂ ಮುಖಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ರ ತದತೋಯಸಮ್ಭವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಸತೋಯಮ್|

Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

| ತತ್ರ ವಾತೋದರೇ ಶೋಫಃ ಪಾಣಿಪಾನ್ಮುಷ್ಕಕುಕ್ಷಿಷು||೧೨|| ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರಕಟೀಪೃಷ್ಠರುಕ್ ಪರ್ವಭೇದನಮ್| ಶುಷ್ಕಕಾಸೋಽಙ್ಗಮರ್ದೋಽಧೋಗುರುತಾ ಮಲಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೧೩|| ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಮಕಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಹ್ಲಾಸವತ್| ಸತೋದಭೇದಮುದರಂ ತನುಕೃಷ್ಣಸಿರಾತತಮ್||೧೪|| ಆಧ್ಮಾತದೃತಿವಚ್ಛಬ್ದಮಾಹತಂ ಪ್ರಕರೋತಿ ಚ| ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರ ಸರುಕ್ಶಬ್ದೋ ವಿಚರೇತ್ಸರ್ವತೋಗತಿಃ||೧೫||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷೂದರೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತೋದರೇ ಶೋಫಃ ಪಾಣ್ಯಾದಿಷು, ತಥಾ ಕುಕ್ಷ್ಯಾದಿಷು ರುಕ್ ಪರ್ವಭೇದನಂ ತಥಾ ಶುಷ್ಕಕಾಸಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಕಸ್ಮಾತ್-ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ, ಉದರಂ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಯುತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಸತೋದಭೇದಂ, ತಥಾ ತನುಕೃಷ್ಣಸಿರಾಭಿಸ್ತತಂ-ವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಆಹತಂ ಚ ತದುದರಮಾಧ್ಮಾತಭಸ್ತ್ರೇವ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರ ಚ-ವಾತೋದರೇ, ವಾಯುಃ ಸರುಕ್ಶಬ್ದಃ ಸರ್ವತೋಗತಿಶ್ಚ ಸನ್ ವಿಚರೇತ್-ಭ್ರಮತಿ|

Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹಸ್ತೃಟ್ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ| ಭ್ರಮೋಽತಿಸಾರಃ ಪೀತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಾವುದರಂ ಹರಿತ್||೧೬|| ಪೀತತಾಮ್ರಸಿರಾನದ್ಧಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಸೋಶ್ಮ ದಹ್ಯತೇ| ಧೂಮಾಯತಿ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಂ ಪ್ರದೂಯತೇ||೧೭||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ, ತ್ವಗಾದೌ ಪೀತತ್ವಂ ಭವತಿ| ಜಠರಂ ಹರಿತವರ್ಣಂ ತಥಾ ಪೀತತಾಮ್ರಾಭಿಃ ಸಿರಾಭಿರ್ನದ್ಧಂ-ಯುಕ್ತಂ, ಸಸ್ವೇದಂ ಶೋಷ್ಮ ಚ ಸ್ಯಾತ್, ದಹ್ಯತೇ-ತಪ್ಯತೇ ಚ| ತಥಾ, ಧೂಮಾಯತಿ| ತಥಾ, ಮೃದುಃ-ಅಕಠಿನಃ, ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರದೂಯತೇ-ಉಪತಪ್ಯತೇ ಚ|

Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಽಙ್ಗಸದನಂ ಸ್ವಾಪಃ ಶ್ವಯಥುಗೌರವಮ್| ನಿದ್ರೋತ್ಕ್ಲೇಶಾರುಚಿಶ್ವಾಸಕಾಸಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾ||೧೮|| ಉದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಶುಕ್ಲರಾಜೀತತಂ ಮಹತ್| ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಠಿನಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್||೧೯||

