16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

વાતશોણિતનિદાનં વાતવ્યાધિનિદાનાત્ પૃથગારભ્યતે, બહુવક્તવ્યત્વાત્| અન્યથા વાતવ્યાધિવિશેષ એવ વાતશોણિતાખ્યો વ્યાધિરિતિ તત્રૈવ વક્તું યુક્તં સ્યાત્|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

તસ્માદ્વાતશોણિતનિદાનં પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધં ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્| ભજતાં વિધિહીનં ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્||૧|| પ્રાયેણ સુકુમારાણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્| અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે||૨|| વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ કૃદ્ધો વિમાર્ગગઃ| તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવ પ્રદૂષયેત્||૩|| આઢ્યરોગં ખુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્| તદાહુર્નામભિઃ|૪|

સ૦-મદ્યામ્લતક્રદધિનિષ્પાવવ્રીહિવારિચરમાંસકુલત્થકુઠેરાદિકં-વિદાહ્યન્નં, તથા વિરુદ્ધમન્નં-સંયોગમાત્રાદિવશાત્ યથા "આનૂપમામિષં માષક્ષૌદ્રક્ષીર" (હૃ. સૂ. અ. ૭|૨૯) ઇત્યાદિકં પ્રાગુક્તમ્, તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણં-અન્યદપ્યાહારવિહારજાતં યત્તત્રતત્રોક્તમ્, તદ્ભજતાં-શીલયતાં, નૃણાં-પુરુષાણાં, તથા વિધિહીનં-અયથાશાસ્ત્રં, સ્વપ્નજાગરમૈથુનં ભજતાં પ્રાયેણ સુકુમારાણામ્, પ્રાયોગ્રહણમ(ણેના)ન્યેષામપિ રક્તોપચયહેત્વાહારસેવિનામ્, તથા અચઙ્ક્રમણશીલિનાં-અત્યન્તમાસ્યાદિસુખસેવિનામ્, અભિઘાતાત્-અનેકવિધાત્પ્રહારવિશેષાત્, તથા અશુદ્ધેઃ-અશોધનાન્મલાનિર્હરણાત્, તેષામસૃજિ દૂષિતે-તદ્દૂષણહેતુભિર્યથોક્તૈર્દુષ્ટે સમ્પન્ને, તતો વાતલૈઃ-તિક્તોષણાદિભિઃ સર્વરોગનિદાનોક્તૈઃ, તથાઽતિશયેન શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ-અત્યન્તમુપચયં પ્રાપ્ય, પશ્ચાત્કુદ્ધઃ-કુપિતઃ, અત એવ ચ વિમાર્ગગો-વિશેષેણોન્માર્ગગામી, તાદૃશૈવ-તથાભૂતેનૈવ, અસૃજા દુષ્ટેન ક્રુદ્ધેન રુદ્ધો-વિહતગતિઃ કૃતાત્યન્તસંશ્લેષઃ, તદેવ-શોણિતં, પ્રાક્-પૂર્વં, પ્રદૂષયેત્| પ્રાગ્ગ્રહણાદનન્તરં સર્વાન્ ધાતૂન્ માંસાદીન્ પ્રદૂષયેત્| તચ્ચ તથાવિધં રક્તમત્યુપચિતં પ્રદુષ્ટમાઢ્યરોગં ખુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમિતિ નામભિરાચાર્યા આહુઃ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ||૪|| વિશેષાદ્યાનયાનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ| |૫|

સ૦-તચ્ચ રોગસ્વભાવાત્ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ-સમુત્પદ્યતે| તૌ ચ પાદૌ વિશેષાત્-અતિશયેન, યાનયાનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ-ઉચ્છૂનૌ સન્તૌ, પ્રધાવતિ| યાનેન-હસ્ત્યશ્વાદિના, યાનં-ગમનમ્| આદિગ્રહણાદન્યૈરપિ પાદપ્રલમ્બનોત્પાદકૈર્ગજતુરગાદિસદૃશૈઃ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

તસ્ય લક્ષણમ્| ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા||૫|| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ||૬|| ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ| પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ||૭|| આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં વિધાવતિ| |૮|

