12. udaranidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథోదరనిదానమారభ్యతే| యతోఽనంతరేఽధ్యాయ ఆనాహలక్షణముక్తం| ఉదరం చ కుక్షిమానహ్య దోషాః కుర్వతే|

Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1

తస్మాదతోఽనంతరముదరనిదానముచ్యతే ఇత్యాహ - - - - అథాత ఉదరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| రోగాః సర్వేఽపి మందేఽగ్నౌ సుతరాముదరాణి తు| అజీర్ణాన్మలినైశ్చాన్నైర్జాయంతే మలసంచయాత్||1||

స0-సర్వేఽపి-జ్వరాతీసారాదయో, రోగా మందేఽగ్నౌ సతి జాయంతే, అతిశయేన పునరుదరాణి| అన్యేభ్యశ్చోదరహేతుభ్యో మందాగ్నిత్వం ప్రధానముదరాణాం కారణమితి మందేగ్నావిత్యనేన ప్రాగుద్దిష్టేన ద్యోతయతి| అజీర్ణాదిత్యాది| చతుర్విధాదజీర్ణాత్-ఆమవిష్టబ్ధవిదగ్ధరసశేషాఖ్యాత్, తథా మలినైశ్చాన్నైః-పూతిపర్యుషితసంకీర్ణాదిలక్షణైః, తథా మలసంచయాత్-చిరకాలసంభృతాద్దోషాణాం ప్రచయాత్, ఉదరాణి జాయంతే|

Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3

అధునా సంప్రాప్తివిశేషమాహ - - - - ఊర్ధ్వాధో ధాతవో రుద్ధ్వా వాహినీరంబువాహినీః| ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య కుర్యస్త్వఙ్మాంససంధిగాః||2|| ఆధ్మాప్య కుక్షిముదరం| |3|

స0-అంబువాహినీర్వాహినీః-జలవాహినీ స్రోతాంసి, ఊర్ధ్వాధో రుద్ధ్వా ధాతవో-వాతాదయః, ఉదరం కుర్యుః| కీదృశాః ? త్వక్ చ మాంసం చ త్వఙ్మాంసే, తయోః సంధిః-అంతరం, తత్ర గచ్ఛంతీతి త్వఙ్మాంససంధిగాః, తత్రస్థా ఇత్యర్థః| కిం కృత్వా ? కుక్షిమాధ్మాప్య-ఆనహ్య| తథా, ప్రాణశ్చాగ్నిశ్చాపానశ్చ తాన్ ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్యదూషయిత్వా| ప్రకృత్యా మందోఽగ్నిః పునర్వాతాదిభిః సందూషితో జఠరం కరోతీత్యర్థః|

Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3

అష్టధా తచ్చ భిద్యతే| పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ ప్లీహబద్ధక్షతోదకైః||3||

స0-తచ్చ-ఉదరం, అష్టధా స్యాత్| పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తకఫైస్త్రయః, సమస్తైః-సన్నిపాతేన చైకః, ప్లీహోదరం బద్ధోదరం క్షతోదరం జలోదరమితి [ చ చత్వారః, ఏవమష్టౌ ]| వాతాదికృతాన్యపి ప్లీహాద్యుదరాణి ప్లీహాదినిమిత్తసంజ్ఞయోక్తాని| యథా, వృద్ధ్యాఖ్యో రోగః| సంజ్ఞావిశేషశ్చ చికిత్సావిశేషప్రతిపత్త్యర్థః|

Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5

తేనార్తాః శుష్కతాల్వోష్ఠాః శూనపాదకరోదరాః| నష్టచేష్టాబలాహారాః కృశాః ప్రధ్మాతకుక్షయః||4|| స్యుః ప్రేతరూపాః పురుషాః| |5|

స0-తేన-ఉదరేణ, ఆర్తాః-పీడితాః పురుషాః, శుష్కతాల్వోష్ఠాః శూనపాదాదయో నష్టచేష్టాదికాః కృశాదయశ్చ స్యుః|

Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8

భావినస్తస్య లక్షణం| క్షున్నాశోఽన్నం చిరాత్సర్వం సవిదాహం చ పచ్యతే||5|| జీర్ణాజీర్ణం న జానాతి సౌహిత్యం సహతే న చ| క్షీయతే బలతః శశ్వచ్ఛ్వసిత్యల్పేఽపి చేష్టితే||6|| వృద్ధిర్విశోఽప్రవృత్తిశ్చ కించిచ్ఛోఫశ్చ పాదయోః| రుగ్బస్తిసంధౌ తతతా లఘ్వల్పాభోజనైరపి||7|| రాజీజన్మ వలీనాశో జఠరే| |8|

స0-తస్య భావినో-భవిష్యతో, లక్షణం క్షున్నాశాదికం స్యాత్| తథా, బస్తిసంధౌ రుక్-శూలం| తథా, లగుభోజనైరల్పభోజనైరభోజనైరపి చ బస్తిసంధౌ తతతా-విస్తీర్ణతా, ఆధ్మాతతేత్యర్థః| తథా, రాజీనాం జన్మ-సంభవో, వలీనాం చ నాశో జఠరే స్యాత్|

Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

జఠరేషు తు| సర్వేషు తంద్రా సదనం మలసంగోఽల్పవహ్నితా||8|| దాహః శ్వయథురాధ్మానమంతే సలిలసంభవః| |9|

స0-జఠరేషు-జఠరాఖ్యేషు, సర్వేషు తు రోగేషు తంద్రా-ఆలస్యం, తథా సదనం దేహస్య భవతి| తథా, మలస్య సంగః-పురీషస్యాప్రవృత్తిః| తథా, అల్పాగ్నిత్వం| తథా, దాహః శ్వయథురాధ్మానం చ| అంతే-అవసానే, సలిలసంభవః|

Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

అతోయమదురం కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | సర్వం త్వతోయమరుణమశోఫం నాతిభారికం||9|| గవాక్షితం సిరాజాలైః సదా గుడగుడాయతే| నాభిమంత్రం చ విష్టభ్య వేగం కృత్వా ప్రణశ్యతి||10|| మారుతో హృత్కటీనాభిపాయువంక్షణవేదనాః| సశబ్దో నిశ్చరేద్వాయుర్విడ్బద్ధా మూత్రమల్పకం||11|| నాతిమందోఽనలో లౌల్పం న చ స్యాద్విరసం ముఖం| |12|

స0-సర్వముదరమతోయం-జలోదరతామప్రాప్తం, వర్ణతోఽరుణం, తథాఽశోఫం-శోఫేనానాక్రాంతం, తథా నాతిభారికం-నాతిశయేన గురు, తథా సిరాజాలైః-సిరాసమూహైర్జాలాకృతిభిః, గవాక్షితం-నిరంతరమాక్రాంతం, సదా-సర్వకాలం, గుడగుడాయతే-గుడగుడ ఈదృశమవ్యక్తం శబ్దమాచరతి| తథా, మారుతో నాభిం విష్టభ్య-స్తబ్ధతాం నీత్వా, తథాఽంత్రం చ విష్టభ్య, వేగం కృత్వా-హృత్కటీనాభిపాయువంక్షణవేదనా ఇత్యేవంరూపమాత్మీయం సంరంభం ప్రదర్శ్యానంతరం, ప్రణశ్యతి| తథా, సశబ్దో వాయురంతర్నిశ్చరేత్-నిర్యాతి| తథా విడ్బద్ధా, తథా మూత్రమతిశయేనాల్పం స్యాత్| తథా కించిన్మందోఽగ్నిః, తథా లౌల్యం-గృద్ధిః, న చ విరసం ముఖం స్యాత్| యత్ర తదతోయసంభవం వేద్యం| అస్మాచ్చ విపరీతలక్షణం సామర్థ్యాత్ సతోయం|

Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

| తత్ర వాతోదరే శోఫః పాణిపాన్ముష్కకుక్షిషు||12|| కుక్షిపార్శ్వోదరకటీపృష్ఠరుక్ పర్వభేదనం| శుష్కకాసోఽంగమర్దోఽధోగురుతా మలసంగ్రహః||13|| శ్యావారుణత్వగాదిత్వమకస్మాద్వృద్ధిహ్లాసవత్| సతోదభేదముదరం తనుకృష్ణసిరాతతం||14|| ఆధ్మాతదృతివచ్ఛబ్దమాహతం ప్రకరోతి చ| వాయుశ్చాత్ర సరుక్శబ్దో విచరేత్సర్వతోగతిః||15||

స0-తత్ర-తేషూదరేషు మధ్యే, వాతోదరే శోఫః పాణ్యాదిషు, తథా కుక్ష్యాదిషు రుక్ పర్వభేదనం తథా శుష్కకాసాదయః స్యుః| అకస్మాత్-నిమిత్తం వినా, ఉదరం వృద్ధిహ్రాసయుతం స్యాత్, తథా సతోదభేదం, తథా తనుకృష్ణసిరాభిస్తతం-వ్యాప్తం, ఆహతం చ తదుదరమాధ్మాతభస్త్రేవ శబ్దం కరోతి| అత్ర చ-వాతోదరే, వాయుః సరుక్శబ్దః సర్వతోగతిశ్చ సన్ విచరేత్-భ్రమతి|

Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

పిత్తోదరే జ్వరో మూర్చ్ఛా దాహస్తృట్ కటుకాస్యతా| భ్రమోఽతిసారః పీతత్వం త్వగాదావుదరం హరిత్||16|| పీతతామ్రసిరానద్ధం సస్వేదం సోశ్మ దహ్యతే| ధూమాయతి మృదుస్పర్శం క్షిప్రపాకం ప్రదూయతే||17||

స0-పిత్తోదరే జ్వరాదయః స్యుః| తథా, త్వగాదౌ పీతత్వం భవతి| జఠరం హరితవర్ణం తథా పీతతామ్రాభిః సిరాభిర్నద్ధం-యుక్తం, సస్వేదం శోష్మ చ స్యాత్, దహ్యతే-తప్యతే చ| తథా, ధూమాయతి| తథా, మృదుః-అకఠినః, స్పర్శో యస్య తదేవం| తథా, క్షిప్రపాకం స్యాత్| ప్రదూయతే-ఉపతప్యతే చ|

Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

శ్లేష్మోదరేఽంగసదనం స్వాపః శ్వయథుగౌరవం| నిద్రోత్క్లేశారుచిశ్వాసకాసశుక్లత్వగాదితా||18|| ఉదరం స్తిమితం శ్లక్ష్ణం శుక్లరాజీతతం మహత్| చిరాభివృద్ధి కఠినం శీతస్పర్శం గురు స్థిరం||19||

స0-శ్లేష్మోదరేఽంగసాదాదయః స్యుః| తథోదరం స్తిమితం-నిశ్చలం, తథా శ్లక్ష్ణం-కోమలస్పర్శం, తథా శుక్లరాజీభిస్తతం-వ్యాప్తం, తథా బృహత్, తథా చిరాభివృద్ధి కఠినం చ తథా శీతస్పర్శం, తథా గురు, తథా స్థిరం-న తు చలం|

Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22

అధునా సన్నిపాతోదరం లక్షయితుమాహ - - - - త్రిదోషకోపనైస్తైస్తైః స్త్రీదత్తైశ్చ రజోమలైః| గరదూషీవిషాద్యైశ్చ సరక్తాః సంచితా మలాః||20|| కోష్ఠం ప్రాప్య వికుర్వాణాః శోషమూర్చ్ఛాభ్రమాన్వితం| కుర్యుస్త్రిలింగముదరం శీఘ్రపాకం సుదారుణం||21|| బాధతే తచ్చ సుతరాం శీతవాతాభ్రదర్శనే| |22|

