16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਾਤ੍ ਪਥਗਾਰਭ੍ਯਤੇ, ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਖ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨|| ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਭਜਤਾਂ ਵਿਧਿਹੀਨਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮੈਥੁਨਮ੍||੧|| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਿਨਾਮ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਨਣਾਮਸਜਿ ਦੂਸਿਤੇ||੨|| ਵਾਤਲੈਃ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਕਦ੍ਧੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ| ਤਾਦਸ਼ੈਵਾਸਜਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍||੩|| ਆਢ੍ਯਰੋਗਂ ਖੁਡਂ ਵਾਤਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਤਦਾਹੁਰ੍ਨਾਮਭਿਃ|੪|

ਸ੦-ਮਦ੍ਯਾਮ੍ਲਤਕ੍ਰਦਧਿਨਿਸ੍ਪਾਵਵ੍ਰੀਹਿਵਾਰਿਚਰਮਾਂਸਕੁਲਤ੍ਥਕੁਠੇਰਾਦਿਕਂ-ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਨਂ-ਸਂਯੋਗਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਯਥਾ "ਆਨੂਪਮਾਮਿਸਂ ਮਾਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸੀਰ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੭|੨੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਤਚ੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣਂ-ਅਨ੍ਯਦਪ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਜਾਤਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍, ਤਦ੍ਭਜਤਾਂ-ਸ਼ੀਲਯਤਾਂ, ਨਣਾਂ-ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ, ਤਥਾ ਵਿਧਿਹੀਨਂ-ਅਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮੈਥੁਨਂ ਭਜਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮ੍, ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮ(ਣੇਨਾ)ਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਰਕ੍ਤੋਪਚਯਹੇਤ੍ਵਾਹਾਰਸੇਵਿਨਾਮ੍, ਤਥਾ ਅਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਿਨਾਂ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮਾਸ੍ਯਾਦਿਸੁਖਸੇਵਿਨਾਮ੍, ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍-ਅਨੇਕਵਿਧਾਤ੍ਪ੍ਰਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਤਥਾ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧੇਃ-ਅਸ਼ੋਧਨਾਨ੍ਮਲਾਨਿਰ੍ਹਰਣਾਤ੍, ਤੇਸਾਮਸਜਿ ਦੂਸਿਤੇ-ਤਦ੍ਦੂਸਣਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੇ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ, ਤਤੋ ਵਾਤਲੈਃ-ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ, ਤਥਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮੁਪਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕੁਦ੍ਧਃ-ਕੁਪਿਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਚ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮੀ, ਤਾਦਸ਼ੈਵ-ਤਥਾਭੂਤੇਨੈਵ, ਅਸਜਾ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨ ਰੁਦ੍ਧੋ-ਵਿਹਤਗਤਿਃ ਕਤਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ, ਤਦੇਵ-ਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਾਗ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਮਾਂਸਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਂ ਰਕ੍ਤਮਤ੍ਯੁਪਚਿਤਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਾਢ੍ਯਰੋਗਂ ਖੁਡਂ ਵਾਤਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤਿ ਨਾਮਭਿਰਾਚਾਰ੍ਯਾ ਆਹੁਃ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ||੪|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਯਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੌ| |੫|

ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ-ਸਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤੌ ਚ ਪਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਯਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੌ-ਉਚ੍ਛੂਨੌ ਸਨ੍ਤੌ, ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ| ਯਾਨੇਨ-ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਾਦਿਨਾ, ਯਾਨਂ-ਗਮਨਮ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯੈਰਪਿ ਪਾਦਪ੍ਰਲਮ੍ਬਨੋਤ੍ਪਾਦਕੈਰ੍ਗਜਤੁਰਗਾਦਿਸਦਸ਼ੈਃ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਕੁਸ੍ਠਸਮਂ ਤਥਾ ਸਾਦਃ ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤਾ||੫|| ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਗੌਰਵਸੁਪ੍ਤਤਾਃ||੬|| ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ| ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ||੭|| ਆਖੋਰਿਵ ਵਿਸਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਵਿਧਾਵਤਿ| |੮|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ, ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ-ਭਾਵਿਨੋ, ਲਕ੍ਸਣਂ-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ, ਕੁਸ੍ਠਸਮਂ-ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਤੁਲ੍ਯਮ੍, ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ-"ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ (ਹ, ਨਿ. ਅ. ੧੪|੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਦਸ੍ਯਾਪਿ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤਦੇਵ ਯਾਵਤ੍ਤਥਾ ਸਾਦਃ ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਚ, ਯਾਵਨ੍ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ-ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਆਖੋਃ-ਮੂਸਕਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ, ਯਥਾ ਵਿਸਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੇਹੈਕਦੇਸ਼ੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਵਿਧਾਵਤਿ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਸਰਤਿ|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮੁਤ੍ਤਾਨਗਮ੍ਭੀਰਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ||੮|| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਭਿਦ੍ਰਵਤ੍| |੯|

