Adhikarana udaranidAnAdhyAyaH, udarasya nidAnam (2-1) · Śloka 1
తస్మాదతోఽనంతరముదరనిదానముచ్యతే ఇత్యాహ - - - - అథాత ఉదరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే)|2|
రోగాః సర్వేఽపి మందేఽగ్నౌ సుతరాముదరాణి తు|
అజీర్ణాన్మలినైశ్చాన్నైర్జాయంతే మలసంచయాత్||1||
View original
तस्मादतोऽनन्तरमुदरनिदानमुच्यते इत्याह - - - - अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु|
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्||१||
Adhikarana udarasya samprAptiH (2-3) · Śloka 3
అధునా సంప్రాప్తివిశేషమాహ - - - - ఊర్ధ్వాధో ధాతవో రుద్ధ్వా వాహినీరంబువాహినీః|
ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య కుర్యస్త్వఙ్మాంససంధిగాః||2||
ఆధ్మాప్య కుక్షిముదరం|
|3|
View original
अधुना सम्प्राप्तिविशेषमाह - - - - ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः|
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्यस्त्वङ्मांससन्धिगाः||२||
आध्माप्य कुक्षिमुदरम्|
|३|
Adhikarana udaramaShTavidham (3) · Śloka 3
అష్టధా తచ్చ భిద్యతే|
పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ ప్లీహబద్ధక్షతోదకైః||3||
View original
अष्टधा तच्च भिद्यते|
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः||३||
Adhikarana udarArtAnAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5
తేనార్తాః శుష్కతాల్వోష్ఠాః శూనపాదకరోదరాః|
నష్టచేష్టాబలాహారాః కృశాః ప్రధ్మాతకుక్షయః||4||
స్యుః ప్రేతరూపాః పురుషాః|
|5|
View original
तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः|
नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः||४||
स्युः प्रेतरूपाः पुरुषाः|
|५|
Adhikarana udarasya pUrvarUpam (5-8) · Śloka 8
భావినస్తస్య లక్షణం|
క్షున్నాశోఽన్నం చిరాత్సర్వం సవిదాహం చ పచ్యతే||5||
జీర్ణాజీర్ణం న జానాతి సౌహిత్యం సహతే న చ|
క్షీయతే బలతః శశ్వచ్ఛ్వసిత్యల్పేఽపి చేష్టితే||6||
వృద్ధిర్విశోఽప్రవృత్తిశ్చ కించిచ్ఛోఫశ్చ పాదయోః|
రుగ్బస్తిసంధౌ తతతా లఘ్వల్పాభోజనైరపి||7||
రాజీజన్మ వలీనాశో జఠరే|
|8|
View original
भाविनस्तस्य लक्षणम्|
क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते||५||
जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च|
क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते||६||
वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः|
रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि||७||
राजीजन्म वलीनाशो जठरे|
|८|
Adhikarana udarasya sAmAnyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
జఠరేషు తు|
సర్వేషు తంద్రా సదనం మలసంగోఽల్పవహ్నితా||8||
దాహః శ్వయథురాధ్మానమంతే సలిలసంభవః|
|9|
View original
जठरेषु तु|
सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता||८||
दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः|
|९|
Adhikarana atoyasyodarasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12
అతోయమదురం కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - |
సర్వం త్వతోయమరుణమశోఫం నాతిభారికం||9||
గవాక్షితం సిరాజాలైః సదా గుడగుడాయతే|
నాభిమంత్రం చ విష్టభ్య వేగం కృత్వా ప్రణశ్యతి||10||
మారుతో హృత్కటీనాభిపాయువంక్షణవేదనాః|
సశబ్దో నిశ్చరేద్వాయుర్విడ్బద్ధా మూత్రమల్పకం||11||
నాతిమందోఽనలో లౌల్పం న చ స్యాద్విరసం ముఖం|
|12|
View original
अतोयमदुरं किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - |
सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्||९||
गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते|
नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति||१०||
मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः|
सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रमल्पकम्||११||
नातिमन्दोऽनलो लौल्पं न च स्याद्विरसं मुखम्|
|१२|
Adhikarana vAtodarasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15
|
తత్ర వాతోదరే శోఫః పాణిపాన్ముష్కకుక్షిషు||12||
కుక్షిపార్శ్వోదరకటీపృష్ఠరుక్ పర్వభేదనం|
శుష్కకాసోఽంగమర్దోఽధోగురుతా మలసంగ్రహః||13||
శ్యావారుణత్వగాదిత్వమకస్మాద్వృద్ధిహ్లాసవత్|
సతోదభేదముదరం తనుకృష్ణసిరాతతం||14||
ఆధ్మాతదృతివచ్ఛబ్దమాహతం ప్రకరోతి చ|
వాయుశ్చాత్ర సరుక్శబ్దో విచరేత్సర్వతోగతిః||15||
View original
|
तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु||१२||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्|
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः||१३||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्लासवत्|
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्||१४||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च|
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः||१५||
Adhikarana pittodarasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
పిత్తోదరే జ్వరో మూర్చ్ఛా దాహస్తృట్ కటుకాస్యతా|
భ్రమోఽతిసారః పీతత్వం త్వగాదావుదరం హరిత్||16||
పీతతామ్రసిరానద్ధం సస్వేదం సోశ్మ దహ్యతే|
ధూమాయతి మృదుస్పర్శం క్షిప్రపాకం ప్రదూయతే||17||
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता|
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्||१६||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोश्म दह्यते|
धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते||१७||
Adhikarana kaphodarasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
శ్లేష్మోదరేఽంగసదనం స్వాపః శ్వయథుగౌరవం|
నిద్రోత్క్లేశారుచిశ్వాసకాసశుక్లత్వగాదితా||18||
ఉదరం స్తిమితం శ్లక్ష్ణం శుక్లరాజీతతం మహత్|
చిరాభివృద్ధి కఠినం శీతస్పర్శం గురు స్థిరం||19||
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्|
निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता||१८||
उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत्|
चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्||१९||
Adhikarana sannipAtodarasya lakShaNam (20-22) · Śloka 22
అధునా సన్నిపాతోదరం లక్షయితుమాహ - - - - త్రిదోషకోపనైస్తైస్తైః స్త్రీదత్తైశ్చ రజోమలైః|
గరదూషీవిషాద్యైశ్చ సరక్తాః సంచితా మలాః||20||
కోష్ఠం ప్రాప్య వికుర్వాణాః శోషమూర్చ్ఛాభ్రమాన్వితం|
కుర్యుస్త్రిలింగముదరం శీఘ్రపాకం సుదారుణం||21||
బాధతే తచ్చ సుతరాం శీతవాతాభ్రదర్శనే|
|22|
View original
अधुना सन्निपातोदरं लक्षयितुमाह - - - - त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः|
गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः||२०||
कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्च्छाभ्रमान्वितम्|
कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्||२१||
बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने|
|२२|
Adhikarana plIhodarasya lakShaNam (22-26) · Śloka 26
ప్లీహోదరాదీన్యధునా లక్షయతి - - - - |
అత్యాశితస్య సంక్షోభాద్యానయానాదిచేష్టితైః||22||
అతివ్యవాయకర్మాధ్వవమనవ్యాధికర్శనైః|
వామపార్శ్వాశ్రితః ప్లీహాచ్యుతః స్థానాద్వివర్ద్ధతే||23||
శోణితం వా రసాదిభ్యో వివృద్ధం తం వివర్ద్ధయేత్|
సోఽష్ఠీలేవాతికఠినః ప్రాక్ తతః కూర్మపృష్ఠవత్||24||
క్రమేణ వర్ద్ధమానశ్చ కుక్షావుదరమావహేత్|
శ్వాసకాసపిపాసాస్యవైరస్యాధ్మానరుగ్జ్వరైః||25||
పాండుత్వమూర్చ్ఛాఛర్దీభిర్దాహమోహైశ్చ సంయుతం|