સ૦-તસ્ય-વાતશોણિતસ્ય, ભવિષ્યતો-ભાવિનો, લક્ષણં-પ્રાગ્રૂપં, કુષ્ઠસમં-કુષ્ઠેન તુલ્યમ્, કુષ્ઠસ્ય યત્ પ્રાગ્રૂપં-"અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શ (હૃ, નિ. અ. ૧૪|૧૧) ઇત્યાદિ કુષ્ઠનિદાનોક્તં, તદસ્યાપિ| ન કેવલમેતદેવ યાવત્તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતેત્યાદિ ચ, યાવન્મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચેત્યેતદપિ ભવિષ્યતો લક્ષણમ્| સ૦-તચ્ચ વાતશોણિતં પાદયોર્મૂલમાસ્થાય-તત્ર પૂર્વં સ્થિતિં કૃત્વા, કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ પ્રતિષ્ઠાં કૃત્વા, આખોઃ-મૂષકસ્ય સમ્બન્ધિ, યથા વિષં ક્રુદ્ધં દેહૈકદેશે પૂર્વં સ્થિતિં કૃત્વાઽનન્તરં કૃત્સ્નં દેહં વિધાવતિ-વિશેષેણ પ્રસરતિ|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

તચ્ચ વાતશોણિતમુત્તાનગમ્ભીરભેદેન દ્વિધા સ્યાદિત્યાહ - - - - | ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ||૮|| કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વાન્ ધાતૂનભિદ્રવત્| |૯|

સ૦-ત્વક્ ચ માંસં ચ, તે આશ્રયો યસ્ય વાતરક્તસ્ય તદેવંભૂતં તત્-વાતશોણિતં, ઉત્તાનં પૂર્વં-પ્રાક્, જાયતે| તતઃ-પશ્ચાત્, કાલાન્તરેણ પુનઃ સર્વાન્ ધાતૂન્-અપરાનપિ મેદઃપ્રભૃતીન્, અભિદ્રવદ્ગમ્ભીરં જાયતે|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્તામ્રા શ્યાવલોહિતા||૯|| સાયામા ભૃશદાહોષા| |૧૦|

સ૦-ઉત્તાને વાતશોણિતે ત્વક્ કણ્ડ્વાદિસંયુતા-કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદાદિયુક્તા (શ્લો. ૬) , તથા તામ્રા શ્યાવલોહિતા-વ્યામિશ્રવર્ણા, ભવતિ| તથા સહાયામેન વર્તત ઇતિ સાયામા, તથા ભૃશદાહોષા-અત્યર્થં દાહરુગ્યુક્તા|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ગમ્ભીરેઽધિકપૂર્વરુક્| શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકી વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ||૧૦|| છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્| કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્||૧૧||

સ૦-ગમ્ભીરે વાતશોણિતેઽધિકપૂર્વરુક્ શ્વયથુઃ સ્યાત્| અધિકં કૃત્વા પૂર્વા રુક્ યસ્ય શ્વયથોરસાવધિકપૂર્વરુક્ શ્વયથુઃ| કુતોઽધિકપૂર્વરુક્ ? પ્રકૃતત્વાદુત્તાનવાતશોણિતાત્| તથા શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ, તથા પાકી-પાકયુક્તઃ, સ્યાત્| તથાઽસ્મિન્ ગમ્ભીરે વાયુર્વેગવાન્-બલવાન્, શરીરે સર્વતશ્ચરન્-ગચ્છન્, વક્રીકુર્વંશ્ચ સામર્થ્યાત્તદેવ શરીરં ખઞ્જં પઙ્ગું વા કરોતિ| તથા અસૌ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ છિન્દન્નિવાન્તશ્ચરતિ|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્| શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ||૧૨|| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ||૧૩||

સ૦-તત્ર-વાતશોણિતે, વાતાધિકેઽધિકં શૂલસ્ફુરણતોદનં ભવતિ| શૂલં-સન્તતા રુક્| તોદનં તુ-વિચ્છિન્ના રુક્ પ્રતોદેનેવ| તથા, શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ સ્યુઃ, વાતસ્ય ચલસ્વભાવત્વાત્| તથા, ધમનીનાં-સિરાવિશેષાણાં, અઙ્ગુલિસન્ધીનાં ચ સઙ્કોચઃ સ્યાત્| તથા, અઙ્ગગ્રહઃ-અઙ્ગાન્યવબદ્ધાનીવ સ્યુઃ| તથા, અતિરુક્ શીતદ્વેષાનુપશયૌ ચ ભવતઃ| શીતદ્વેષઃ-શીતાસહિષ્ણુત્વમ્| તથા, અનુપશયઃ-અસુખાનુબન્ધઃ| કેનાનુપશયઃ ? પ્રકૃતત્વાચ્છીતદ્વેષેણોષ્ણકામિતયોષ્ણસેવનેન ભવતિ| તથા, સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ સ્યુઃ| સ્તમ્ભ ઇવ સ્તમ્ભો-દેહસ્તબ્ધતા| વેપથુઃ-કમ્પનમ્| દેહસ્ય સુપ્તિઃ-અઙ્ગાનામચૈતન્યમ્|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