ਸ੦-ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਮਾਂਸਂ ਚ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦੇਵਂਭੂਤਂ ਤਤ੍-ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਉਤ੍ਤਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਾਕ੍, ਜਾਯਤੇ| ਤਤਃ-ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍-ਅਪਰਾਨਪਿ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨ੍, ਅਭਿਦ੍ਰਵਦ੍ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਸਂਯੁਤੋਤ੍ਤਾਨੇ ਤ੍ਵਕ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾ||੯|| ਸਾਯਾਮਾ ਭਸ਼ਦਾਹੋਸਾ| |੧੦|

ਸ੦-ਉਤ੍ਤਾਨੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ ਤ੍ਵਕ੍ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਸਂਯੁਤਾ-ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ (ਸ਼੍ਲੋ. ੬) , ਤਥਾ ਤਾਮ੍ਰਾ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾ-ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਵਰ੍ਣਾ, ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਸਹਾਯਾਮੇਨ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਯਾਮਾ, ਤਥਾ ਭਸ਼ਦਾਹੋਸਾ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਾਹਰੁਗ੍ਯੁਕ੍ਤਾ|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ਗਮ੍ਭੀਰੇਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਪਾਕੀ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ||੧੦|| ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਰਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਵਕ੍ਰੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙ੍ਗੁਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍||੧੧||

ਸ੦-ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਧਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਰੁਕ੍ ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੋਰਸਾਵਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਕੁਤੋਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ੍ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਾਨਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍| ਤਥਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ, ਤਥਾ ਪਾਕੀ-ਪਾਕਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਗਵਾਨ੍-ਬਲਵਾਨ੍, ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍-ਗਚ੍ਛਨ੍, ਵਕ੍ਰੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਤਦੇਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙ੍ਗੁਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਅਸੌ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਰਤਿ|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ਵਾਤੇਧਿਕੇਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਨਮ੍| ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਸ੍ਣਤ੍ਵਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ||੧੨|| ਧਮਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚੋਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋਤਿਰੁਕ੍| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ||੧੩||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਵਾਤਾਧਿਕੇਧਿਕਂ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਨਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੂਲਂ-ਸਨ੍ਤਤਾ ਰੁਕ੍| ਤੋਦਨਂ ਤੁ-ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਰੁਕ੍ ਪ੍ਰਤੋਦੇਨੇਵ| ਤਥਾ, ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਸ੍ਣਤ੍ਵਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਚਲਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਧਮਨੀਨਾਂ-ਸਿਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ, ਅਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚ ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਙ੍ਗਗ੍ਰਹਃ-ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯਵਬਦ੍ਧਾਨੀਵ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ, ਅਤਿਰੁਕ੍ ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਚ ਭਵਤਃ| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਃ-ਸ਼ੀਤਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨੁਪਸ਼ਯਃ-ਅਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਨਾਨੁਪਸ਼ਯਃ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਦ੍ਵੇਸੇਣੋਸ੍ਣਕਾਮਿਤਯੋਸ੍ਣਸੇਵਨੇਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ-ਦੇਹਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ| ਵੇਪਥੁਃ-ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਦੇਹਸ੍ਯ ਸੁਪ੍ਤਿਃ-ਅਙ੍ਗਾਨਾਮਚੈਤਨ੍ਯਮ੍|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ - - - - ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਕਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸ਼ਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ||੧੪||

