Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1
ತಸ್ಮಾದತೋಽನನ್ತರಮುದರನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತ ಉದರನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ|
(ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|
ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ತು|
ಅಜೀರ್ಣಾನ್ಮಲಿನೈಶ್ಚಾನ್ನೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್||೧||
View original
तस्मादतोऽनन्तरमुदरनिदानमुच्यते इत्याह - - - - अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु|
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्||१||
Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3
ಅಧುನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಮಾಹ - - - - ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ಧಾತವೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ವಾಹಿನೀರಮ್ಬುವಾಹಿನೀಃ|
ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಪಾನಾನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಕುರ್ಯಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾಃ||೨||
ಆಧ್ಮಾಪ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಮುದರಮ್|
|೩|
View original
अधुना सम्प्राप्तिविशेषमाह - - - - ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः|
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्यस्त्वङ्मांससन्धिगाः||२||
आध्माप्य कुक्षिमुदरम्|
|३|
Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3
ಅಷ್ಟಧಾ ತಚ್ಚ ಭಿದ್ಯತೇ|
ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹಬದ್ಧಕ್ಷತೋದಕೈಃ||೩||
View original
अष्टधा तच्च भिद्यते|
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः||३||
Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5
ತೇನಾರ್ತಾಃ ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಶೂನಪಾದಕರೋದರಾಃ|
ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಾಬಲಾಹಾರಾಃ ಕೃಶಾಃ ಪ್ರಧ್ಮಾತಕುಕ್ಷಯಃ||೪||
ಸ್ಯುಃ ಪ್ರೇತರೂಪಾಃ ಪುರುಷಾಃ|
|೫|
View original
तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः|
नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः||४||
स्युः प्रेतरूपाः पुरुषाः|
|५|
Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8
ಭಾವಿನಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|
ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋಽನ್ನಂ ಚಿರಾತ್ಸರ್ವಂ ಸವಿದಾಹಂ ಚ ಪಚ್ಯತೇ||೫||
ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಸೌಹಿತ್ಯಂ ಸಹತೇ ನ ಚ|
ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಲತಃ ಶಶ್ವಚ್ಛ್ವಸಿತ್ಯಲ್ಪೇಽಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತೇ||೬||
ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಶೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೋಫಶ್ಚ ಪಾದಯೋಃ|
ರುಗ್ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ತತತಾ ಲಘ್ವಲ್ಪಾಭೋಜನೈರಪಿ||೭||
ರಾಜೀಜನ್ಮ ವಲೀನಾಶೋ ಜಠರೇ|
|೮|
View original
भाविनस्तस्य लक्षणम्|
क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते||५||
जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च|
क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते||६||
वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः|
रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि||७||
राजीजन्म वलीनाशो जठरे|
|८|
Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ಜಠರೇಷು ತು|
ಸರ್ವೇಷು ತನ್ದ್ರಾ ಸದನಂ ಮಲಸಙ್ಗೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೮||
ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಮನ್ತೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವಃ|
|೯|
View original
जठरेषु तु|
सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता||८||
दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः|
|९|
Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12
ಅತೋಯಮದುರಂ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - |
ಸರ್ವಂ ತ್ವತೋಯಮರುಣಮಶೋಫಂ ನಾತಿಭಾರಿಕಮ್||೯||
ಗವಾಕ್ಷಿತಂ ಸಿರಾಜಾಲೈಃ ಸದಾ ಗುಡಗುಡಾಯತೇ|
ನಾಭಿಮನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ||೧೦||
ಮಾರುತೋ ಹೃತ್ಕಟೀನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಃ|
ಸಶಬ್ದೋ ನಿಶ್ಚರೇದ್ವಾಯುರ್ವಿಡ್ಬದ್ಧಾ ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಕಮ್||೧೧||
ನಾತಿಮನ್ದೋಽನಲೋ ಲೌಲ್ಪಂ ನ ಚ ಸ್ಯಾದ್ವಿರಸಂ ಮುಖಮ್|
|೧೨|
View original
अतोयमदुरं किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - |
सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्||९||
गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते|
नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति||१०||
मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः|
सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रमल्पकम्||११||
नातिमन्दोऽनलो लौल्पं न च स्याद्विरसं मुखम्|
|१२|
Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15
|
ತತ್ರ ವಾತೋದರೇ ಶೋಫಃ ಪಾಣಿಪಾನ್ಮುಷ್ಕಕುಕ್ಷಿಷು||೧೨||
ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರಕಟೀಪೃಷ್ಠರುಕ್ ಪರ್ವಭೇದನಮ್|
ಶುಷ್ಕಕಾಸೋಽಙ್ಗಮರ್ದೋಽಧೋಗುರುತಾ ಮಲಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೧೩||
ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಮಕಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಹ್ಲಾಸವತ್|
ಸತೋದಭೇದಮುದರಂ ತನುಕೃಷ್ಣಸಿರಾತತಮ್||೧೪||
ಆಧ್ಮಾತದೃತಿವಚ್ಛಬ್ದಮಾಹತಂ ಪ್ರಕರೋತಿ ಚ|
ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರ ಸರುಕ್ಶಬ್ದೋ ವಿಚರೇತ್ಸರ್ವತೋಗತಿಃ||೧೫||
View original
|
तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु||१२||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्|
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः||१३||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्लासवत्|
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्||१४||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च|
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः||१५||
Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹಸ್ತೃಟ್ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ|
ಭ್ರಮೋಽತಿಸಾರಃ ಪೀತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಾವುದರಂ ಹರಿತ್||೧೬||
ಪೀತತಾಮ್ರಸಿರಾನದ್ಧಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಸೋಶ್ಮ ದಹ್ಯತೇ|
ಧೂಮಾಯತಿ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಂ ಪ್ರದೂಯತೇ||೧೭||
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता|
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्||१६||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोश्म दह्यते|
धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते||१७||
Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಽಙ್ಗಸದನಂ ಸ್ವಾಪಃ ಶ್ವಯಥುಗೌರವಮ್|
ನಿದ್ರೋತ್ಕ್ಲೇಶಾರುಚಿಶ್ವಾಸಕಾಸಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾ||೧೮||
ಉದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಶುಕ್ಲರಾಜೀತತಂ ಮಹತ್|
ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಠಿನಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್||೧೯||
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्|
निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता||१८||
उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत्|
चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्||१९||
Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22
ಅಧುನಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ - - - - ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸ್ತ್ರೀದತ್ತೈಶ್ಚ ರಜೋಮಲೈಃ|
ಗರದೂಷೀವಿಷಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಸರಕ್ತಾಃ ಸಞ್ಚಿತಾ ಮಲಾಃ||೨೦||
ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕುರ್ವಾಣಾಃ ಶೋಷಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಾನ್ವಿತಮ್|
ಕುರ್ಯುಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಮುದರಂ ಶೀಘ್ರಪಾಕಂ ಸುದಾರುಣಮ್||೨೧||
ಬಾಧತೇ ತಚ್ಚ ಸುತರಾಂ ಶೀತವಾತಾಭ್ರದರ್ಶನೇ|
|೨೨|
View original
अधुना सन्निपातोदरं लक्षयितुमाह - - - - त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः|
गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः||२०||
कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्च्छाभ्रमान्वितम्|
कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्||२१||
बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने|
|२२|
Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26
ಪ್ಲೀಹೋದರಾದೀನ್ಯಧುನಾ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - |
ಅತ್ಯಾಶಿತಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದ್ಯಾನಯಾನಾದಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ||೨೨||
ಅತಿವ್ಯವಾಯಕರ್ಮಾಧ್ವವಮನವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶನೈಃ|
ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಿತಃ ಪ್ಲೀಹಾಚ್ಯುತಃ ಸ್ಥಾನಾದ್ವಿವರ್ದ್ಧತೇ||೨೩||
ಶೋಣಿತಂ ವಾ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ವಿವೃದ್ಧಂ ತಂ ವಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್|
ಸೋಽಷ್ಠೀಲೇವಾತಿಕಠಿನಃ ಪ್ರಾಕ್ ತತಃ ಕೂರ್ಮಪೃಷ್ಠವತ್||೨೪||
ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ದ್ಧಮಾನಶ್ಚ ಕುಕ್ಷಾವುದರಮಾವಹೇತ್|
ಶ್ವಾಸಕಾಸಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಾಧ್ಮಾನರುಗ್ಜ್ವರೈಃ||೨೫||
ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮೂರ್ಚ್ಛಾಛರ್ದೀಭಿರ್ದಾಹಮೋಹೈಶ್ಚ ಸಂಯುತಮ್|
ಅರುಣಾಭಂ ವಿವರ್ಣಂ ವಾ ನೀಲಹಾರಿದ್ರರಾಜಿಮತ್||೨೬||
View original
प्लीहोदरादीन्यधुना लक्षयति - - - - |
अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः||२२||
अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः|
वामपार्श्वाश्रितः प्लीहाच्युतः स्थानाद्विवर्द्धते||२३||
शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्|
सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक् ततः कूर्मपृष्ठवत्||२४||
क्रमेण वर्द्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्|
श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः||२५||
पाण्डुत्वमूर्च्छाछर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्|
अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्||२६||
Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27
ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ|
ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಮಲಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್||೨೭||
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः|
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्||२७||
Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28
ಅಥ ಯಕೃಲ್ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಪ್ಲೀಹವದ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವಾತ್ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಕೃದಪಿ ಚ್ಯುತಮ್|
|೨೮|
View original
अथ यकृल्लक्षयति - - - - प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्|
|२८|
Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32
ಅಥ ಬದ್ಧೋದರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - |
ಪಕ್ಷ್ಮವಾಲೈಃ ಸಹಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ||೨೮||
ದುರ್ನಾಮಭಿರುದಾವತೈರನ್ಯೈರ್ವಾಽನ್ತ್ರೋಪಲೋಪಿಭಿಃ|
ವರ್ಚಃಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ರುದ್ಧ್ವಾ ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೨೯||
ಅಪಾನೋ ಜಠರಂ ತೇನ ಸ್ಯುರ್ದಾಹಜ್ವರತೃಟ್ಕ್ಷವಾಃ|
ಕಾಸಶ್ವಾಸೋರುಸದನಂ ಶಿರೋಹೃನ್ನಾಭಿಪಾಯುರುಕ್||೩೦||
ಮಲಸಙ್ಗೋಽರುಚಿಶ್ಚ್ಛರ್ದಿರುದರಂ ಮೂಢಮಾರುತಮ್|
ಸ್ಥಿರಂ ನೀಲಾರುಣಸಿರಾರಾಜಿನದ್ಧಮರಾಜಿ ವಾ||೩೧||
ನಾಭೇರುಪರಿ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ಗೋಪುಚ್ಛಾಕೃತಿ ಜಾಯತೇ|
|೩೨|
View original
अथ बद्धोदरं लक्षयति - - - - |
पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे||२८||
दुर्नामभिरुदावतैरन्यैर्वाऽन्त्रोपलोपिभिः|
वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा करोति कुपितोऽनिलः||२९||
अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः|
कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्||३०||
मलसङ्गोऽरुचिश्च्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्|
स्थिरं नीलारुणसिराराजिनद्धमराजि वा||३१||
नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते|
|३२|
Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36
ಅಧುನಾ ಛಿದ್ರೋದರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - |
ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಶಲ್ಯೈಃ ಸಾನ್ನೈಶ್ಚದ್ಭುಕ್ತೈರತ್ಯಶನೇನ ವಾ||೩೨||
ಭಿದ್ಯತೇ ಪಚ್ಯತೇ ವಾಽನ್ತ್ರಂ ತಚ್ಛಿದ್ರೈಶ್ಚ ಸ್ರವನ್ಬಹಿಃ|
ಆಮ ಏವ ಗುದಾದೇತಿ ತತೋಽಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸವಿಡ್ರಸಃ||೩೩||
ತುಲ್ಯಃ ಕುಣಪಗನ್ಧೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಪೀತಲೋಹಿತಃ|
ಶೇಷಶ್ಚಾಪೂರ್ಯ ಜಠರಂ ಜಠರಂ ಘೋರಮಾವಹೇತ್||೩೪||
ವರ್ದ್ಧಯೇತ್ತದಧೋ ನಾಭೇರಾಶು ಚೈತಿ ಜಲಾತ್ಮತಾಮ್|
ಉದ್ರಿಕ್ತದೋಷರೂಪಂ ಚ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಚ ಶ್ವಾಸತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ||೩೫||
ಛಿದ್ರೋದರಮಿದಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಪರಿಸ್ರಾವೀತಿ ಚಾಪರೇ|
|೩೬|
View original
अधुना छिद्रोदरं लक्षयति - - - - |
अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्चद्भुक्तैरत्यशनेन वा||३२||
भिद्यते पच्यते वाऽन्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन्बहिः|
आम एव गुदादेति ततोऽल्पाल्पं सविड्रसः||३३||
तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः|
शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्||३४||
वर्द्धयेत्तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्|
उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृड्भ्रमैः||३५||
छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे|
|३६|
Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40
ಅಥೋದಕೋದರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ - - - - |
ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ನೇಹಪಾನಾದೇಃ ಸಹಸಾಽಽಮಾಮ್ಬುಪಾಯಿನಃ||೩೬||
ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾತಿಕೃಶಸ್ಯ ವಾ|
ರುದ್ಧ್ವಾಽಮ್ಬುಮಾರ್ಗಾನನಿಲಃ ಕಫಶ್ಚ ಜಲಮೂರ್ಛಿತಃ||೩೭||
ವರ್ಧಯೇತಾಂ ತದೇವಾಮ್ಬು ತತ್ಸ್ಥಾನಾದುದರಾಶ್ರಿತೌ|
ತತಃ ಸ್ಯಾದುದರಂ ತೃಷ್ಣಾಗುದಸ್ರುತಿರುಜಾನ್ವಿತಮ್||೩೮||
ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರುಚಿಯುತಂ ನಾನಾವರ್ಣಸಿರಾತತಮ್|
ತೋಯಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೋಭವೇಪಥು||೩೯||
ದಕೋದರಂ ಮಹತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ಥಿರಮಾವೃತ್ತನಾಭಿ ತತ್|
|೪೦|
View original
अथोदकोदरदर्शनार्थमाह - - - - |
प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसाऽऽमाम्बुपायिनः||३६||
अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा|
रुद्ध्वाऽम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्छितः||३७||
वर्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ|
ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्||३८||
कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम्|
तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु||३९||
दकोदरं महत्स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्|
|४०|
Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44
ಅಧುನಾ ಜಠರೇಽಪ್ಯವಸಾನೇ ಯಥಾ ಜಲಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾಽಽಹ - - - - |
ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಸರ್ವೇಷು ದೋಷಾಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನತಶ್ಚ್ಯುತಾಃ||೪೦||
ಪಾಕಾದ್ದ್ರವಾ ದ್ರವೀಕುರ್ಯುಃ ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನ್ಯಪಿ|
ಸ್ವದೇಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಸ್ರೋತಃಸು ವಿಹತಸ್ತಿರ್ಯಗಾಸ್ಥಿತಃ||೪೧||
ತದೇವೋದಕಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯ ಪಿಚ್ಛಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ಭವೇತ್|
ಗುರೂದರಂ ಸ್ಥಿರಂ ವೃತ್ತಮಾಹತಂ ಚ ನ ಶಬ್ದವತ್||೪೨||
ಮೃದು ವ್ಯಪೇತರಾಜೀಕಂ ನಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಚ ಸರ್ಪತಿ|
ತದನೂದಕಜನ್ಮಾಸ್ಮಿನ್ಕುಕ್ಷಿವೃದ್ಧಿಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್||೪೩||
ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಮುದಕಜಠರೋಕ್ತಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್|
|೪೪|
View original
अधुना जठरेऽप्यवसाने यथा जलसम्भवः स्यात्तथाऽऽह - - - - |
उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः||४०||
पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि|
स्वदेश्च बाह्यस्रोतःसु विहतस्तिर्यगास्थितः||४१||
तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्|
गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्||४२||
मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति|
तदनूदकजन्मास्मिन्कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्||४३||
सिरान्तर्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्|
|४४|
Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45
ಇದಾನೀಮುದರಾಣಾಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಾವಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ವೇದಯತಿ - - - - |
ವಾತಪಿತ್ತಕಫಪ್ಲೀಹಸನ್ನಿಪಾತೋದಕೋದರಮ್||೪೪||
ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್ ಪಕ್ಷಾತ್ಪರಂ ಪ್ರಾಯೋಽಪರೇ ಹತಃ|
ಸರ್ವಂ ಚ ಜಾತಸಲಿಲಂ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಮ್||೪೫||
View original
इदानीमुदराणां सुखसाध्यत्वाभावात् कृच्छ्रसाध्यासाध्यत्वे वेदयति - - - - |
वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्||४४||
कृच्छ्रं यथोत्तरम् पक्षात्परं प्रायोऽपरे हतः|
सर्वं च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्||४५||
Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12
ಜನ್ಮನೈವೋದರಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಮತಮ್|
ಬಲಿನಸ್ತದಜಾತಾಮ್ಬು ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಂ ನವೋತ್ಥಿತಮ್||೪೬||
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಉದರನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्|
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||४६||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने उदरनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||