વાતોત્તરસ્ય લક્ષણમુક્ત્વા રક્તોત્તરં વક્તુમાહ - - - - રક્તે શોફોઽતિરુકતોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ||૧૪||

સ૦-અધિક ઇત્યત્રાનુવર્તતે| રક્તેઽધિકે શોફોઽતિરુક્તોદ ઇતિ| વાતેઽપ્યધિકે શોફઃ સરુગ્ભવતિ કિન્તુ રક્તેઽધિકેઽતિરુક્તોદઃ શોફઃ સ્યાદિતિ વિશેષઃ| તથા, તામ્રો-વર્ણેન, ભવતિ| ચિમિચિમામિવાચરતિ-ચિમિચિમાયતે| તથા, સ્નિગ્ધરૂક્ષૈરસૌ શોફઃ શમં નૈતિ-ન યાતિ, કણ્ડૂક્લેદયુક્તઃ સન્|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્| સ્પર્શાક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા||૧૫||

સ૦-પિત્તે-પિત્તાનુવિદ્ધે વાતશોણિતે, વિદાહાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

કફે સ્તૈમિત્યુગુરુતાસુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ| કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુક્|૧૬|

સ૦-કફાનુવિદ્ધે વાતશોણિતે સ્તૈમિત્યાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં ચ સઙ્કરે||૧૬||

સ૦-દ્વન્દ્વશબ્દેન ચ વાતપિત્તકફરક્તાનાં દ્વન્દ્વાનીતિ પ્રાયેણેહ ગૃહ્યન્તે, સર્વશબ્દેન ચ વાતપિત્તરક્તકફા ગૃહ્યન્તે| દ્વન્દ્વં ચ સર્વં ચ દ્વન્દ્વસર્વે, તયોર્લિઙ્ગં-લક્ષણં, દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગમ્| સઙ્કરે-વ્યામિશ્રત્વે સતિ, દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં વાતશોણિતં ભવતિ| કસ્ય સઙ્કરે ? પ્રકૃતત્વાદ્વાતપિત્તરક્તકફાનાં દ્વન્દ્વસઙ્કરે દ્વન્દ્વલિઙ્ગં વાતશોણિતં ભવતિ| સર્વસઙ્કરે-સર્વેષાં વાતાદીનાં સઙ્કરે, સર્વલિઙ્ગં વાતશોણિતં ભવતિ|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં, યાપ્યં દ્વિદોષજમ્| ત્રિદોષજં ત્યજેત્સ્રાવિ સ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ||૧૭||

સ૦-એકદોષાનુગં વાતશોણિતં નવં સાધ્યં-સાધયિતું શક્યમ્| દ્વિદોષોદ્ભવં યાપ્યં-યાપનાર્હમ્| ત્રિદોષજં વાતશોણિતં ત્યજેત્-અસાધ્યત્વાન્નોપક્રમેત્| તથા, સ્રાવિ યદ્વાતરક્તમર્બુદકારિ ચ, તચ્ચાસાધ્યમ્|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

રક્તમાર્ગં નિહત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્||૧૮||

સ૦-શાખાસન્ધિષુ મારુતો નિવિશ્ય-તત્ર સ્થિતિં કૃત્વા, તથા રક્તમાર્ગમાશુ-શીઘ્રં નિહત્ય, અનન્તરમન્યોન્યમાવાર્ય-પ્રકૃતત્વાદ્રક્તં કર્તૃ વાતમાવાર્ય વાતોઽપિ રક્તમ્, તતો વેદનાભિઃ વાતરક્તોચિતાભિઃ પીડાભિઃ, અસૂન્-પ્રાણાન્, હરતિ |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ| અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ||૧૯|| કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્તયેત્| પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્||૨૦||

સ૦-પઞ્ચાત્મકે-પ્રાણાદિભેદાત્ પઞ્ચસ્વભાવે વાતે સતિ, પ્રાણો નામ વાતો રૌક્ષ્યાદિભિઃ કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્તયેત્-વિદધાતિ| તથા, પીનસદીંશ્ચ બહૂન્ રોગાન્ કુર્યાત્| આદિશબ્દેન હિધ્માદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ| ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્||૨૧|| કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્| કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીંસ્તાંસ્તાન્ જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્||૨૨||