ਸ੦-ਅਧਿਕ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਰਕ੍ਤੇਧਿਕੇ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦ ਇਤਿ| ਵਾਤੇਪ੍ਯਧਿਕੇ ਸ਼ੋਫਃ ਸਰੁਗ੍ਭਵਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਧਿਕੇਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਤਾਮ੍ਰੋ-ਵਰ੍ਣੇਨ, ਭਵਤਿ| ਚਿਮਿਚਿਮਾਮਿਵਾਚਰਤਿ-ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੈਰਸੌ ਸ਼ੋਫਃ ਸ਼ਮਂ ਨੈਤਿ-ਨ ਯਾਤਿ, ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਦਃ ਸਤਟ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਗਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਕੋ ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਤਾ||੧੫||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇ-ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਵਿਦ੍ਧੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਵਿਦਾਹਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯੁਗੁਰੁਤਾਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾਃ| ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਕ੍|੧੬|

ਸ੦-ਕਫਾਨੁਵਿਦ੍ਧੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਸਙ੍ਕਰੇ||੧੬||

ਸ੦-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਹ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵੇ, ਤਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ-ਲਕ੍ਸਣਂ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਸਙ੍ਕਰੇ-ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵੇ ਸਤਿ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕਰੇ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਙ੍ਕਰੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਰੇ-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰੇ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵਂ, ਯਾਪ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸ੍ਰਾਵਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦਕਾਰਿ ਚ||੧੭||

ਸ੦-ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਨਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ-ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਦ੍ਭਵਂ ਯਾਪ੍ਯਂ-ਯਾਪਨਾਰ੍ਹਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਰਾਵਿ ਯਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਰ੍ਬੁਦਕਾਰਿ ਚ, ਤਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

ਰਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਂ ਨਿਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿਸੁ ਮਾਰੁਤਃ| ਨਿਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ ਵੇਦਨਾਭਿਰ੍ਹਰਤ੍ਯਸੂਨ੍||੧੮||

ਸ੦-ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿਸੁ ਮਾਰੁਤੋ ਨਿਵਿਸ਼੍ਯ-ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਿਹਤ੍ਯ, ਅਨਨ੍ਤਰਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤ ਵਾਤਮਾਵਾਰ੍ਯ ਵਾਤੋਪਿ ਰਕ੍ਤਮ੍, ਤਤੋ ਵੇਦਨਾਭਿਃ ਵਾਤਰਕ੍ਤੋਚਿਤਾਭਿਃ ਪੀਡਾਭਿਃ, ਅਸੂਨ੍-ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍, ਹਰਤਿ |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਲਙ੍ਘਨੈਃ| ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਭਿਘਾਤਾਧ੍ਵਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ||੧੯|| ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਪੀਨਸਾਰ੍ਦਿਤਤਟ੍ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚਾਮਯਾਨ੍ਬਹੂਨ੍||੨੦||

ਸ੦-ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ-ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਭਾਵੇ ਵਾਤੇ ਸਤਿ, ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਮ ਵਾਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍-ਵਿਦਧਾਤਿ| ਤਥਾ, ਪੀਨਸਦੀਂਸ਼੍ਚ ਬਹੂਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿਧ੍ਮਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ਉਦਾਨਃ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਦ੍ਰਾਵਿਧਾਰਣੈਃ| ਗੁਰੁਭਾਰਾਤਿਰੁਦਿਤਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਕਤੋ ਗਦਾਨ੍||੨੧|| ਕਣ੍ਠਰੋਧਮਨੋਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਪੀਨਸਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗਲਗਣ੍ਡਾਦੀਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍||੨੨||

ਸ੦-ਉਦਾਨਃ ਕ੍ਸਵਥੁਵਿਧਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਤਃ-ਕੁਪਿਤਃ, ਕਣ੍ਠਰੋਧਾਦੀਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ| ਗਲਗਣ੍ਡਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਗਦਾਨ੍, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍-ਅਨੇਕਵਿਧਾਨ੍, ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

ਵ੍ਯਾਨੋਤਿਗਮਨਧ੍ਯਾਨਕ੍ਰੀਡਾਵਿਸਮਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ| ਵਿਰੋਧਿਰੂਕ੍ਸਭੀਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ||੨੩|| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੋਫਚਿਤ੍ਤੋਪ੍ਲਵਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਨਿਸ੍ਤੋਦਰੋਮਹਰ੍ਸਾਙ੍ਗਸੁਪ੍ਤਤਾਃ||੨੪|| ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍| |੨੫|

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨੋਤਿਗਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੋਧ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤੋ-ਦੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਾਦਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦੀਨ੍ ਅਪਰਾਨਪਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| ਸਮਾਨੋ ਵਿਸਮਾਜੀਰ੍ਨਸ਼ੀਤਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ||੨੫|| ਕਰੋਤ੍ਯਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਗਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ| ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍||੨੬||

ਸ੦-ਸਮਾਨੋ ਵਿਸਮਾਦਿਭੋਜਨਾਦਿਭਿਰਕਾਲਸ਼ਯਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਵੇਗਾਘਾਤਾਤਿਵਾਹਨੈਃ| ਯਾਨਯਾਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੨੭|| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍||੨੮||

ਸ੦-ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਾਦਿਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਰ੍ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍-ਦਾਰੁਣਾਨ੍, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਮਾਰੁਤਂ ਸਾਮਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵੈਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਰੋਚਕਾਲਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਭਿਃ||੨੯|| ਕਟੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਲਾਸੇਣ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਯੇਨ ਚ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਤੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੩੦||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਮਾਰੁਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਤਂ ਸਾਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਤੁ ਨਿਰਾਮਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਚਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| |੩੧|

ਸ੦-ਅਤਃ-ਸਾਮਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਾਤਸ੍ਯਾਵਰਣਂ ਬਹੁਭੇਦਂ-ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਕਿਲ ਨਾਸ੍ਯਾਮ ਏਵਾਵਰਣਮ੍, ਅਪਿ ਤ੍ਵਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ||੩੧|| ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਤਾ| |੩੨|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਮਰੁਤਿ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਨਿ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯੋਧਿਕਮ੍||੩੨|| ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਾਮਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ| |੩੩|

ਸ੦-ਕਫਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕਾਮਤਾ ਚ|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਜਾ ਭਸ਼ਮ੍||੩੩|| ਭਵੇਚ੍ਚ ਰਾਗੀ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ| |੩੪|

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਪਵਨੇਰ੍ਤਿਃ-ਪੀਡਾ, ਭਸ਼ਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਜਾ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰਾਗਵਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਥਾ||੩੪|| ਹਰ੍ਸਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ| |੩੫|

ਸ੦-ਮਾਂਸੇਨਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਕਠਿਨੋ ਵਿਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਥਾ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਹਰ੍ਸੇਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ਚਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਰੋਚਕਃ||੩੫|| ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤੇ| |੩੬|

ਸ੦-ਮੇਦਸਾ ਆਵਤੇ ਵਾਯਾਵਙ੍ਗੇਸੁ ਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚਲਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੀਤੋ ਮਦੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਥਾਰੋਚਕਃ| ਸਃ-ਏਵਂਵਿਧਃ, ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||੩੬|| ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਙ੍ਗਂ ਸੀਦਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ| |੩੭|

ਸ੦-ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇ ਸਮੀਰਣੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ-ਅਭਿਲਸਤਿ| ਤਥਾ, ਅਙ੍ਗਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸੀਦਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ ਚ|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਵਿਨਮਨਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੩੭|| ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍| |੩੮|

ਸ੦-ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਸਮੀਰੇ ਵਿਨਮਨਾਦਿਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਨਮਨਂ-ਅਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਤਥਾ, ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ ਚ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਙ੍ਗੇਨ, ਸੁਖਂ ਲਭਤੇ|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇਤਿਵੇਗੋ ਵਾ ਨ ਵਾ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾਪਿ ਵਾ||੩੮||

ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨੇਤਿਵੇਗੋ ਵਾ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਸ੍ਯ, ਨ ਵਾ ਵੇਗੋ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ| |੩੯|

ਅਨ੍ਨਾਵਤੇ ਵਾਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸਤਿ ਰੁਜਾ ਕੁਕ੍ਸੌ ਭਵਤਿ| ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਸਤਿ ਰੁਜਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਭਵੇਤ੍||੩੯||

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਚ ਬਸ੍ਤੇਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

ਵਿਡਾਵਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋਧਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ| ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਨਹ੍ਯਤੇ ਨਰਃ||੪੦|| ਸ਼ਕਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਨੇਨ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਜੇਤ੍| |੪੧|

ਸ੦-ਵਿਡਾਵਤੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ-ਅਪਾਨਾਖ੍ਯੇ, ਅਧੋਵਿਬਨ੍ਧੋ ਜਾਤਵਿਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਰ੍ਚਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ| ਭੁਕ੍ਤੇ ਚ ਸਤਿ ਨਰ ਆਨਹ੍ਯਤੇ-ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਕਦਨ੍ਨੇਨ ਪੀਡਿਤਂ ਚਿਰੇਣ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਦੁਃਖਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਜੇਤ੍|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸਣਪਸ੍ਠਰੁਕ੍||੪੧|| ਵਿਲੋਮੋ ਮਾਰੁਤੋਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਹਦਯਂ ਪੀਡ੍ਯਤੇਤਿ ਚ| |੪੨|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇਨਿਲੇ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿਰੁਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੋ ਭਵਤਿ| ਹਦਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ [ਅਤਿ] ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਚ|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵਤੇ||੪੨|| ਵਿਦਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਚ ਵਮਨਮ੍| |੪੩|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਨ੍ਨੇ ਚ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਤਿ ਵਮਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ਉਦਾਨੇਪਿ ਭ੍ਰਮਾਦਯਃ| ਦਾਹੋਨ੍ਤਰੂਰ੍ਜਾਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ|੪੩|

ਸ੦-ਉਦਾਨੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਸਤਿ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਃ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ, ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਊਰ੍ਜਾਯਾਃ-ਬਲਸ੍ਯ ਚ, ਵਿਨਾਸ਼ਃ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਚ ਸਰ੍ਵਗਃ||੪੩|| ਕ੍ਲਮੋਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਵੇਦਨਃ| |੪੪|

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ(ਗਃ)-ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਦਾਹਃ, ਕ੍ਲਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ਸਮਾਨ ਊਸ੍ਮੋਪਹਤਿਰਤਿਸ੍ਵੇਦੋਰਤਿਃ ਸਤਟ੍||੪੪|| ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| |੪੫|

ਸ੦-ਸਮਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਊਸ੍ਮਣਃ-ਅਗ੍ਨੇਃ, ਉਪਹਤਿਃ-ਉਪਘਾਤਃ, ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

ਅਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਨਤਾ| ਰਜੋਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਮੇਹਨਪਾਯੁਸੁ||੪੫||

ਸ੦-ਅਪਾਨੇ ਪੁਨਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਵਤੇ ਸਤਿ ਮਲੇ-ਪੁਰੀਸਾਦੌ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯੋਨ੍ਯਾਦਿਸੁ ਰੁਜਃ-ਪੀਡਯਾਃ, ਅਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਵਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੪੬||

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣੇ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤੇ ਸਾਦਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ| ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚ|੪੭|

ਸ੦-ਉਦਾਨੇ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ||੪੭|| ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸ੍ਖਲਿਤਂ ਚ ਗਤੌ ਭਸ਼ਮ੍| |੪੮|

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨੇ ਕਫਾਵਤੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਤਥਾਙ੍ਗੇਸੁ ਗੌਰਵਂ ਗਤੌ ਚ ਸ੍ਖਲਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| ਸਮਾਨੇਤਿਹਿਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ||੪੮||

ਸ੦-ਸਮਾਨੇ ਕਫਾਵਤੇਤਿਸ਼ੀਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

ਅਪਾਨੇ ਸਕਫਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| |੪੯|

ਸ੦-ਅਪਾਨੇ ਕਫਾਵਤੇ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸਕਫਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ਇਤਿ ਦ੍ਵਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਿਦੁਃ||੪੯||

ਸ੦-ਇਤਿ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਂ [ਵਿਦੁਃ-] ਜਾਨਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਂ ਚ ਤਤ੍||੫੦||