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಽಙ್ಗಸಾದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥೋದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ-ನಿಶ್ಚಲಮ್, ತಥಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ-ಕೋಮಲಸ್ಪರ್ಶಮ್, ತಥಾ ಶುಕ್ಲರಾಜೀಭಿಸ್ತತಂ-ವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ತಥಾ ಬೃಹತ್, ತಥಾ ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಠಿನಂ ಚ ತಥಾ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಮ್, ತಥಾ ಗುರು, ತಥಾ ಸ್ಥಿರಂ-ನ ತು ಚಲಮ್|

Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22

ಅಧುನಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ - - - - ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸ್ತ್ರೀದತ್ತೈಶ್ಚ ರಜೋಮಲೈಃ| ಗರದೂಷೀವಿಷಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಸರಕ್ತಾಃ ಸಞ್ಚಿತಾ ಮಲಾಃ||೨೦|| ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕುರ್ವಾಣಾಃ ಶೋಷಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಾನ್ವಿತಮ್| ಕುರ್ಯುಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಮುದರಂ ಶೀಘ್ರಪಾಕಂ ಸುದಾರುಣಮ್||೨೧|| ಬಾಧತೇ ತಚ್ಚ ಸುತರಾಂ ಶೀತವಾತಾಭ್ರದರ್ಶನೇ| |೨೨|

ಸ೦-ಮಲಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಸರಕ್ತಾಃ ಸಞ್ಚಿತಾಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ-ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣಂ, ತಥಾ ಶೋಷಾದಿಯುತಂ, ತಥಾ ಶೀಘ್ರಪಾಕಂ, ತಥಾ ಸುದಾರುಣಮುದರಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ಸಞ್ಚಿತಾಃ ? ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನೈಃ-ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾದಿಭೋಜನೈಃ, ತೈಸ್ತೈಃ-ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ, ತಥಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ದತ್ತೈ ರಜೋಮಲೈಃ-ಕಾರ್ಮಣಾಪರಪರ್ಯಾಯೈರ್ವಶೀಕರಣೈಃ, ತಥಾ ಗರೇಣ ದೂಷೀವಿಷಾದ್ಯೈಶ್ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿರುದ್ಧಾಭ್ಯವಹಾರಾದೇರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಅನೇನಾಸ್ಯ ಹೇತುವಿಶೇಷಕಥನಮ್| ಕೀದೃಶಾ ದೋಷಾಃ ? ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯ, ವಿಕುರ್ವಾಣಾಃ-ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಯಾತಾಃ| ತಚ್ಚ-ಜಠರಂ, ಸುತರಾಂ ಶೀತವಾತಾಭ್ರದರ್ಶನೇ ಬಾಧತೇ| ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಕಥಿತಮ್|

Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26

ಪ್ಲೀಹೋದರಾದೀನ್ಯಧುನಾ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅತ್ಯಾಶಿತಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ಯಾನಯಾನಾದಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ||೨೨|| ಅತಿವ್ಯವಾಯಕರ್ಮಾಧ್ವವಮನವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶನೈಃ| ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಿತಃ ಪ್ಲೀಹಾಚ್ಯುತಃ ಸ್ಥಾನಾದ್ವಿವರ್ದ್ಧತೇ||೨೩|| ಶೋಣಿತಂ ವಾ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ವಿವೃದ್ಧಂ ತಂ ವಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್| ಸೋಽಷ್ಠೀಲೇವಾತಿಕಠಿನಃ ಪ್ರಾಕ್ ತತಃ ಕೂರ್ಮಪೃಷ್ಠವತ್||೨೪|| ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ದ್ಧಮಾನಶ್ಚ ಕುಕ್ಷಾವುದರಮಾವಹೇತ್| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಾಧ್ಮಾನರುಗ್ಜ್ವರೈಃ||೨೫|| ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮೂರ್ಚ್ಛಾಛರ್ದೀಭಿರ್ದಾಹಮೋಹೈಶ್ಚ ಸಂಯುತಮ್| ಅರುಣಾಭಂ ವಿವರ್ಣಂ ವಾ ನೀಲಹಾರಿದ್ರರಾಜಿಮತ್||೨೬||