સ૦-ઉદાનઃ ક્ષવથુવિધારણાદિભિર્વિકૃતઃ-કુપિતઃ, કણ્ઠરોધાદીન્ ગદાન્ કુર્યાત્| ચશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમઃ| ગલગણ્ડાદીંશ્ચ ગદાન્, તાંસ્તાન્-અનેકવિધાન્, જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્ કુર્યાત્|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

વ્યાનોઽતિગમનધ્યાનક્રીડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ| વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ||૨૩|| પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોપ્લવજ્વરાન્| સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ||૨૪|| કુષ્ઠં વિસર્પમન્યાંશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાન્ ગદાન્| |૨૫|

સ૦-વ્યાનોઽતિગમનાદિભિર્વિરોધ્યાદિભિશ્ચ દૂષિતો-દુષ્ટિં પ્રાપ્તઃ, પુંસ્ત્વોત્સાહાદિભ્રંશાદીન્ અપરાનપિ સર્વાઙ્ગગાન્ ગદાન્ કુર્યાત્|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| સમાનો વિષમાજીર્નશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ||૨૫|| કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્ પક્વામાશયજાન્ ગદાન્||૨૬||

સ૦-સમાનો વિષમાદિભોજનાદિભિરકાલશયનાદિભિશ્ચ દૂષિતઃ શૂલાદીન્ પક્વામાશયજાન્ ગદાન્ કરોતિ|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ| યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ||૨૭|| કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્ કૃચ્છ્રાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્| મૂત્રશુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્||૨૮||

સ૦-અપાનો રૂક્ષાન્નાદિભિરતિસેવિતૈર્વેગાઘાતાદિભિશ્ચાતિસેવિતૈઃ કુપિતઃ કૃચ્છ્રાન્-દારુણાન્, પક્વાશયાશ્રયાન્ મૂત્રશુક્રપ્રદોષાદીન્ બહૂન્ ગદાન્ કુર્યાત્|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

સર્વં ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ| સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ||૨૯|| કટુરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ| યુક્તં વિદ્યાન્નિરામં તુ તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્||૩૦||

સ૦-સર્વમપિ મારુતં તન્દ્રાદિભિર્લક્ષણૈર્યુતં સામં વિદ્યાત્| તન્દ્રાદિલક્ષણવિપર્યયેણ તુ નિરામં જાનીયાત્|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

વાયોરાવરણં ચાતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે| |૩૧|

સ૦-અતઃ-સામાદિલક્ષણાદનન્તરં, વાતસ્યાવરણં બહુભેદં-અનેકપ્રકારં, પ્રકર્ષેણ વક્ષ્યતે| કિલ નાસ્યામ એવાવરણમ્, અપિ ત્વન્યદપ્યસ્તીતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ||૩૧|| કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામતા| |૩૨|

સ૦-પિત્તેનાવૃતે મરુતિ દાહાદિકં લિઙ્ગમ્|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યુપશયોઽધિકમ્||૩૨|| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે| |૩૩|

સ૦-કફાવૃતે વાયૌ શૈત્યાદિકં લિઙ્ગં લઙ્ઘનાદિકામતા ચ|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| રક્તાવૃતે સદાહાઽર્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્||૩૩|| ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ| |૩૪|

સ૦-રક્તાવૃતે પવનેઽર્તિઃ-પીડા, ભૃશં ત્વઙ્માંસાન્તરજા દાહયુક્તા સ્યાત્| રાગવાશ્ચ શ્વયથુઃ સ્યાત્| તથા, મણ્ડલાનિ ચ જાયન્તે|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટિકાસ્તથા||૩૪|| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે| |૩૫|

સ૦-માંસેનાવૃતે વાયૌ કઠિનો વિવર્ણશ્ચ શોફસ્તથા પિટિકાઃ સ્યુઃ, હર્ષેશ્ચ| તથા, પિપીલિકાનાં ગાત્રેષુ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ||૩૫|| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાઽઽવૃતે| |૩૬|

સ૦-મેદસા આવૃતે વાયાવઙ્ગેષુ શોફશ્ચલસ્તથા સ્નિગ્ધસ્તથા શીતો મૃદુશ્ચ સ્યાત્ તથાઽરોચકઃ| સઃ-એવંવિધઃ, આઢ્યવાત ઇતિ વેદ્યઃ| સ ચ કૃચ્છ્રઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યઃ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ||૩૬|| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે| |૩૭|

સ૦-અસ્થ્યાવૃતે સમીરણે સ્પર્શમત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ-અભિલષતિ| તથા, અઙ્ગમતિશયેન સૂચ્યેવ તુદ્યતે| તથા, સીદતિ શૂલ્યતે ચ|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્||૩૭|| શૂલં ચ પીડ્યમાનેન પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્| |૩૮|