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ-ਪਞ੍ਚ ਵਾਯਵਃ, ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਆਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ-ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ, ਤਥਾ-ਤੇਨੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯ ਆਵਤਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ,-ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਆਵ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਤਥੈਵੋਦਾਨਾਦਿਭਿਰਪਿ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵ੍ਰਿਯਤੇ| ਏਵਮੁਦਾਨੇਨ ਵ੍ਯਾਨਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਵ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਵ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਰੁਦਾਨਃ| ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਸਮਾਨਾਪਾਨੌ, ਤਥਾ ਸਮਾਨਾਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਨਃ| ਸਮਾਨੇਨਾਪਾਨਃ, ਅਪਾਨੇਨਾਪਿ ਸਮਾਨ ਆਵ੍ਰਿਯਤੇ| ਇਤ੍ਯੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣਾਪ੍ਯੇਵਮਾਵਰਣਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਚ੍ਚਾਵਰਣਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਭੇਦਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

ਅਥਾਸ੍ਯਾਵਰਣਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ| ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ||੫੧|| ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| |੫੨|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਉਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵਤੇ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾਵਰਣਂ ਤਦਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਨੁਪਪਨ੍ਨਮਿਵ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾਤਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੁਪਸਰ੍ਪਤੋਰ੍ਬਲਵਤਾ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਭਿਘਾਤੇਨ ਗਤਿਭਙ੍ਗਾਤ੍ਸ ਤੇਨਾਵਤਮਾਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਾਨਾਮਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| ਦਿਸ਼ਾਨਯਾ ਚ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ੍||੫੨|| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਤ੍| |੫੩|

ਸ੦-ਅਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ, ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਵਿਭਜੇਦ੍ਭਿਸਕ੍| ਇਯਂ ਚਾਤ੍ਰ ਦਿਕ੍,-ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇਪਾਨੇ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਥਾਲ੍ਪੋਗ੍ਨਿਰਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ| ਉਦਾਨੇਪਾਨੇਨਾਵਤੇ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨੋਦਾਵਰ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਪਾਨੇ ਵ੍ਯਾਨੇਨਾਵਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੇਤਸਾਮਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਵ੍ਯਾਨੇ ਸਮਾਨੇਨਾਵਤੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪ੍ਰਲਾਪਾਙ੍ਗਸਾਦਵਹ੍ਨਯੋਜੋਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਵ੍ਯਾਨ ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯਤਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਤਾ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਨਿਰ੍ਨਿਮੀਲਨਮਿਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ੍ ਸ੍ਵਮਨੀਸਯਾ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਸ੍ਕਾਰਵਤ੍ਯਾ ਵਿਭਜੇਤ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਕਥਂ ਵਿਭਜੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦੀਨਿ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਵਾਤਾਨਾਂ-ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ, ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਵਦ੍ਧਿਂ-ਆਵਰਕਵਾਯੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਂ ਵੈਕਤਕਰ੍ਮਣਾਂ, ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ-ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ| ਤਥਾ, ਆਵਾਰ੍ਯਮਰੁਤਾਂ ਹਾਨਿਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ-ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ, ਵਿਭਜੇਤ੍| ਯਥਾ-ਉਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਚੇਸ੍ਟਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਨਿ ਯਦਾ ਹੀਨਾਨਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਵਦ੍ਧਾਨਿ ਤਦੈਵਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍, ਯਥਾ-ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨਾਦੀਨਾਮੇਕੇਨ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਾ ਆਵਤ ਇਤਿ| ਏਵਮੁਦਾਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭਿਰਾਵਰਣਂ ਵਿਭਾਗੀਕਾਰ੍ਯਮ੍|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ||੫੩|| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ| |੫੪|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਾਰ੍ਯਾਵਰਕਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ-ਦ੍ਵਯੇਨ ਤ੍ਰਯੇਣ ਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਚ, ਮਿਥਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਆਵਰਣਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ-ਧਾਤ੍ਵਵਸਾਨੈਃ, ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਥ ਆਵਰਣਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚੈਸਾ ਉਦਾਹਰਣਦਿਗ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ,-ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੁਦਾਨਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਂ ਵਿਭਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਚਤੁਰ੍ਭਿਰੁਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤ੍ਸ੍ਯਾਵਰਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਵਰਣਮਿਤਿ| ਤੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਃ-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਵਰਣਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭਿਃ, ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਾਰ੍ਯਾਵਰਕਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤਿਰਸਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਣਾਭਿਰਨੇਕਧਾ||੫੪|| ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮ੍| ਤਾਂ ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍||੫੫|| ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯਾਦ੍ਗੂਢਾਮਪਿ ਮਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| |੫੬|