స0-మలాః-వాతాదయః, సరక్తాః సంచితాస్త్రిలింగం-త్రిదోషలక్షణం, తథా శోషాదియుతం, తథా శీఘ్రపాకం, తథా సుదారుణముదరం కుర్యుః| కింభూతైః సంచితాః ? త్రిదోషకోపనైః-సంకీర్ణాదిభోజనైః, తైస్తైః-సర్వరోగనిదానోక్తైః, తథా స్త్రియా దత్తై రజోమలైః-కార్మణాపరపర్యాయైర్వశీకరణైః, తథా గరేణ దూషీవిషాద్యైశ్చ| ఆదిశబ్దేన విరుద్ధాభ్యవహారాదేర్గ్రహణం| అనేనాస్య హేతువిశేషకథనం| కీదృశా దోషాః ? కోష్ఠం ప్రాప్య-ఆశ్రిత్య, వికుర్వాణాః-విక్రియాం యాతాః| తచ్చ-జఠరం, సుతరాం శీతవాతాభ్రదర్శనే బాధతే| ఇత్యనేనాస్య విశేషలక్షణం కథితం|

Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26

ప్లీహోదరాదీన్యధునా లక్షయతి - - - - | అత్యాశితస్య సంక్షోభాద్యానయానాదిచేష్టితైః||22|| అతివ్యవాయకర్మాధ్వవమనవ్యాధికర్శనైః| వామపార్శ్వాశ్రితః ప్లీహాచ్యుతః స్థానాద్వివర్ద్ధతే||23|| శోణితం వా రసాదిభ్యో వివృద్ధం తం వివర్ద్ధయేత్| సోఽష్ఠీలేవాతికఠినః ప్రాక్ తతః కూర్మపృష్ఠవత్||24|| క్రమేణ వర్ద్ధమానశ్చ కుక్షావుదరమావహేత్| శ్వాసకాసపిపాసాస్యవైరస్యాధ్మానరుగ్జ్వరైః||25|| పాండుత్వమూర్చ్ఛాఛర్దీభిర్దాహమోహైశ్చ సంయుతం| అరుణాభం వివర్ణం వా నీలహారిద్రరాజిమత్||26||

స0-అతితృప్తస్య నరస్య యానగమనాదిచేష్టితైర్యః సంక్షోభస్తస్మాత్, తథాఽతివ్యవాయాదిభిః కర్శనైః ప్లీహా స్థానాత్-స్వాశయాత్, చ్యుతో వివర్ధతే-విశేషేణ వృద్ధిం గచ్ఛతి| కింభూతః ప్లీహా ? వామపార్శ్వాశ్రితః| అథవా రసాదిభ్యో ధాతుభ్యః శోణితం వివృద్ధం-వృద్ధిహేతుభిరధికం కృత్వా వృద్ధిం ప్రాప్తం, అనంతరం తం-ప్లీహానం స్వస్థానాచ్చ్యుతమచ్యుతం వా, విశేషేణ వర్ధయేత్-స్వప్రమాణాదాధిక్యం జనయేత్| సః-ప్లీహా, అష్ఠీలేవాతికఠినః ప్రాగ్భూత్వా, తతః-అనంతరం, కచ్ఛపపృష్ఠాకృతిః క్రమేణ-న సహసైవ, వర్ధమానః-ఆధిక్యం గచ్ఛన్, కుక్షౌ-స్వీయే స్థానే, ఉదరం విదధ్యాత్| కీదృశం ? శ్వాసాదిభిర్దాహమోహపర్యంతైః సంయుతం| తథా, అరుణాభం-అరుణవర్ణం, అథవా వివర్ణం-అనిశ్చితవర్ణం, తథా నీలహారిద్రరాజిమత్ ఏవంవిధా రాజయో విద్యంతే యస్మింస్తదేవం|

Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27

ఉదావర్తరుజానాహైర్మోహతృడ్దహనజ్వరైః| గౌరవారుచికాఠిన్యైర్విద్యాత్తత్ర మలాన్ క్రమాత్||27||