સ૦-મજ્જાવૃતે સમીરે વિનમનાદિકં સ્યાત્| વિનમનં-અઙ્ગાનામ્| તથા, પાણિભ્યાં પીડ્યમાનેન ચ-પ્રકૃતત્વાદઙ્ગેન, સુખં લભતે|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાઽપિ વા||૩૮||

સ૦-શુક્રાવૃતે પ્રભઞ્જનેઽતિવેગો વા-પ્રકૃતત્વાચ્છુક્રસ્ય, ન વા વેગો નિષ્ફલતા વા સ્યાત્|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે| |૩૯|

અન્નાવૃતે વાતે ભુક્તે સતિ રુજા કુક્ષૌ ભવતિ| જીર્ણેઽન્ને સતિ રુજા શામ્યતિ|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્||૩૯||

સ૦-મૂત્રાવૃતે વાયૌ મૂત્રસ્યાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં ચ બસ્તેઃ સ્યાત્|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વસ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ||૪૦|| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્| |૪૧|

સ૦-વિડાવૃતે માતરિશ્વનિ સ્વસ્થાને-અપાનાખ્યે, અધોવિબન્ધો જાતવિબન્ધત્વાત્ પરિકૃન્તતિ| સ્નેહશ્ર્ચાશુ જરાં યાતિ| ભુક્તે ચ સતિ નર આનહ્યતે-આધ્માપ્યતે| શકૃદન્નેન પીડિતં ચિરેણ શુષ્કં દુઃખં કૃચ્છ્રેણ સૃજેત્|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્||૪૧|| વિલોમો મારુતોઽસ્વસ્થં હૃદયં પીડ્યતેઽતિ ચ| |૪૨|

સ૦-સર્વધાત્વાવૃતેઽનિલે શ્રોણ્યાદિરુક્ સ્યાત્| તથા, પવનો વિગુણો ભવતિ| હૃદયં ચ વ્યાકુલં [અતિ] પીડ્યતે ચ|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ભ્રમો મૂર્ચ્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે||૪૨|| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમ્| |૪૩|

સ૦-પ્રાણે પિત્તેનાવૃતે ભ્રમાદ્યાઃ સ્યુઃ| અન્ને ચ વિદાહાવસ્થાં પ્રાપ્તે સતિ વમનં સ્યાત્|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ઉદાનેઽપિ ભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તરૂર્જાભ્રંશશ્ચ|૪૩|

સ૦-ઉદાને ચ પિત્તેનાવૃતે સતિ ભ્રમાદ્યાઃ-પૂર્વોક્તાઃ, સ્યુઃ| તથા, અન્તર્દાહ ઊર્જાયાઃ-બલસ્ય ચ, વિનાશઃ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| દાહો વ્યાને ચ સર્વગઃ||૪૩|| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગશ્ચ સસન્તાપઃ સવેદનઃ| |૪૪|

સ૦-વ્યાને ચ પિત્તેનાવૃતે સર્વશઃ(ગઃ)-અન્તર્બહિશ્ચ દાહઃ, ક્લમાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્||૪૪|| દાહશ્ચ સ્યાત્| |૪૫|

સ૦-સમાને પિત્તેનાવૃતે ઊષ્મણઃ-અગ્નેઃ, ઉપહતિઃ-ઉપઘાતઃ, અતિસ્વેદાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

અપાને તુ મલે હારિદ્રવર્નતા| રજોતિવૃત્તિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ||૪૫||

સ૦-અપાને પુનઃ પિત્તેનાવૃતે સતિ મલે-પુરીષાદૌ, હારિદ્રવર્ણતા સ્યાત્| યોન્યાદિષુ રુજઃ-પીડયાઃ, અતિવૃત્તિસ્તાપશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ||૪૬||

સ૦-પ્રાણે ચ શ્લેષ્માવૃતે સાદાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ|૪૭|

સ૦-ઉદાને ચ શ્લેષ્માવૃતે ગુરુગાત્રત્વાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| વ્યાને પર્વાસ્થિવાગ્ગ્રહઃ||૪૭|| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતં ચ ગતૌ ભૃશમ્| |૪૮|

સ૦-વ્યાને કફાવૃતે પર્વાસ્થિવાગ્ગ્રહસ્તથાઽઙ્ગેષુ ગૌરવં ગતૌ ચ સ્ખલનં સ્યાત્|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા||૪૮||

સ૦-સમાને કફાવૃતેઽતિશીતાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દાગ્નિત્વં ચ સ્યાત્|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