ಸ೦-ಅತಿತೃಪ್ತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಯಾನಗಮನಾದಿಚೇಷ್ಟಿತೈರ್ಯಃ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ತಸ್ಮಾತ್, ತಥಾಽತಿವ್ಯವಾಯಾದಿಭಿಃ ಕರ್ಶನೈಃ ಪ್ಲೀಹಾ ಸ್ಥಾನಾತ್-ಸ್ವಾಶಯಾತ್, ಚ್ಯುತೋ ವಿವರ್ಧತೇ-ವಿಶೇಷೇಣ ವೃದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಪ್ಲೀಹಾ ? ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಿತಃ| ಅಥವಾ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ಧಾತುಭ್ಯಃ ಶೋಣಿತಂ ವಿವೃದ್ಧಂ-ವೃದ್ಧಿಹೇತುಭಿರಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಅನನ್ತರಂ ತಂ-ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಮಚ್ಯುತಂ ವಾ, ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ಧಯೇತ್-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದಾಧಿಕ್ಯಂ ಜನಯೇತ್| ಸಃ-ಪ್ಲೀಹಾ, ಅಷ್ಠೀಲೇವಾತಿಕಠಿನಃ ಪ್ರಾಗ್ಭೂತ್ವಾ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠಾಕೃತಿಃ ಕ್ರಮೇಣ-ನ ಸಹಸೈವ, ವರ್ಧಮಾನಃ-ಆಧಿಕ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್, ಕುಕ್ಷೌ-ಸ್ವೀಯೇ ಸ್ಥಾನೇ, ಉದರಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಶ್ವಾಸಾದಿಭಿರ್ದಾಹಮೋಹಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಸಂಯುತಮ್| ತಥಾ, ಅರುಣಾಭಂ-ಅರುಣವರ್ಣಮ್, ಅಥವಾ ವಿವರ್ಣಂ-ಅನಿಶ್ಚಿತವರ್ಣಮ್, ತಥಾ ನೀಲಹಾರಿದ್ರರಾಜಿಮತ್ ಏವಂವಿಧಾ ರಾಜಯೋ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್|

Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27

ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ| ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಮಲಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್||೨೭||

ಸ೦-ತತ್ರ-ಪ್ಲೀಹೋದರೇ, ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಾನ್ಮಲಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಕ್ರಮೇಣೋದಾವರ್ತಾದಿನಾ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರೋದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ವಾತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ ಪಿತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈಃ ಕಫಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28

ಅಥ ಯಕೃಲ್ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಪ್ಲೀಹವದ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವಾತ್ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಕೃದಪಿ ಚ್ಯುತಮ್| |೨೮|

ಸ೦-ಯಥಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಪ್ಲೀಹಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಚ್ಚ್ಯುತೋ ವಿವರ್ಧತೇ-ವಿವೃದ್ಧೋ ಭೂತ್ವಾಽನನ್ತರಮುದರಮಾವಹೇತ್, ತದ್ವದ್ಯಕೃದಪಿ ದಕ್ಷಿಣಾತ್ ಪಾರ್ಶ್ವಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಸದ್ವರ್ಧತೇ-ವೃದ್ಧಂ ಸದುದರಂ ಕುರುತೇ| ಅಥವಾ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ವಹೇತುತೋ ವಿವೃದ್ಧಂ ಯಕೃದ್ವಿವರ್ಧಯೇತ್, ತಚ್ಚ ವಿವೃದ್ಧಮುದರಮಾವಹೇತ್| ಇತಿ ಪ್ಲೀಹೋದರಯಕೃದುದರಯೋಃ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್|

Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32

ಅಥ ಬದ್ಧೋದರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಪಕ್ಷ್ಮವಾಲೈಃ ಸಹಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ||೨೮|| ದುರ್ನಾಮಭಿರುದಾವತೈರನ್ಯೈರ್ವಾಽನ್ತ್ರೋಪಲೋಪಿಭಿಃ| ವರ್ಚಃಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ರುದ್ಧ್ವಾ ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೨೯|| ಅಪಾನೋ ಜಠರಂ ತೇನ ಸ್ಯುರ್ದಾಹಜ್ವರತೃಟ್ಕ್ಷವಾಃ| ಕಾಸಶ್ವಾಸೋರುಸದನಂ ಶಿರೋಹೃನ್ನಾಭಿಪಾಯುರುಕ್||೩೦|| ಮಲಸಙ್ಗೋಽರುಚಿಶ್ಚ್ಛರ್ದಿರುದರಂ ಮೂಢಮಾರುತಮ್| ಸ್ಥಿರಂ ನೀಲಾರುಣಸಿರಾರಾಜಿನದ್ಧಮರಾಜಿ ವಾ||೩೧|| ನಾಭೇರುಪರಿ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ಗೋಪುಚ್ಛಾಕೃತಿ ಜಾಯತೇ| |೩೨|

ಸ೦-ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಚ ವಾಲಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷ್ಮವಾಲಾಃ, ತೈರನ್ನೇನ ಸಹ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ ಸತ್ಯಪಾನೋ ವಾಯುರ್ವಿಗುಣಃ-ಕುಪಿತೋ, ಜಠರಂ ಕರೋತಿ| ಬದ್ಧಮಯನಂ-ದ್ವಾರಂ ಪುರೀಷಾನಿಲವಾಹಿ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಂವಿಧೇ ಗುದೇ| ತಥಾ ದುರ್ನಾಮಭಿರ್ಗುದೇ ಬದ್ಧಾಯನೇ, ತಥೋದಾವರ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ, ತಥಾಽನ್ಯೈರ್ವಾಽನ್ತ್ರೋಪಲೇಪಿಭಿಃ-ಉಪದೇಹಿಭಿರ್ದಧ್ಯೋದನಮಾಶೋಮಾದಿಭಿಃ, ಗುದೇ ಬದ್ಧಾಯನೇ, ಅಪಾನೋ ಜಠರಂ ಕರೋತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ವರ್ಚಃಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ರುದ್ಧ್ವಾ-ಆವೃತ್ಯ, ತದ್ಬದ್ಧೋದರಮುಚ್ಯತೇ| ತೇನ-ಬದ್ಧೋದರೇಣ, ದಾಹಜ್ವರತೃಟ್ಕ್ಷವಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಕಾಸಶ್ವಾಸಾವೂರುಸದನಂ ಶಿರೋಹುನ್ನಾಭಿಪಾಯುರುಕ್ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಮಲಾನಾಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ, ಸಙ್ಗಃ-ಅಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಅರುಚಿಸ್ತಥಾ ಛರ್ದಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥೋದರಂ ಮೂಢಮಾರುತಂ ಭವೇತ್| ಮೂಢೋ-ಬಹಿರನಿಃಸರಣರೂಪೋ, ಮಾರುತೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್| ಮೂಢಮಾರುತತ್ವಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ಪುನರ್ಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಸ್ಥಿರಂ-ಅಚಲಮ್| ತಥಾ, ನೀಲಾರುಣಸಿರಾರಾಜಿಭಿರ್ನದ್ಧಂ-ವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಅಥವಾಽರಾಜಿ ಸ್ಯಾತ್| ತಚ್ಚೋದರಂ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭೇರುಪರಿಷ್ಟಾದ್ಗೋಪುಚ್ಛಾಕೃತಿ ಜಾಯತೇ| ಯಥಾಯಥೋರ್ಧ್ವಂ ತಥಾತಥಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನಾಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್|

Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36

ಅಧುನಾ ಛಿದ್ರೋದರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಶಲ್ಯೈಃ ಸಾನ್ನೈಶ್ಚದ್ಭುಕ್ತೈರತ್ಯಶನೇನ ವಾ||೩೨|| ಭಿದ್ಯತೇ ಪಚ್ಯತೇ ವಾಽನ್ತ್ರಂ ತಚ್ಛಿದ್ರೈಶ್ಚ ಸ್ರವನ್ಬಹಿಃ| ಆಮ ಏವ ಗುದಾದೇತಿ ತತೋಽಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸವಿಡ್ರಸಃ||೩೩|| ತುಲ್ಯಃ ಕುಣಪಗನ್ಧೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಪೀತಲೋಹಿತಃ| ಶೇಷಶ್ಚಾಪೂರ್ಯ ಜಠರಂ ಜಠರಂ ಘೋರಮಾವಹೇತ್||೩೪|| ವರ್ದ್ಧಯೇತ್ತದಧೋ ನಾಭೇರಾಶು ಚೈತಿ ಜಲಾತ್ಮತಾಮ್| ಉದ್ರಿಕ್ತದೋಷರೂಪಂ ಚ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಚ ಶ್ವಾಸತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ||೩೫|| ಛಿದ್ರೋದರಮಿದಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಪರಿಸ್ರಾವೀತಿ ಚಾಪರೇ| |೩೬|

ಸ೦-ಅಸ್ಥಿತೃಣಕಣ್ಟಕಪಾಷಾಣಧಾತುಶೃಙ್ಗದಾರ್ವಾದಿಶಲ್ಯೈಃ ಸಾನ್ನೈಃ-ಸಹಭೋಜನೇನ ಭುಕ್ತೈಃ| ಅಥವಾ, ಅತ್ಯಶನೇನ-ಅತಿಮಾತ್ರಭೋಜನೇನ, ಯದಾಽನ್ತ್ರಂ ಭಿದ್ಯತೇ-ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅಥವಾ ಪಚ್ಯತೇ-ಪಾಕಂ ಯಾತಿ| ತಚ್ಛಿದ್ರೈಶ್ಚ-ಅನ್ತ್ರಚ್ಛಿದ್ರೈರ್ಭೇದೋತ್ಪನ್ನೈಃ, ಪಾಕತೋ ವಾ, ಬಹಿರಾಮ ಏವ-ಅಪರಿಪಕ್ವ ಏವ, ಸವಿಡ್ರಸಃ ಸ್ರವನ್ನಲ್ಪಾಲ್ಪಮೇವ ಗುದಾದೇತಿ-ಆಯಾತಿ| ತುಲ್ಯಃ-ಸದೃಶಃ, ಕುಣಪಗನ್ಧೇನ-ಶವಗನ್ಧೇನ| ತಥಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ, ಪೀತಲೋಹಿತಶ್ಚ ವರ್ಣೇನ| ಶೇಷಶ್ಚ ರಸೋ-ಯೋ ಗುದಾನ್ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಸ ಜಠರಮಾಪೂರ್ಯ-ಪೂರಯಿತ್ವಾ, ಘೋರಂ-ಕಷ್ಟತರಂ, ಜಠರಾಖ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತತ್-ಉದರಂ, ಅಧೋ ನಾಭೇರ್ವರ್ಧಯೇತ್-ವೃದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ವರ್ಧಿಶ್ಚುರಾದಿಃ| ತಥಾ, ಆಶು-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಜಲಾತ್ಮತಾಂ-ಜಲೋದರತ್ವಮೇತಿ, ಉದ್ರಿಕ್ತದೋಷರೂಪಂ ಚ| ಉದ್ರಿಕ್ತಂ-ಅಧಿಕಂ, ದೋಷಾಣಾಂ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ, ರೂಪಂ-ಆಕೃತಿಃ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸತೃಡ್ಭ್ರಮೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಮಿದಮುದರಂ ಛಿದ್ರೋದರಂ ಪ್ರಾಹುರಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಅಪರೇ ತ್ವಾಚಾರ್ಯಾಃ ಪರಿಸ್ರಾವೀತ್ಯಾಹುಃ|

Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40

ಅಥೋದಕೋದರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ - - - - | ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ನೇಹಪಾನಾದೇಃ ಸಹಸಾಽಽಮಾಮ್ಬುಪಾಯಿನಃ||೩೬|| ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾತಿಕೃಶಸ್ಯ ವಾ| ರುದ್ಧ್ವಾಽಮ್ಬುಮಾರ್ಗಾನನಿಲಃ ಕಫಶ್ಚ ಜಲಮೂರ್ಛಿತಃ||೩೭|| ವರ್ಧಯೇತಾಂ ತದೇವಾಮ್ಬು ತತ್ಸ್ಥಾನಾದುದರಾಶ್ರಿತೌ| ತತಃ ಸ್ಯಾದುದರಂ ತೃಷ್ಣಾಗುದಸ್ರುತಿರುಜಾನ್ವಿತಮ್||೩೮|| ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರುಚಿಯುತಂ ನಾನಾವರ್ಣಸಿರಾತತಮ್| ತೋಯಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭವೇಪಥು||೩೯|| ದಕೋದರಂ ಮಹತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ಥಿರಮಾವೃತ್ತನಾಭಿ ತತ್| |೪೦|

ಸ೦-ಪ್ರವೃತ್ತಂ-ಆರಬ್ಧಂ, ಸ್ನೇಹಪಾನಾದಿ ಯೇನ ಸ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ನೇಹಪಾನಾದಿಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ವಮನಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ತಥಾಭೂತಸ್ಯ ಸಹಸಾಽಽಮಾಮ್ಬುಪಾಯಿನಃ-ಸಹಸೈವಾಪಕ್ವಪಾನೀಯಪಸ್ಯ, ತಥಾ ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ-ನಷ್ಟವಹ್ನೇಃ, ತಥಾ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ-ವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತತಯಾ ಧಾತ್ವಪಚಯವತಃ, ತಥಾಽತಿಕೃಶಸ್ಯ-ಅನಶನಾದಿನಾ ಕ್ಷೀಣಮೇದೋಮಾಂಸಸ್ಯ, ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯಾತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದಮ್ಬುಮಾರ್ಗಾನ್-ತೋಯವಾಹಿನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ರುದ್ಧ್ವಾಽನಿಲಃ ಕಫಶ್ಚ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಜಲಮೂರ್ಛಿತಃ-ತೋಯಮಿಶ್ರಿತಃ| ತಾವುಭೌ ವಾತಕಫೌ ಜಲಮೂರ್ಛಿತಾವುದರಾಶ್ರಿತೌ ತದೇವಾಮ್ಬು ತತ್ಸ್ಥಾನಾತ್-ಉದಕಸ್ಥಾನಾತ್ ಕ್ಲೇಮತೋ, ವರ್ದ್ಧಯೇತಾಮ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಉದರಂ ಸ್ಯಾತ್| ತೃಷ್ಣಾದಿಯುತಂ, ತಥಾ ಕಾಸಾದಿಯುತಂ, ತಥಾ ನಾನಾವರ್ಣಾಭಿಃ-ಅನೇಕವರ್ಣಾಭಿಃ ಸಿರಾಭಿಃ, ತತಂ-ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ತೋಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷೋಭಃ-ಸಂರಮ್ಭಃ ಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭಃ, ವೇಪಥುಃ-ಕಮ್ಪಃ, ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭಶ್ಚ ವೇಪಥುಶ್ಚ ತ ಏವಮ್, ತೋಯೇನ ಪೂರ್ಣಾ ತೋಯಪೂರ್ಣಾ, ಸಾ ಚಾಸೌ ದೃತಿಶ್ಚ ತೋಯಪೂರ್ಣದೃತಿಃ, ತೋಯಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್ ಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭವೇಪಥವೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನುದರೇ ತತ್ತೋಯಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭವೇಪಥು, ದಕೋದರಂ-ಜಲೋದರಂ, ಸ್ಯಾತ್| ತಚ್ಚ ಮಹತ್-ಅನ್ಯೇಭ್ಯ ಉದರೇಭ್ಯೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್, ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ತಥಾ ಸ್ಥಿರಂ-ಅಚಲಮ್, ಆವೃತ್ತನಾಭಿ ತತ್, ಆಸಮನ್ತಾದ್ವೃತ್ತಾ-ವರ್ತುಲಾ, ನಾಭಿರ್ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್|

Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44

ಅಧುನಾ ಜಠರೇಽಪ್ಯವಸಾನೇ ಯಥಾ ಜಲಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾಽಽಹ - - - - | ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಸರ್ವೇಷು ದೋಷಾಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನತಶ್ಚ್ಯುತಾಃ||೪೦|| ಪಾಕಾದ್ದ್ರವಾ ದ್ರವೀಕುರ್ಯುಃ ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನ್ಯಪಿ| ಸ್ವದೇಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಸ್ರೋತಃಸು ವಿಹತಸ್ತಿರ್ಯಗಾಸ್ಥಿತಃ||೪೧|| ತದೇವೋದಕಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯ ಪಿಚ್ಛಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ಭವೇತ್| ಗುರೂದರಂ ಸ್ಥಿರಂ ವೃತ್ತಮಾಹತಂ ಚ ನ ಶಬ್ದವತ್||೪೨|| ಮೃದು ವ್ಯಪೇತರಾಜೀಕಂ ನಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಚ ಸರ್ಪತಿ| ತದನೂದಕಜನ್ಮಾಸ್ಮಿನ್ಕುಕ್ಷಿವೃದ್ಧಿಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್||೪೩|| ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಮುದಕಜಠರೋಕ್ತಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| |೪೪|

ಸ೦-ಉಪೇಕ್ಷಯಾ-ಅಚಿಕಿತ್ಸನಾತ್, ಸರ್ವೇಷೂದರೇಷು, ದೋಷಾಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ, ಸ್ವಸ್ಥಾನತಃ-ಆತ್ಮೀಯಾತ್ ಸ್ಥಾನಾತ್, ಚ್ಯುತಾಃ-ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ಗತಾಃ, ತಥಾ ಪಾಕಾದ್ಧೇತೋಸ್ತೇ ದೋಷಾ ದ್ರವಾ ಅಧಿಕಂ ದ್ರವೀಕುರ್ಯುಃ ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನ್ಯಪಿ| ಅನ್ಧಯಶ್ಚ ಸ್ರೋತೋಮುಖಾನಿ ಚ ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನಿ-ದ್ವಾರಾಣಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಯಂ ದೋಷಾ ದ್ರವತ್ವಂ ಗತಾಃ, ಯಾವತ್ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನ್ಯಪಿ ದ್ರವೀಕುರ್ಯುಃ, ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಸ್ರೋತಃಸು ಸಂವೃತೇಷು ವಿಹತೋ-ನಿರುದ್ಧಃ, ತಿರ್ಯಗಾಸ್ಥಿತಃ-ತಿರ್ಯಕ್ ಪ್ರವೃತ್ತಶ್ಚ, ತದೇವೋದಕಂ ಪ್ರಾಕ್ ಕುಕ್ಷೌ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯ-ವೃದ್ಧಿಂ ಗಮಯಿತ್ವಾ, ಪಿಚ್ಛಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತದಾ ಭವೇದ್ಗುರೂದರಂ ಸ್ಥಿರಂ-ಅಚಲಂ, ವೃತ್ತಂ-ವರ್ತುಲಂ, ಚ| ತಥಾಽಽಹತಂ ಚ ಪಾಣ್ಯಾದಿನಾ ನ ಶಬ್ದವತ್-ನಶಬ್ದಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾ ಮೃದು-ಅಕಠಿನಮ್, ತಥಾ ವ್ಯಪೇತಾ ರಾಜ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ತದ್ವ್ಯಪೇತರಾಜೀಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ನಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಸತ್ ಸರ್ಪತಿ-ಪ್ರಸಾರಿ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತದನು-ತತೋಽನನ್ತರಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್-ಉದರಾಖ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ, ಉದಕಜನ್ಮ-ಜಲಸಮ್ಭವಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಅಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಕುಕ್ಷಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಂ-ಸಿರಾಣಾಮದರ್ಶನಮ್| ಕಿಮೇತದೇವ ಲಕ್ಷಣಮ್? ನೇತ್ಯಾಹ-ಉದಕಜಠರೋಕ್ತಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಯದಧುನೈವೋಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಮ್, ಯಾವಜ್ಜಲೋದರೋಕ್ತಂ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45