స0-తత్ర-ప్లీహోదరే, పృథగ్లక్షణలక్షితాన్మలాన్-వాతాదీన్, క్రమేణోదావర్తాదినా విద్యాత్| తత్రోదావర్తరుజానాహైర్వాతం విద్యాత్| మోహతృడ్దహనజ్వరైః పిత్తం విద్యాత్| గౌరవారుచికాఠిన్యైః కఫం విద్యాత్|

Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28

అథ యకృల్లక్షయతి - - - - ప్లీహవద్దక్షిణాత్పార్శ్వాత్ కుర్యాద్యకృదపి చ్యుతం| |28|

స0-యథా పూర్వోక్తైర్హేతుభిః ప్లీహా వామపార్శ్వాచ్చ్యుతో వివర్ధతే-వివృద్ధో భూత్వాఽనంతరముదరమావహేత్, తద్వద్యకృదపి దక్షిణాత్ పార్శ్వాచ్చ్యుతం సద్వర్ధతే-వృద్ధం సదుదరం కురుతే| అథవా శోణితం స్వహేతుతో వివృద్ధం యకృద్వివర్ధయేత్, తచ్చ వివృద్ధముదరమావహేత్| ఇతి ప్లీహోదరయకృదుదరయోః సాదృశ్యం|

Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32

అథ బద్ధోదరం లక్షయతి - - - - | పక్ష్మవాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే||28|| దుర్నామభిరుదావతైరన్యైర్వాఽంత్రోపలోపిభిః| వర్చఃపిత్తకఫాన్ రుద్ధ్వా కరోతి కుపితోఽనిలః||29|| అపానో జఠరం తేన స్యుర్దాహజ్వరతృట్క్షవాః| కాసశ్వాసోరుసదనం శిరోహృన్నాభిపాయురుక్||30|| మలసంగోఽరుచిశ్చ్ఛర్దిరుదరం మూఢమారుతం| స్థిరం నీలారుణసిరారాజినద్ధమరాజి వా||31|| నాభేరుపరి చ ప్రాయో గోపుచ్ఛాకృతి జాయతే| |32|

స0-పక్ష్మాణి చ వాలాశ్చ పక్ష్మవాలాః, తైరన్నేన సహ భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే సత్యపానో వాయుర్విగుణః-కుపితో, జఠరం కరోతి| బద్ధమయనం-ద్వారం పురీషానిలవాహి, యస్య తదేవంవిధే గుదే| తథా దుర్నామభిర్గుదే బద్ధాయనే, తథోదావర్తైర్బద్ధాయనే, తథాఽన్యైర్వాఽంత్రోపలేపిభిః-ఉపదేహిభిర్దధ్యోదనమాశోమాదిభిః, గుదే బద్ధాయనే, అపానో జఠరం కరోతి| కిం కృత్వా ? వర్చఃపిత్తకఫాన్ రుద్ధ్వా-ఆవృత్య, తద్బద్ధోదరముచ్యతే| తేన-బద్ధోదరేణ, దాహజ్వరతృట్క్షవాః స్యుః| తథా, కాసశ్వాసావూరుసదనం శిరోహున్నాభిపాయురుక్ స్యాత్| తథా, మలానాం-మూత్రపురీషాదీనాం, సంగః-అప్రవర్తనం| అరుచిస్తథా ఛర్దిః స్యాత్| తథోదరం మూఢమారుతం భవేత్| మూఢో-బహిరనిఃసరణరూపో, మారుతో యస్మింస్తదేవం| మూఢమారుతత్వస్య సామాన్యలక్షణేనైవ గృహీతత్వాత్పునర్గ్రహణమతిశయార్థం| తథా, స్థిరం-అచలం| తథా, నీలారుణసిరారాజిభిర్నద్ధం-వ్యాప్తం, అథవాఽరాజి స్యాత్| తచ్చోదరం ప్రాయో నాభేరుపరిష్టాద్గోపుచ్ఛాకృతి జాయతే| యథాయథోర్ధ్వం తథాతథా సూక్ష్మమిత్యర్థః| అనేనాస్య సంస్థానముక్తం|

Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36

అధునా ఛిద్రోదరం లక్షయతి - - - - | అస్థ్యాదిశల్యైః సాన్నైశ్చద్భుక్తైరత్యశనేన వా||32|| భిద్యతే పచ్యతే వాఽంత్రం తచ్ఛిద్రైశ్చ స్రవంబహిః| ఆమ ఏవ గుదాదేతి తతోఽల్పాల్పం సవిడ్రసః||33|| తుల్యః కుణపగంధేన పిచ్ఛిలః పీతలోహితః| శేషశ్చాపూర్య జఠరం జఠరం ఘోరమావహేత్||34|| వర్ద్ధయేత్తదధో నాభేరాశు చైతి జలాత్మతాం| ఉద్రిక్తదోషరూపం చ వ్యాప్తం చ శ్వాసతృడ్భ్రమైః||35|| ఛిద్రోదరమిదం ప్రాహుః పరిస్రావీతి చాపరే| |36|

స0-అస్థితృణకంటకపాషాణధాతుశృంగదార్వాదిశల్యైః సాన్నైః-సహభోజనేన భుక్తైః| అథవా, అత్యశనేన-అతిమాత్రభోజనేన, యదాఽంత్రం భిద్యతే-సచ్ఛిద్రం సంపద్యతే, అథవా పచ్యతే-పాకం యాతి| తచ్ఛిద్రైశ్చ-అంత్రచ్ఛిద్రైర్భేదోత్పన్నైః, పాకతో వా, బహిరామ ఏవ-అపరిపక్వ ఏవ, సవిడ్రసః స్రవన్నల్పాల్పమేవ గుదాదేతి-ఆయాతి| తుల్యః-సదృశః, కుణపగంధేన-శవగంధేన| తథా పిచ్ఛిలః, పీతలోహితశ్చ వర్ణేన| శేషశ్చ రసో-యో గుదాన్నాగచ్ఛతి, స జఠరమాపూర్య-పూరయిత్వా, ఘోరం-కష్టతరం, జఠరాఖ్యం వ్యాధిం కుర్యాత్| తత్-ఉదరం, అధో నాభేర్వర్ధయేత్-వృద్ధిం గచ్ఛేత్| వర్ధిశ్చురాదిః| తథా, ఆశు-శీఘ్రమేవ, జలాత్మతాం-జలోదరత్వమేతి, ఉద్రిక్తదోషరూపం చ| ఉద్రిక్తం-అధికం, దోషాణాం-వాతపిత్తకఫానాం, రూపం-ఆకృతిః, యస్య తదేవం| తథా, శ్వాసతృడ్భ్రమైర్వ్యాప్తమిదముదరం ఛిద్రోదరం ప్రాహురాచార్యాః| అపరే త్వాచార్యాః పరిస్రావీత్యాహుః|

Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40

అథోదకోదరదర్శనార్థమాహ - - - - | ప్రవృత్తస్నేహపానాదేః సహసాఽఽమాంబుపాయినః||36|| అత్యంబుపానాన్మందాగ్నేః క్షీణస్యాతికృశస్య వా| రుద్ధ్వాఽంబుమార్గాననిలః కఫశ్చ జలమూర్ఛితః||37|| వర్ధయేతాం తదేవాంబు తత్స్థానాదుదరాశ్రితౌ| తతః స్యాదుదరం తృష్ణాగుదస్రుతిరుజాన్వితం||38|| కాసశ్వాసారుచియుతం నానావర్ణసిరాతతం| తోయపూర్ణదృతిస్పర్శశబ్దప్రక్షోభవేపథు||39|| దకోదరం మహత్స్నిగ్ధం స్థిరమావృత్తనాభి తత్| |40|