అరుణాభం వివర్ణం వా నీలహారిద్రరాజిమత్||26||
View original
प्लीहोदरादीन्यधुना लक्षयति - - - - |
अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः||२२||
अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः|
वामपार्श्वाश्रितः प्लीहाच्युतः स्थानाद्विवर्द्धते||२३||
शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्|
सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक् ततः कूर्मपृष्ठवत्||२४||
क्रमेण वर्द्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्|
श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः||२५||
पाण्डुत्वमूर्च्छाछर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्|
अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्||२६||
Adhikarana plIhodare doShAnubandhaH (27) · Śloka 27
ఉదావర్తరుజానాహైర్మోహతృడ్దహనజ్వరైః|
గౌరవారుచికాఠిన్యైర్విద్యాత్తత్ర మలాన్ క్రమాత్||27||
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः|
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्||२७||
Adhikarana yakRududarasya lakShaNam (28) · Śloka 28
అథ యకృల్లక్షయతి - - - - ప్లీహవద్దక్షిణాత్పార్శ్వాత్ కుర్యాద్యకృదపి చ్యుతం|
|28|
View original
अथ यकृल्लक्षयति - - - - प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्|
|२८|
Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (28-32) · Śloka 32
అథ బద్ధోదరం లక్షయతి - - - - |
పక్ష్మవాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే||28||
దుర్నామభిరుదావతైరన్యైర్వాఽంత్రోపలోపిభిః|
వర్చఃపిత్తకఫాన్ రుద్ధ్వా కరోతి కుపితోఽనిలః||29||
అపానో జఠరం తేన స్యుర్దాహజ్వరతృట్క్షవాః|
కాసశ్వాసోరుసదనం శిరోహృన్నాభిపాయురుక్||30||
మలసంగోఽరుచిశ్చ్ఛర్దిరుదరం మూఢమారుతం|
స్థిరం నీలారుణసిరారాజినద్ధమరాజి వా||31||
నాభేరుపరి చ ప్రాయో గోపుచ్ఛాకృతి జాయతే|
|32|
View original
अथ बद्धोदरं लक्षयति - - - - |
पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे||२८||
दुर्नामभिरुदावतैरन्यैर्वाऽन्त्रोपलोपिभिः|
वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा करोति कुपितोऽनिलः||२९||
अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः|
कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्||३०||
मलसङ्गोऽरुचिश्च्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्|
स्थिरं नीलारुणसिराराजिनद्धमराजि वा||३१||
नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते|
|३२|
Adhikarana chidrodarasya lakShaNam (32-36) · Śloka 36
అధునా ఛిద్రోదరం లక్షయతి - - - - |
అస్థ్యాదిశల్యైః సాన్నైశ్చద్భుక్తైరత్యశనేన వా||32||
భిద్యతే పచ్యతే వాఽంత్రం తచ్ఛిద్రైశ్చ స్రవంబహిః|
ఆమ ఏవ గుదాదేతి తతోఽల్పాల్పం సవిడ్రసః||33||
తుల్యః కుణపగంధేన పిచ్ఛిలః పీతలోహితః|
శేషశ్చాపూర్య జఠరం జఠరం ఘోరమావహేత్||34||
వర్ద్ధయేత్తదధో నాభేరాశు చైతి జలాత్మతాం|
ఉద్రిక్తదోషరూపం చ వ్యాప్తం చ శ్వాసతృడ్భ్రమైః||35||
ఛిద్రోదరమిదం ప్రాహుః పరిస్రావీతి చాపరే|
|36|
View original
अधुना छिद्रोदरं लक्षयति - - - - |
अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्चद्भुक्तैरत्यशनेन वा||३२||
भिद्यते पच्यते वाऽन्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन्बहिः|
आम एव गुदादेति ततोऽल्पाल्पं सविड्रसः||३३||
तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः|
शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्||३४||
वर्द्धयेत्तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्|
उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृड्भ्रमैः||३५||
छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे|