ਸ੦-ਤੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਤ੍| ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਸ੍ਤਥਾ ਮਿਸ਼੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ-ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭਿਃ, ਯਥਾ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਸ੍ਤਥੈਵ ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ-ਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰੇਤੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਕੇਵਲੈਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਸ੍ਤਥਾ ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੈਸ੍ਤਥਾਭੂਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਮ੍| ਏਵਮਨੇਕਧਾ ਮਿਸ਼੍ਰਣਾਭਿਃ-ਬਹੁਭਿਃ ਸਂਯੋਜਨੈਃ, ਆਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਤਥਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਦੀਨਾਮਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ-ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਾਂ-ਆਵਤਿਂ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਗੂਢਾਂ-ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਮਪਿ, ਅਵਹਿਤਃ-ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਯ ਤਤ੍ਪਰਃ ਸਨ੍, ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍-ਆਤ੍ਮੀਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋਦ੍ਭਵਾਤ੍, ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ-ਨ ਝਟਿਤ੍ਯੇਵ, ਤਥਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ-ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਸਕਦੇਵ, ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਜ੍ਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲਾ-ਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਤਿਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਯਾਵਦੁਪਸ਼ਯਾਦਪ੍ਯੇਸਾਂ ਗੂਢਾਮਪ੍ਯਾਵਤਿਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮੇਕੈਕੇਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭੇਦਾਃ| ਏਵਮੇਕੇਨ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚੈਕਸ੍ਯਾਵਰਣੇ ਨਿਰੂਪ੍ਯਮਾਣੇ ਤ੍ਵਮੀ ਭੇਦਾਃ-ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਦ੍ਵੌ ਭੇਦੌ| ਏਵਮੁਦਾਨਸਮਾਨਾਭ੍ਯਾਮੁਦਾਨਾਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ [ਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਨਾਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ] ਚ ਸਹਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਪਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਦ੍ਵਿਕਾਨਿ, ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਸਟ੍| ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵੌ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯੋਦਾਨਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਸਟ੍| ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵੌ| ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੋਦਾਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਾਦ੍ਭੇਦੌ ਭਵਤਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰਾਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਣਾਤ੍ ਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਤਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯਾਵਰਣਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯਮ੍|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| ਵਿਸ਼ੇਸਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ||੫੬|| ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਾਨਿਰਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ| |੫੭|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਾਤਾ ਜੀਵਿਤਮ੍, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਜੀਵਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਉਦਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਮਤਸ੍ਤਯੋਃ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਯੋਃ, ਪੀਡਨਾਤ੍-ਕ੍ਸੋਭਣਾਤ੍, ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਯੁਸੋ ਬਲਸ੍ਯ ਚ ਹਾਨਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਾਖ੍ਯੌ ਪਵਨਾਵਾਹਾਰਾਦਿਨਾ ਯਤ੍ਨੇਨ ਭਿਸਜਾ ਰਕ੍ਸ੍ਯੌ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੨੨|੬੯) - "ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯੋਪਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ਆਵਤਾ ਵਾਯਵੋਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਵਤ੍ਸਰਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ||੫੭|| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| |੫੮|

ਸ੦-ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਮੇਨਾਵਤਾ ਇਤ੍ਯੇਵਮਜ੍ਞਾਤਾਃ-ਸਮ੍ਯਗਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ, ਵਰ੍ਸੋਸਿਤਾਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਃ| ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ-ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾ ਆਵਤਾ ਯਥਾਵਤ੍ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਾਃ, ਵਤ੍ਸਰਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥੇ, ਅਨੁਪਕ੍ਰਮਾ ਏਵ ਭਵੇਯੁਃ| ਤਤੋ ਵਾਤਾ ਆਵਤੇਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਰਕ੍ਸਣੀਯਾਃ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ||੫੮|| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇਸਾਮਾਵਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍| ੫੮ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਵਾਯੂਨਾਂ, ਆਵਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍-ਅਚਿਕਿਤ੍ਸਨਾਤ੍, ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦੁਪਕ੍ਰਮੇ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸ਼ੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੬||