స0-ప్రవృత్తం-ఆరబ్ధం, స్నేహపానాది యేన స ప్రవృత్తస్నేహపానాదిః| ఆదిగ్రహణాద్వమనాదికం కర్మ పంచవిధం గృహ్యతే| తస్య తథాభూతస్య సహసాఽఽమాంబుపాయినః-సహసైవాపక్వపానీయపస్య, తథా మందాగ్నేః-నష్టవహ్నేః, తథా క్షీణస్య-విశిష్టవ్యాధ్యాక్రాంతతయా ధాత్వపచయవతః, తథాఽతికృశస్య-అనశనాదినా క్షీణమేదోమాంసస్య, ఏవంవిధస్య పురుషస్యాత్యంబుపానాదంబుమార్గాన్-తోయవాహిని స్రోతాంసి, రుద్ధ్వాఽనిలః కఫశ్చ| కింభూతః ? జలమూర్ఛితః-తోయమిశ్రితః| తావుభౌ వాతకఫౌ జలమూర్ఛితావుదరాశ్రితౌ తదేవాంబు తత్స్థానాత్-ఉదకస్థానాత్ క్లేమతో, వర్ద్ధయేతాం| తతః-అనంతరం, ఉదరం స్యాత్| తృష్ణాదియుతం, తథా కాసాదియుతం, తథా నానావర్ణాభిః-అనేకవర్ణాభిః సిరాభిః, తతం-వ్యాప్తం| తోయేత్యాది| శబ్దస్య ప్రక్షోభః-సంరంభః శబ్దప్రక్షోభః, వేపథుః-కంపః, స్పర్శశ్చ శబ్దప్రక్షోభశ్చ వేపథుశ్చ త ఏవం, తోయేన పూర్ణా తోయపూర్ణా, సా చాసౌ దృతిశ్చ తోయపూర్ణదృతిః, తోయపూర్ణదృతివత్ స్పర్శశబ్దప్రక్షోభవేపథవో యస్మిన్నుదరే తత్తోయపూర్ణదృతిస్పర్శశబ్దప్రక్షోభవేపథు, దకోదరం-జలోదరం, స్యాత్| తచ్చ మహత్-అన్యేభ్య ఉదరేభ్యో విస్తీర్ణం, తథా స్నిగ్ధం, తథా స్థిరం-అచలం, ఆవృత్తనాభి తత్, ఆసమంతాద్వృత్తా-వర్తులా, నాభిర్యస్య తదేవం|

Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44

అధునా జఠరేఽప్యవసానే యథా జలసంభవః స్యాత్తథాఽఽహ - - - - | ఉపేక్షయా చ సర్వేషు దోషాః స్వస్థానతశ్చ్యుతాః||40|| పాకాద్ద్రవా ద్రవీకుర్యుః సంధిస్రోతోముఖాన్యపి| స్వదేశ్చ బాహ్యస్రోతఃసు విహతస్తిర్యగాస్థితః||41|| తదేవోదకమాప్యాయ్య పిచ్ఛాం కుర్యాత్తదా భవేత్| గురూదరం స్థిరం వృత్తమాహతం చ న శబ్దవత్||42|| మృదు వ్యపేతరాజీకం నాభ్యాం స్పృష్టం చ సర్పతి| తదనూదకజన్మాస్మింకుక్షివృద్ధిస్తతోఽధికం||43|| సిరాంతర్ధానముదకజఠరోక్తం చ లక్షణం| |44|