અપાને સકફં મૂત્રશકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્| |૪૯|

સ૦-અપાને કફાવૃતે મૂત્રશકૃતઃ પ્રવર્તનં સકફં સ્યાત્|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ઇતિ દ્વવિંશતિવિધં વાયોરાવરણં વિદુઃ||૪૯||

સ૦-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, વાયોરાવરણં દ્વાવિંશતિપ્રકારં [વિદુઃ-] જાનન્તિ, તન્ત્રકૃત ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

પ્રાણાદયસ્તથાઽન્યોન્યમાવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણં ચ તત્||૫૦||

સ૦-પ્રાણાદયઃ-પઞ્ચ વાયવઃ, અન્યોન્યં-પરસ્પરં, આવૃણ્વન્તિ યથાક્રમં-યથાસઙ્ખ્યં, તથા-તેનોક્તેન પ્રકારેણ, યથા પિત્તકફાભ્યં પ્રાણાદય આવૃતાસ્તથા પ્રાણાદયોઽન્યોન્યમાવૃણ્વન્તીતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ| તત્ર યથા,-પ્રાણેનોદાનાદયશ્ચત્વાર આવ્રિયન્તે, તથૈવોદાનાદિભિરપિ પ્રાણ આવ્રિયતે| એવમુદાનેન વ્યાનાદયસ્ત્રય આવ્રિયન્તે, વ્યાનાદિભિશ્ચ ત્રિભિરુદાનઃ| તથા વ્યાનેન સમાનાપાનૌ, તથા સમાનાપાનાભ્યાં વ્યાનઃ| સમાનેનાપાનઃ, અપાનેનાઽપિ સમાન આવ્રિયતે| ઇત્યેકદ્વિત્રાદિક્રમેણાપ્યેવમાવરણં નિરૂપ્યમ્| એવં ચ સર્વેઽપિ પરસ્પરમાવૃણ્વન્તિ| તચ્ચાવરણં વિંશતિભેદં વિદ્યાત્|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

અથાસ્યાવરણસ્ય લિઙ્ગમાહ - - - - નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે||૫૧|| ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસઙ્ક્ષયઃ| |૫૨|

સ૦-પ્રાણેનોદાન આવૃતે નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધાદયઃ સ્યુઃ| ઉદાનેન પ્રાણ આવૃતે વર્ણૌજોબલસઙ્ક્ષયઃ સ્યાત્| નનુ ચ, પિત્તાદિભિઃ પ્રાણાદીનામાવરણં યુક્તમ્| પરસ્પરં તુ પ્રાણાદીનાં યદાવરણં તદમૂર્તત્વાદનુપપન્નમિવ મન્યામહે| બ્રૂમઃ| દ્વયોર્વાતયોરન્યોન્યમુપસર્પતોર્બલવતા દુર્બલસ્યાભિઘાતેન ગતિભઙ્ગાત્સ તેનાવૃતમાર્ગ ઇત્યુચ્યતે| તસ્માદ્વાતાનામપિ પરસ્પરમાવરણં યુક્તમેવ|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| દિશાઽનયા ચ વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્||૫૨|| સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચ કર્મણાત્| |૫૩|