ಇದಾನೀಮುದರಾಣಾಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಾವಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ವೇದಯತಿ - - - - | ವಾತಪಿತ್ತಕಫಪ್ಲೀಹಸನ್ನಿಪಾತೋದಕೋದರಮ್||೪೪|| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್ ಪಕ್ಷಾತ್ಪರಂ ಪ್ರಾಯೋಽಪರೇ ಹತಃ| ಸರ್ವಂ ಚ ಜಾತಸಲಿಲಂ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಮ್||೪೫||

ಸ೦-ವಾತಾದ್ಯುದ್ಭವಮುದರಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ತೇನ ವಾತೋದರಾತ್ ಪಿತ್ತೋದರಾತ್ ಪಿತ್ತೋದರಂ ಯಾವದುದಕೋದರಮತ್ಯರ್ಥಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್, ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಸ೦-ಪಾಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯೇ ದ್ವೇ ಅಪರೇ-ಬದ್ಧಕ್ಷತೋದರೇ, ತೇ ಪ್ರಾಯಃ ಪಕ್ಷಾತ್ಪರಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಹತೋ-ಮಾರಯತಃ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್-ಕದಾಚಿನ್ನಿಯತಾಯುಷ್ಯುತ್ಪನ್ನೇ ನೈವ ಮಾರಯತಃ| ಸ೦-ಕಿಲೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಸರ್ವೇಷೂದರೇಷ್ವನ್ತೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವಂ ಚ ಜಠರಂ ಜಾತೋದಕಂ ಯದ್ವಾತಾದಿಸಮುತ್ಥಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮುಕ್ತಂ ತದಪಿ ಹನ್ತ್ಯೇವ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮನುವರ್ತನೀಯಮ್| ಕದಾಚಿಜ್ಜಾತೋದಕಮಪಿ ನ ಮಾರಯತಿ, ಅಪಿ ತು ಯಾಪಯತ್ಯೇವ| ತಥಾ, ರಿಷ್ಟೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಂ-ರಿಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಂ "ಜಠರಂ ಹನ್ತಿ ದುರ್ಬಲಮ್| ಶೂನಾಕ್ಷಂ ಕುಟಿಲೋಪಸ್ಥಂ" (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫|೯೦) ಇತ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ, ತದಪಿ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12

ಜನ್ಮನೈವೋದರಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಮತಮ್| ಬಲಿನಸ್ತದಜಾತಾಮ್ಬು ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಂ ನವೋತ್ಥಿತಮ್||೪೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಉದರನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||

ಸ೦-ಜನ್ಮನೈವ-ಜಾತ್ಯೈವ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ, ಉದರಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಮತಮ್, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದುದರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೇವ ಭವತಿ, ನ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಮ್| ಅತ ಏವಾಹ-ಬಲಿನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಿನೋ-ಬಲವತಃ, ತದುದರಮುತ್ಥಿತಂ ನವಂ ಸತ್ ಅಜಾತೋದಕಂ ಸತ್, ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಉದರನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೨||