|३६|
Adhikarana udakodarasya lakShaNam (36-40) · Śloka 40
అథోదకోదరదర్శనార్థమాహ - - - - |
ప్రవృత్తస్నేహపానాదేః సహసాఽఽమాంబుపాయినః||36||
అత్యంబుపానాన్మందాగ్నేః క్షీణస్యాతికృశస్య వా|
రుద్ధ్వాఽంబుమార్గాననిలః కఫశ్చ జలమూర్ఛితః||37||
వర్ధయేతాం తదేవాంబు తత్స్థానాదుదరాశ్రితౌ|
తతః స్యాదుదరం తృష్ణాగుదస్రుతిరుజాన్వితం||38||
కాసశ్వాసారుచియుతం నానావర్ణసిరాతతం|
తోయపూర్ణదృతిస్పర్శశబ్దప్రక్షోభవేపథు||39||
దకోదరం మహత్స్నిగ్ధం స్థిరమావృత్తనాభి తత్|
|40|
View original
अथोदकोदरदर्शनार्थमाह - - - - |
प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसाऽऽमाम्बुपायिनः||३६||
अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा|
रुद्ध्वाऽम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्छितः||३७||
वर्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ|
ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्||३८||
कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम्|
तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु||३९||
दकोदरं महत्स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्|
|४०|
Adhikarana upekShayA sarveShUdareShu jalasaMbhave saMprAptirlakShaNaM ca (40-44) · Śloka 44
అధునా జఠరేఽప్యవసానే యథా జలసంభవః స్యాత్తథాఽఽహ - - - - |
ఉపేక్షయా చ సర్వేషు దోషాః స్వస్థానతశ్చ్యుతాః||40||
పాకాద్ద్రవా ద్రవీకుర్యుః సంధిస్రోతోముఖాన్యపి|
స్వదేశ్చ బాహ్యస్రోతఃసు విహతస్తిర్యగాస్థితః||41||
తదేవోదకమాప్యాయ్య పిచ్ఛాం కుర్యాత్తదా భవేత్|
గురూదరం స్థిరం వృత్తమాహతం చ న శబ్దవత్||42||
మృదు వ్యపేతరాజీకం నాభ్యాం స్పృష్టం చ సర్పతి|
తదనూదకజన్మాస్మింకుక్షివృద్ధిస్తతోఽధికం||43||
సిరాంతర్ధానముదకజఠరోక్తం చ లక్షణం|
|44|
View original
अधुना जठरेऽप्यवसाने यथा जलसम्भवः स्यात्तथाऽऽह - - - - |
उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः||४०||
पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि|
स्वदेश्च बाह्यस्रोतःसु विहतस्तिर्यगास्थितः||४१||
तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्|
गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्||४२||
मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति|
तदनूदकजन्मास्मिन्कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्||४३||
सिरान्तर्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्|
|४४|
Adhikarana udarANAM kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (44-45) · Śloka 45
ఇదానీముదరాణాం సుఖసాధ్యత్వాభావాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యత్వే వేదయతి - - - - |
వాతపిత్తకఫప్లీహసన్నిపాతోదకోదరం||44||
కృచ్ఛ్రం యథోత్తరం పక్షాత్పరం ప్రాయోఽపరే హతః|
సర్వం చ జాతసలిలం రిష్టోక్తోపద్రవాన్వితం||45||
View original
इदानीमुदराणां सुखसाध्यत्वाभावात् कृच्छ्रसाध्यासाध्यत्वे वेदयति - - - - |
वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्||४४||
कृच्छ्रं यथोत्तरम् पक्षात्परं प्रायोऽपरे हतः|
सर्वं च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्||४५||
Adhikarana udarasya yatnasAdhyatvam (12) · Śloka 12
జన్మనైవోదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం|
బలినస్తదజాతాంబు యత్నసాధ్యం నవోత్థితం||46||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే ఉదరనిదానం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्|
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्||४६||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने उदरनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||