સ૦-અનયા દિશા-દિઙ્માત્રપ્રદર્શનેન, સર્વમાવરણં વિભજેદ્ભિષક્| ઇયં ચાત્ર દિક્,-ઉદાનેનાવૃતેઽપાને છર્દિશ્વાસકાસાદયઃ સ્યુસ્તથાઽલ્પોઽગ્નિરતિસારશ્ચ| ઉદાનેઽપાનેનાવૃતે બસ્ત્યાધ્માનોદાવર્તગુલ્માલ્પાગ્નિપરિકર્તિકાઃ સ્યુઃ| અપાને વ્યાનેનાવૃતે વિણ્મૂત્રરેતસામતિપ્રવૃત્તિઃ| વ્યાને સમાનેનાવૃતે મૂર્ચ્છાતન્દ્રાપ્રલાપાઙ્ગસાદવહ્નયોજોબલક્ષયઃ| વ્યાન ઉદાનેનાવૃતે ચ શ્યાવાસ્યતા સ્તબ્ધતાઽલ્પાગ્નિતા સ્વેદશ્ચેષ્ટાહાનિર્નિમીલનમિતિ| એવમન્યદપ્યાવરણં ભિષક્ સ્વમનીષયા યથાશાસ્ત્રસંસ્કારવત્યા વિભજેત્| ગ્રન્થકૃતા તુ ગ્રન્થગૌરવભયાન્નોક્તમ્| કથં વિભજેત્ ? ઇત્યત્ર યુક્તિં દર્શયતિ-સ્થાનાનીત્યાદિ| સ્થાનાનિ-પક્વાશયાદીનિ દોષભેદીયોક્તાનિ, વાતાનાં-પ્રાણાદીનાં, અવેક્ષ્ય| તથા, વૃદ્ધિં-આવરકવાયુસમ્બન્ધિનાં વૈકૃતકર્મણાં, અવેક્ષ્ય-જ્ઞાત્વા| તથા, આવાર્યમરુતાં હાનિમવેક્ષ્ય, સર્વમાવરણં-અનુક્તમપિ, વિભજેત્| યથા-ઉત્સાહોચ્છ્વાસચેષ્ટાદીનિ કર્માણિ પ્રાણાદિસમ્બન્ધીનિ યદા હીનાનિ દૃશ્યન્તે ઉદાનાદીનાં કર્માણિ વાક્પ્રવૃત્ત્યાદીનિ વૃદ્ધાનિ તદૈવં જ્ઞાતવ્યમ્, યથા-પ્રાણ ઉદાનાદીનામેકેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિર્વા આવૃત ઇતિ| એવમુદાનાદિષ્વપિ પ્રાણાદિભિરાવરણં વિભાગીકાર્યમ્|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| પ્રાણાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાવરણં મિથઃ||૫૩|| પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ| |૫૪|

સ૦-પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનાં વાયૂનાં પરસ્પરમાવાર્યાવરકત્વેન સ્થિતાનાં મિશ્રં-દ્વયેન ત્રયેણ ચતુષ્ટયેન ચ, મિથઃ-પરસ્પરં, આવરણમવેક્ષ્ય યાત્યાવૃતિરસઙ્ખ્યતામિતિ સમ્બન્ધઃ| તથા, પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિઃ-ધાત્વવસાનૈઃ, મિશ્રાણાં પ્રાણાદીનાં મિશ્રં મિથ આવરણમવેક્ષ્ય યાત્યાવૃતિરસઙ્ખ્યતામિતિ યોજ્યમ્| અત્ર ચૈષા ઉદાહરણદિગ્દ્રષ્ટવ્યા,-પ્રાણેન દ્વાદશવિધેન પિત્તાદિભિર્મિશ્રિતત્વાત્ ચતુર્ણામુદાનાદીનામાવરણં વિભજેત્| તથા, ચતુર્ભિરુદાનાદિભિઃ પિત્ત્સ્યાવરણં પ્રત્યેકં દ્વાદશવિધૈર્દ્વાદશવિધસ્યૈકસ્ય પ્રાણસ્યાવરણમિતિ| તૈરિત્યનેન પ્રાણાદયઃ પરામૃશ્યન્તે| તૈઃ-પિત્તાદ્યાવરણમિશ્રિતૈઃ પ્રાણાદિભિઃ, પરસ્પરમાવાર્યાવરકત્વેન સ્થિતૈર્મિશ્રમાવરણમવેક્ષ્ય યાત્યાવૃતિરસસઙ્ખ્યતામિતિ યોઽજ્યમ્| ચઃ સમુચ્ચયે|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા||૫૪|| તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃતિરસઙ્ખ્યતામ્| તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્||૫૫|| શનૈઃશનૈશ્ચોપશયાદ્ગૂઢામપિ મહુર્મુહુઃ| |૫૬|