స0-ఉపేక్షయా-అచికిత్సనాత్, సర్వేషూదరేషు, దోషాః-వాతపిత్తకఫాః, స్వస్థానతః-ఆత్మీయాత్ స్థానాత్, చ్యుతాః-స్థానాంతరం గతాః, తథా పాకాద్ధేతోస్తే దోషా ద్రవా అధికం ద్రవీకుర్యుః సంధిస్రోతోముఖాన్యపి| అంధయశ్చ స్రోతోముఖాని చ సంధిస్రోతోముఖాని-ద్వారాణి| న కేవలం స్వయం దోషా ద్రవత్వం గతాః, యావత్సంధిస్రోతోముఖాన్యపి ద్రవీకుర్యుః, ఇత్యపిశబ్దార్థః| స్వేదశ్చ బాహ్యస్రోతఃసు సంవృతేషు విహతో-నిరుద్ధః, తిర్యగాస్థితః-తిర్యక్ ప్రవృత్తశ్చ, తదేవోదకం ప్రాక్ కుక్షౌ వృద్ధిం గతమాప్యాయ్య-వృద్ధిం గమయిత్వా, పిచ్ఛాం కుర్యాత్| తదా భవేద్గురూదరం స్థిరం-అచలం, వృత్తం-వర్తులం, చ| తథాఽఽహతం చ పాణ్యాదినా న శబ్దవత్-నశబ్దయుక్తం, తథా మృదు-అకఠినం, తథా వ్యపేతా రాజ్యో యస్మాత్ తద్వ్యపేతరాజీకం స్యాత్| నాభ్యాం చ స్పృష్టం సత్ సర్పతి-ప్రసారి సంపద్యతే| తదను-తతోఽనంతరం, అస్మిన్-ఉదరాఖ్యే వ్యాధౌ, ఉదకజన్మ-జలసంభవః| తతః-అనంతరం, అధికం కృత్వా కుక్షివృద్ధిర్భవేత్| తథా, సిరాంతర్ధానం-సిరాణామదర్శనం| కిమేతదేవ లక్షణం? నేత్యాహ-ఉదకజఠరోక్తం చ లక్షణం| న కేవలం యదధునైవోక్తం లక్షణం, యావజ్జలోదరోక్తం చేతి చశబ్దస్యార్థః|

Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45

ఇదానీముదరాణాం సుఖసాధ్యత్వాభావాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యత్వే వేదయతి - - - - | వాతపిత్తకఫప్లీహసన్నిపాతోదకోదరం||44|| కృచ్ఛ్రం యథోత్తరం పక్షాత్పరం ప్రాయోఽపరే హతః| సర్వం చ జాతసలిలం రిష్టోక్తోపద్రవాన్వితం||45||

స0-వాతాద్యుద్భవముదరం యథోత్తరం కృచ్ఛ్రం| తేన వాతోదరాత్ పిత్తోదరాత్ పిత్తోదరం యావదుదకోదరమత్యర్థం కృచ్ఛ్రం, కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వాత్| స0-పాఠాపేక్షయా యే ద్వే అపరే-బద్ధక్షతోదరే, తే ప్రాయః పక్షాత్పరం-అనంతరం, హతో-మారయతః| ప్రాయోగ్రహణాత్-కదాచిన్నియతాయుష్యుత్పన్నే నైవ మారయతః| స0-కిలోపేక్షయా సర్వేషూదరేష్వంతే సలిలసంభవ ఇత్యుక్తం| సర్వం చ జఠరం జాతోదకం యద్వాతాదిసముత్థం కృచ్ఛ్రముక్తం తదపి హంత్యేవ| అత్రాపి ప్రాయోగ్రహణమనువర్తనీయం| కదాచిజ్జాతోదకమపి న మారయతి, అపి తు యాపయత్యేవ| తథా, రిష్టోక్తోపద్రవాన్వితం-రిష్టాధ్యాయోక్తైరుపద్రవైర్యుక్తం "జఠరం హంతి దుర్బలం| శూనాక్షం కుటిలోపస్థం" (హృ. శా. అ. 5|90) ఇత్యాదిభిశ్చ, తదపి హంతి|

Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12

జన్మనైవోదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం| బలినస్తదజాతాంబు యత్నసాధ్యం నవోత్థితం||46|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ఉదరనిదానం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||

స0-జన్మనైవ-జాత్యైవ స్వభావేనైవ, ఉదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం, వ్యాధిస్వభావాత్| ప్రాయోగ్రహణాత్కించిదుదరం కృచ్ఛ్రమేవ భవతి, న కృచ్ఛ్రతమం| అత ఏవాహ-బలిన ఇత్యాది| బలినో-బలవతః, తదుదరముత్థితం నవం సత్ అజాతోదకం సత్, యత్నసాధ్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ఉదరనిదానం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 12||