16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

તસ્માદ્વાતશોણિતનિદાનં પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધં ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્| ભજતાં વિધિહીનં ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્||૧|| પ્રાયેણ સુકુમારાણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્| અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે||૨|| વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ કૃદ્ધો વિમાર્ગગઃ| તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવ પ્રદૂષયેત્||૩|| આઢ્યરોગં ખુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્| તદાહુર્નામભિઃ|૪|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ||૪|| વિશેષાદ્યાનયાનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ| |૫|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

તસ્ય લક્ષણમ્| ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા||૫|| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ||૬|| ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ| પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ||૭|| આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં વિધાવતિ| |૮|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

તચ્ચ વાતશોણિતમુત્તાનગમ્ભીરભેદેન દ્વિધા સ્યાદિત્યાહ - - - - | ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ||૮|| કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વાન્ ધાતૂનભિદ્રવત્| |૯|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્તામ્રા શ્યાવલોહિતા||૯|| સાયામા ભૃશદાહોષા| |૧૦|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ગમ્ભીરેઽધિકપૂર્વરુક્| શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકી વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ||૧૦|| છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્| કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્||૧૧||

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્| શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ||૧૨|| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ||૧૩||

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

વાતોત્તરસ્ય લક્ષણમુક્ત્વા રક્તોત્તરં વક્તુમાહ - - - - રક્તે શોફોઽતિરુકતોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ||૧૪||

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્| સ્પર્શાક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા||૧૫||

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

કફે સ્તૈમિત્યુગુરુતાસુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ| કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુક્|૧૬|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં ચ સઙ્કરે||૧૬||

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં, યાપ્યં દ્વિદોષજમ્| ત્રિદોષજં ત્યજેત્સ્રાવિ સ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ||૧૭||

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

રક્તમાર્ગં નિહત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્||૧૮||

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ| અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ||૧૯|| કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્તયેત્| પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્||૨૦||

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ| ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્||૨૧|| કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્| કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીંસ્તાંસ્તાન્ જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્||૨૨||

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

વ્યાનોઽતિગમનધ્યાનક્રીડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ| વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ||૨૩|| પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોપ્લવજ્વરાન્| સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ||૨૪|| કુષ્ઠં વિસર્પમન્યાંશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાન્ ગદાન્| |૨૫|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| સમાનો વિષમાજીર્નશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ||૨૫|| કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્ પક્વામાશયજાન્ ગદાન્||૨૬||

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ| યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ||૨૭|| કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્ કૃચ્છ્રાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્| મૂત્રશુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્||૨૮||

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

સર્વં ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ| સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ||૨૯|| કટુરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ| યુક્તં વિદ્યાન્નિરામં તુ તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્||૩૦||

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

વાયોરાવરણં ચાતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે| |૩૧|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ||૩૧|| કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામતા| |૩૨|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યુપશયોઽધિકમ્||૩૨|| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે| |૩૩|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| રક્તાવૃતે સદાહાઽર્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્||૩૩|| ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ| |૩૪|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટિકાસ્તથા||૩૪|| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે| |૩૫|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ||૩૫|| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાઽઽવૃતે| |૩૬|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ||૩૬|| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે| |૩૭|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્||૩૭|| શૂલં ચ પીડ્યમાનેન પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્| |૩૮|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાઽપિ વા||૩૮||

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે| |૩૯|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્||૩૯||

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વસ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ||૪૦|| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્| |૪૧|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્||૪૧|| વિલોમો મારુતોઽસ્વસ્થં હૃદયં પીડ્યતેઽતિ ચ| |૪૨|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ભ્રમો મૂર્ચ્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે||૪૨|| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમ્| |૪૩|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ઉદાનેઽપિ ભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તરૂર્જાભ્રંશશ્ચ|૪૩|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| દાહો વ્યાને ચ સર્વગઃ||૪૩|| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગશ્ચ સસન્તાપઃ સવેદનઃ| |૪૪|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્||૪૪|| દાહશ્ચ સ્યાત્| |૪૫|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

અપાને તુ મલે હારિદ્રવર્નતા| રજોતિવૃત્તિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ||૪૫||

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ||૪૬||

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ|૪૭|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| વ્યાને પર્વાસ્થિવાગ્ગ્રહઃ||૪૭|| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતં ચ ગતૌ ભૃશમ્| |૪૮|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા||૪૮||

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

અપાને સકફં મૂત્રશકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્| |૪૯|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ઇતિ દ્વવિંશતિવિધં વાયોરાવરણં વિદુઃ||૪૯||

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

પ્રાણાદયસ્તથાઽન્યોન્યમાવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણં ચ તત્||૫૦||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

અથાસ્યાવરણસ્ય લિઙ્ગમાહ - - - - નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે||૫૧|| ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસઙ્ક્ષયઃ| |૫૨|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| દિશાઽનયા ચ વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્||૫૨|| સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચ કર્મણાત્| |૫૩|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| પ્રાણાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાવરણં મિથઃ||૫૩|| પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ| |૫૪|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા||૫૪|| તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃતિરસઙ્ખ્યતામ્| તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્||૫૫|| શનૈઃશનૈશ્ચોપશયાદ્ગૂઢામપિ મહુર્મુહુઃ| |૫૬|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે||૫૬|| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાયુષશ્ચ બલસ્ય ચ| |૫૭|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ||૫૭|| પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાઽનુપક્રમાઃ| |૫૮|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ||૫૮|| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્| ૫૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતશોણિતનિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||