સ૦-તૈસ્તુલ્યં તદ્વત્| યથા પ્રાણાદીનાં પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રમાવરણં મિથસ્તથા મિશ્રૈશ્ચ તૈઃ-પ્રાણાદિભિઃ, યથા મિશ્રમાવરણં મિથસ્તથૈવ મિશ્રૈઃ-સંયુક્તૈરેતૈઃ પિત્તાદિભિર્ન કેવલૈઃ, પ્રાણાદીનાં મિશ્રમાવરણં મિથસ્તથા મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિર્યે પ્રાણાદયો મિશ્રિતાસ્તૈસ્તથાભૂતૈઃ પ્રાણાદીનામાવરણમ્| એવમનેકધા મિશ્રણાભિઃ-બહુભિઃ સંયોજનૈઃ, આવૃતિરસઙ્ખ્યતાં યાતિ| તથા તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ પ્રાણદીનામાવૃતિરસઙ્ખ્યતાં યાતિ-સઙ્ખ્યામતિક્રમ્ય ગચ્છતિ| તાં-આવૃતિં, તેષાં પ્રાણાદીનાં ગૂઢાં-દુર્લક્ષ્યામપિ, અવહિતઃ-તજ્જ્ઞાનાય તત્પરઃ સન્, લક્ષયેત્-જાનીયાત્| કથમ્ ? યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્| તેષાં પ્રાણાદીનાં યથાયથં લક્ષણોદયાત્-આત્મીયાલ્લિઙ્ગોદ્ભવાત્, શનૈઃશનૈઃ-ન ઝટિત્યેવ, તથા મુહુર્મુહુઃ-ક્ષણે ક્ષણે લક્ષયેત્, ન તુ સકૃદેવ, પ્રાણાદીનાં યથાસ્વં લક્ષણોદયાજ્જાનીયાદિતિ| ન કેવલં કેવલા-દ્યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્ પ્રાણાદીનામાવૃતિં લક્ષયેત્, યાવદુપશયાદપ્યેષાં ગૂઢામપ્યાવૃતિમવગચ્છેત્| તત્ર પ્રાણાદીનામેકૈકેનાન્યોન્યાવરણે વિંશતિર્ભેદાઃ| એવમેકેન દ્વયોર્દ્વાભ્યાં ચૈકસ્યાવરણે નિરૂપ્યમાણે ત્વમી ભેદાઃ-પ્રાણસ્યોદાનવ્યાનાભ્યામન્યોન્યાવરણે દ્વૌ ભેદૌ| એવમુદાનસમાનાભ્યામુદાનાપાનાભ્યાં [વ્યાનસમાનાભ્યાં વ્યાનાપાનાભ્યાં સમાનાપાનાભ્યાં ] ચ સહાન્યોન્યાવરણે પરાણિ પઞ્ચ દ્વિકાનિ, ઇતિ પ્રાણસ્ય દ્વાદશ ભેદા ભવન્તિ| ઉદાનસ્ય ષટ્| વ્યાનસ્ય દ્વૌ| એવં વ્યાનસ્યોદાનાદિભિસ્ત્રિભિરન્યોન્યાવરણે ષટ્| ઉદાનસ્ય દ્વૌ| પ્રાણસ્યોદાનાદિભિશ્ચતુર્ભિદ્વૌ ચાન્યોન્યાવરણાદ્ભેદૌ ભવતઃ| તથા, પ્રાણાદીનાં પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિરાવૃતત્વાત્ દ્વાદશપ્રકારાણામન્યોન્યાનાં મિશ્રણાત્ ચત્વારિશતાનિ વિંશત્યુત્તરાણિ ભવન્તિ| એવમન્યદપ્યાવરણં નિરૂપ્યમ્|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે||૫૬|| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાયુષશ્ચ બલસ્ય ચ| |૫૭|

સ૦-પ્રાણાદયઃ સર્વ એવ વાતા જીવિતમ્, વિશેષેણ તુ પ્રાણાખ્યો વાયુર્જીવિતમુચ્યતે| તથા, ઉદાનાખ્યો વાયુર્વિશેષેણ બલમુચ્યતે| યતશ્ચૈવમતસ્તયોઃ-પ્રાણોદાનયોઃ, પીડનાત્-ક્ષોભણાત્, યથાસ્વમાયુષો બલસ્ય ચ હાનિર્ભવેત્| તસ્માદ્ધેતોઃ પ્રાણોદાનાખ્યૌ પવનાવાહારાદિના યત્નેન ભિષજા રક્ષ્યૌ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૨૨|૬૯) - "પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતઃ|" ઇતિ|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ||૫૭|| પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાઽનુપક્રમાઃ| |૫૮|

સ૦-વાતાદીનામન્યમેનાવૃતા ઇત્યેવમજ્ઞાતાઃ-સમ્યગનિશ્ચિતાઃ, વર્ષોષિતાઃ પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યાઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યા ભવેયુઃ| જ્ઞાતા વા-પિત્તાદિના આવૃતા યથાવત્સમ્યઙ્નિશ્ચયં ગતાઃ, વત્સરં સ્થિતાઃ| વાશબ્દ એવાર્થે, અનુપક્રમા એવ ભવેયુઃ| તતો વાતા આવૃતેઃ પ્રયત્નેન રક્ષણીયાઃ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ||૫૮|| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્| ૫૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતશોણિતનિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

સ૦-તેષાં-વાયૂનાં, આવૃતાનામુપેક્ષણાત્-અચિકિત્સનાત્, વિદ્રધ્યાદય ઉપદ્રવા જાયન્તે| તસ્માત્તદુપક્રમે યતિતવ્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતશોણિતનિદાનં નામ શોડશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૬||